Referat, kurs işi, dissertasiya, rəsmi məktub və ya sosial şəbəkə yazısı hazırlayanda qarşılaşdığınız terminlərin qısa və aydın izahı. Hər terminin yanında ona kömək edən alətə keçid var.
Bu lüğət Azərbaycan dilində yazanların ən çox axtardığı 20-dən çox termini izah edir: parafraz, plagiat, sitat və istinad kimi akademik anlayışlardan orfoqrafiya normaları, durğu işarələri, şəkilçilər, səs ahəngi və funksional üslublara, həmçinin süni intellekt mətninə və bədii təsvir vasitələrinə qədər. Hər tərif 40–60 sözdür, Azərbaycan dilindən nümunələr verir, tətbiq olunan qaydanın mənbəyini göstərir və ona uyğun AdeptWrite alətinə aparır. Lüğət yeni terminlər əlavə olunduqca genişlənir.
Azərbaycan dilinin quruluş xüsusiyyəti: mənalar kökə ardıcıl şəkilçilər artırmaqla yaranır, məsələn ev-lər-imiz-də. Hər şəkilçi bir məna daşıyır və sırası dəyişməzdir. Bu, bir ifadəni cümləyə və ya əksinə çevirərək parafraz etməyə imkan verir, lakin çox uzun şəkilçi zəncirləri oxunaqlılığı azalda bilər, ona görə cümləni bölmək daha yaxşı ola bilər.
Elmi işin və ya məqalənin əvvəlində verilən qısa, müstəqil məzmun xülasəsidir: mövzu, məqsəd, metod, əsas nəticə və yekun. Annotasiya tam cümlələrlə yazılır və adətən açar sözlərlə tamamlanır. Oxucu onun əsasında işin oxunmağa dəyər olub-olmadığına qərar verir, ona görə həcm limitinə əməl edin.
Bədii dildə təsvirin təsir gücünü artıran ifadə üsullarıdır: epitet (aydın səhər), təşbeh (dağ kimi sakit), mübaliğə, metafora və təkrir. Onlar bədii üslubun əsasıdır, elmi və rəsmi mətndə isə yersizdir. Şeirdə bu vasitələr qafiyə, rədif və ritm kimi poetik üsullarla birgə işlənir və mətnə obrazlılıq verir.
Yazıda fasilə, quruluş və intonasiyanı göstərən işarələrdir: nöqtə, vergül, nöqtəli vergül, iki nöqtə, tire, defis, sual və nida işarələri, dırnaq və mötərizə. Vergül sadalamada, ara sözlərdə və tabeli mürəkkəb cümlədə işlənir. Ağır və ya çox uzun cümlələrdə durğu işarələri xüsusilə vacibdir, çünki mənanı onlar aydınlaşdırır.
Yazının sonunda istinad üslubunun qaydasına görə sıralanmış və tərtib olunmuş mənbələr siyahısıdır. Hər qeyd müəllifi, ili, başlığı və nəşr məlumatını, mümkünsə DOI və ya keçidi göstərir ki, oxucu mənbənin hamısını tapa bilsin. Dissertasiyada siyahının tərtibi üçün AAK-ın tələbləri əsas götürülür.
Dilin əlaqə sferasına görə seçilən işlək növüdür: rəsmi-işgüzar, elmi, publisistik, bədii və danışıq üslubları. Ərizə və məktubda «siz» və rəsmi leksika, dostla söhbətdə «sən» və sərbəst ifadə işlənir. Üslub mətnin kimə və nə üçün yazıldığına uyğun seçilməli və boyu saxlanmalıdır.
Mətnin yalnız əsas fikirlərini öz sözlərinizlə saxlayan qısaldılmış variantıdır. Xülasə orijinaldan xeyli qısadır, nümunə və əlavə qeydləri buraxır. Xülasə əsas fikri saxlayır, amma mənbəni əvəz etmir. Parafraz kimi, başqasının əsərinin xülasəsini öz yazınızda işlədəndə də orijinalın bir cümləsi qalmasa belə istinad vermək lazımdır.
Azərbaycan dilində isim altı halda dəyişir: adlıq (kitab), yiyəlik (kitabın), yönlük (kitaba), təsirlik (kitabı), yerlik (kitabda) və çıxışlıq (kitabdan). Hal şəkilçisi sözün cümlədəki rolunu bildirir. Tərcümədə və yazıda yanlış hal seçimi mənanı pozur, ona görə qrammatika yoxlamasında diqqət tələb edir.
Mətndə sitatın, parafrazın və ya rəqəmin mənbəyini göstərən qısa qeyddir, məsələn APA 7 üslubunda (Əliyev, 2021, s. 45). O, sonda verilən ədəbiyyat siyahısındakı tam qeydə aparır. Üslublər ad, tarix və səhifəni fərqli yazır, ona görə kafedranızın tələb etdiyi qaydaya əməl edin.
Mənbələrin mətndə göstərilməsi və sonda siyahıya salınması qaydaları toplusudur. APA (7-ci nəşr) sosial elmlərdə, MLA ədəbiyyat və dillərdə, Chicago tarixdə, IEEE mühəndislikdə işlənir; Harvard müəllif–il üslublarının ailəsidir. Azərbaycanda dissertasiya üçün AAK tələbləri də nəzərə alınır. Seçimi kafedra və ya jurnal edir.
Sözlərin necə dəyişdiyini, birləşib söz birləşməsi və cümlə yaratdığını tənzimləyən qaydalar sistemidir: söz yaradıcılığı, morfologiya və sintaksis. Azərbaycan dilində söz sırası, şəxs və kəmiyyət uyğunluğu və şəkilçilərin düzgün seçilməsi əsas yer tutur. Qrammatika yoxlayıcısı ehtimal olunan səhvləri göstərir, qərar isə sizindir.
