Ödev, tez, rapor, e-posta ya da web içeriği yazarken karşınıza çıkan terimlerin kısa ve anlaşılır tanımları. Her biri, işinize yarayacak araca ya da rehbere bağlanır.
Bu sözlük, Türkçe ödev, tez, rapor, e-posta ve web içeriği yazarken en sık aranan 31 terimi tanımlar: paraphrase, intihal, atıf ve kaynakçadan TDK Yazım Kılavuzu, çatı, ünlü uyumu, ek-fiil, ton ve okunabilirliğe, yapay zeka tespitine kadar. Her tanım 40 ila 65 sözcüktür, Türkçe örnekler verir, geçerli olduğunda TDK ve APA 7 gibi ölçütü adıyla anar ve ilgili AdeptWrite aracına ya da rehberine bağlanır.
Araştırma makalesinin ya da tezin başında yer alan, tek başına anlaşılır kısa özettir; genellikle amacı, yöntemi, ana bulguları ve sonucu kapsar. En son yazılır, tam cümlelerle kurulur ve çoğu zaman anahtar sözcüklerle biter. Okuyucu bununla yazının tamamını okumaya değer olup olmadığına karar verir; kelime sınırına uyun.
Metin içinde bir alıntının, parafrasenin ya da verinin kaynağını gösteren kısa bilgidir; APA 7'de (Yılmaz, 2021, s. 45) gibi. Atıf, kaynakçadaki tam künyeye götürür. Ad, yıl ve sayfa biçimi atıf stiline göre değişir; bu yüzden bölümünüzün ya da dergi yönergesinin istediği stile uyun.
Kaynakları metinde göstermek ve sonda listelemek için kurallar bütünüdür. APA 7 sosyal bilimlerde, eğitimde ve psikolojide yaygındır; MLA edebiyat ve dillerde, Chicago tarihte ve yayıncılıkta kullanılır. Türkiye'de bazı insan bilimleri dergileri İSNAD gibi yerel sistemleri de ister. Hangisinin kullanılacağına bölümünüz ya da dergi karar verir.
Türkçede en sık yapılan yazım hatalarındandır. Bağlaç olan de/da ayrı yazılır (ben de), bulunma eki -de/-da bitişik yazılır (evde). Soru eki mi ayrı yazılır (geldin mi?). "Her şey", "hiçbir" ve "birçok" gibi sözcüklerin yazımı için TDK'ya bakın. Bkz. Sık karıştırılan sözcükler.
Metindeki bir yere üst simgeyle bağlanan açıklama ya da kaynak notudur. Dipnot aynı sayfanın altında, sonnot bölümün ya da yazının sonunda yer alır. Chicago ve İSNAD gibi notlu sistemlerde atıf dipnotla verilir; APA gibi yazar-yıl sistemlerinde dipnot yalnızca ek açıklama içindir. Bkz. Dipnot ve sonnot nasıl yazılır?
Kaynağın sözlerini aynen, tırnak içinde ve sayfa numaralı bir atıfla vermektir. Uzun alıntılar girintili bir blok olarak ayrılır. Tanım, yasa maddesi ya da akılda kalan bir cümle gibi ifadenin kendisi önemliyse alıntılayın. Çok alıntı metni kolaja çevirir; alıntıyı parafrase ve kendi yorumunuzla dengeleyin.
İsim soylu sözcükleri yüklem yapan ve onlara zaman, kip ve kişi anlamı katan ektir: öğrenciydi, güzelmiş, evdeyiz. Çekiminde i- kökü kullanılır (idi, imiş, ise) ama ek hâlinde yazılır. Türkçede "-dir" gibi ek-fiil ekleri ayrı bir sözcük olmadığı için, İngilizcedeki "is/are" gibi bir yardımcı fiil aramayın; çeviri yaparken bu fark sık karıştırılır.
Aynı ya da çok yakın anlama gelen sözcüklerdir: güzel/hoş, başlamak/girişmek. Tam eş anlamlılık nadirdir; sözcükler ton, kullanım alanı ve alışılmış eşdizimlilik bakımından farklılaşır. Eş anlamlı seçerken cümleye uyup uymadığını sözlükten kontrol edin; gelişigüzel değiştirmek mozaik intihale ve yapay bir dile yol açar.
Yazılışı ve söylenişi aynı olup anlamları birbirinden farklı sözcüklerdir: yüz (sayı, çehre, yüzmek), çay (içecek, akarsu). Bu yüzden bağlam anlamı belirler. Bazı sözcükler ise ses benzerliği yüzünden karıştırılır (hala/hâlâ, yada/ya da); bu durumda TDK'ya bakmak gerekir. Bkz. Eş sesli sözcükler.
Etken çatıda işi yapan açıktır ("Komisyon raporu inceledi"), edilgen çatıda iş öne çıkar ("Rapor incelendi"). Türkçede edilgenlik fiile -ıl/-in eki getirilerek yapılır. Akademik ve resmi yazıda edilgen sık görülür, ama çok kullanılınca cümle ağırlaşır. Bkz. Etken ve edilgen çatı.