Mətnin oxucu üçün nə qədər asan oxunduğu və başa düşüldüyüdür. Əsasən cümlənin və sözün uzunluğundan, şəkilçi zəncirlərinin sıxlığından və tanış olmayan terminlərdən asılıdır. Oxunaqlılıq göstəricisi təxmini bələdçidir və hansı düsturla hesablandığı göstərilir; yekun qərar mətnin oxucusuna və məqsədinə uyğunluqdur: elmi məqalə ilə sosial şəbəkə yazısı eyni cür sadə olmalı deyil.
Sözlərin hərflərlə qəbul edilmiş düzgün yazılışıdır, onu lüğətlər və dilçilik orqanları müəyyən edir. Azərbaycan dili 32 hərfli Latın əlifbası ilə yazılır; ə, ı, ö, ü, ş, ç və ğ hərflərinin düzgün işlədilməsi orfoqrafiyanın əsasını təşkil edir. Orfoqrafiya yoxlayıcısı hər sözü lüğətlə tutuşdurur, amma sözün cümlədəki işlənməsini yoxlamır.
Azərbaycan dilində düzgün yazılışı müəyyən edən rəsmi qaydalardır. Qüvvədə olan mətn Nazirlər Kabinetinin 16 aprel 2019-cu il tarixli 174 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənib, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu isə Orfoqrafiya lüğətini hazırlayır. Mübahisəli yazılışlarda həmişə bu iki mənbəyə baxın və tarixi qeyd edin.
Mənbədəki fikri mənasını dəyişmədən öz sözlərinizlə və öz cümlə quruluşunuzla yenidən ifadə etməkdir. Parafraz adətən orijinal qədər uzun olur, xülasə isə qısaldır. Parafrazda fikir başqasına aiddirsə, istinad vermək mütləqdir: sözləri dəyişsəniz də, istinadsız parafraz plagiat sayılır. Yaxşı parafraz üçün mənbəni oxuyun, kənara qoyun və fikri yaddan yazın.
Başqasının sözünü, fikrini və ya məlumatını mənbə göstərmədən öz işiniz kimi təqdim etməkdir. Referat, kurs işi və dissertasiyada sitatı dırnaq işarəsiz köçürmək, mənbəsiz tərcümə etmək və ya əvvəlki işinizi qeyd etmədən təkrar vermək də plagiata daxildir. Nəticə təhsil müəssisəsinin qaydalarından asılıdır.
Yazmağa başlamazdan əvvəl hazırlanan quruluş cədvəlidir: giriş, əsas hissənin bölmələri, hər bölmədəki əsas məqamlar və nəticə. Plan fikrin məntiqi ardıcıllığını qoruyur, bölmələrin təkrarını önləyir və yazmağı sürətləndirir, çünki boş vərəqin əvəzinə hazır çərçivəni doldurursunuz. Referatda plan adətən mündəricənin əsası olur.
Şəkilçinin saiti kökün son saitinə uyğunlaşır: qalın saitli sözə qalın (kitab-lar), incə saitli sözə incə şəkilçi (ev-lər) artırılır. Dördvariantlı şəkilçilərdə dodaq ahəngi də nəzərə alınır (göz-ün, gül-ün). Bu qayda ana dilində yazanlar üçün adi olsa da, alınma sözlərdə və qısaltmalarda yazı səhvlərinin əsas mənbəyidir.
Mənası eyni və ya çox yaxın olan sözlərdir, məsələn məqsəd və hədəf, böyük və iri. Azərbaycan dilində sinonimlər tez-tez türk, ərəb və fars mənşəli söz cütləri olur və üslub çaları ilə fərqlənir. Sinonim seçəndə yalnız mənaya yox, mətnin üslubuna və kontekstə də baxın.
Mənbədən sözbəsöz götürülmüş və dırnaq işarəsi içində verilmiş hissədir; ardınca səhifə nömrəsi ilə istinad gəlir. Sitatı sözün özü vacib olanda gətirin: tərif, qanun maddəsi və ya məşhur misra. Çox sitat mətni yamaqlı göstərir, ona görə onu parafraz və öz təhlilinizlə tarazlayın.
Dil modelinin yaratdığı mətndir, adətən hamar və qəliblidir. AI detektor mətnin belə yazılma ehtimalını statistik əlamətlərə görə qiymətləndirir, nəticə isə sübut yox, təxmindir: rəsmi məktublar, şablon yazılar və qeyri-doğma dildə yazılmış mətnlər səhv işarələnə bilər. Yekun qərar yoxlama və insan mühakiməsinə əsaslanmalıdır. Universitetinizin süni intellekt qaydasına əməl edin və istifadəni açıq bildirin.
İzahlı lüğət dilin bütün söz ehtiyatını əhatə edir. Bu lüğət isə yalnız yazı prosesində qarşılaşdığınız terminləri qısa və praktik şəkildə izah edir və hər birini köməkçi alətə bağlayır. Sözün rəsmi yazılışı üçün AMEA Dilçilik İnstitutunun Orfoqrafiya lüğətinə baxın.
Bəli, «AdeptWrite Lüğəti» adı və bu səhifəyə keçid göstərməklə. Akademik işdə sitat gətirirsinizsə, istinad üslubunuzun veb səhifə qaydasından istifadə edin və tarixi qeyd edin.
Əlaqə səhifəsi vasitəsilə təklif göndərin. Mənbəsi yoxlanıla bilən tələb olunan terminlər növbəti yenilənmələrdə əlavə edilir.