Fiil kökünden türeyip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi yapan, ama çekimli fiil olmayan sözcüklerdir. İsim-fiil -mek, -ma, -ış; sıfat-fiil (ortaç) -an, -dık, -ecek; zarf-fiil (ulaç) -ıp, -ince, -erek ekleriyle kurulur. Türkçede uzun, yan cümleli yapılar böyle kurulur; çok istiflenince cümle ağırlaşır, bölmek gerekir.
Bir düşüncenin ötekiyle ilişkisini gösteren sözcük ve kalıplardır: ekleme (ayrıca, üstelik), karşıtlık (ancak, buna karşın), sonuç (bu nedenle), sıra (önce, son olarak) ve örnek (örneğin). Yerinde kullanılınca okuyucuyu yönlendirir; her cümlede kullanılınca yapay durur. Cümle başında genellikle virgülle ayrılırlar; hangisinin yerinde olduğuna anlama bakarak karar verin.
Anlama katkı yapmayan sözcük ve kalıpların yazıyı şişirmesidir: "bu konuyla ilgili olarak" yerine "bu konuda", "yapmış bulunmaktayız" yerine "yaptık". Kısa ve doğrudan cümle okunabilirliği artırır. Yine de akademik metinde gerekli ayrıntıyı atmayın; amaç bilgiyi değil, gereksiz tekrarı ve süsü çıkarmaktır.
Başkasının sözünü, fikrini ya da verisini kaynak göstermeden kendinizinki gibi sunmaktır. Tırnaksız kopya, mozaik intihal, kendi eski çalışmanızı belirtmeden yeniden kullanmak ve başkasına yazdırılan metni teslim etmek bunun biçimleridir. Yaptırım kurumunuzun kurallarına bağlıdır; ödevin geçersiz sayılmasından disiplin cezasına kadar uzanabilir. Ayrıntılar için İntihal nedir? rehberine bakın.
Yazının sonunda yer alan, atıf stiline göre sıralanıp biçimlendirilen kaynak listesidir. Her kayıt yazar, yıl, başlık ve yayın bilgilerini, varsa DOI ya da bağlantıyı içerir; okuyucu her kaynağa ulaşabilsin diye. Yalnızca metinde atıf yapılan eserleri içeren listeyle okunan her eseri sayan bibliyografya farklıdır. Bkz. Kaynakça ile bibliyografya farkı.
Türkçede özel adlara gelen ekleri adın kendisinden ayırır: Ankara'da, Türkiye'nin, Atatürk'e. Cins adlara (okulda, evin) kesme işareti konmaz. Kurum adlarına ve kişi adlarına gelen eklerde kuralı TDK Yazım Kılavuzu belirler. Çoğu hata, ek özel isimden sonra kesme işareti konmadan yazıldığında ortaya çıkar.
Genellikle paragrafın ilk cümlesi olan, paragrafın neyi anlattığını ve ana savunuya nasıl hizmet ettiğini bildiren cümledir. Paragraftaki diğer cümleler onu açıklar, kanıtlar ya da örneklendirir. Bir yazının yalnızca konu cümleleri sırayla okunduğunda, okuyucu tüm savunmanın kaba bir taslağını görebilmelidir. Bu, paragrafın odağını da korur.
Bir metnin yazılımla, insan çevirmen olmadan çevrilmesidir. Günümüz sistemleri çoğu dil çiftinde akıcı metin üretir, ama özel adları, sayıları, deyimleri, hukuki terimleri ve resmiyet düzeyini yanlış aktarabilir. Metni anlamak ya da ilk taslak için kullanın; sözleşme, sağlık bilgisi ve resmi belgeler için yeminli ya da nitelikli bir çevirmene başvurun.
Kaynağın cümle yapısını koruyup yalnızca birkaç sözcüğü eş anlamlılarıyla değiştirmektir. Sonuç, özgün metne çok yakın kalır. Birçok kurum, atıf verilmiş olsa bile bunu intihal sayar. Çözüm: kaynağı okuyun, kapatın, fikri kendi cümle yapınızla belleğinizden yazın ve ancak sonra kaynağı gösterin.
Cümleyi ve anlamı düzenleyen işaretlerin tümüdür: nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, soru ve ünlem işareti, tırnak, kesme işareti. Doğru yerleştirilmeleri anlamı netleştirir, okumayı kolaylaştırır; yanlış yerleştirilmeleri cümleyi iki türlü okutabilir. Kuralları TDK Yazım Kılavuzu içerir. Bkz. Noktalama işaretleri ve kullanımı.
Bir metnin okuyucu tarafından ne kadar kolay okunup anlaşıldığıdır; cümle ve sözcük uzunluğu, yapı ve sözcük seçimi etkiler. Okunabilirlik formülleri bunu bir puana çevirir ama yalnızca bir tahmindir; metnin doğruluğunu ya da kalitesini ölçmez. Puanı yorumlarken hangi formülün kullanıldığına dikkat edin.
Bir metnin yalnızca ana fikirlerini kendi sözlerinizle ve kısaca aktarmaktır. Örnekleri ve ayrıntıları dışarıda bırakır, özgün metinden çok daha kısadır. Kendi yazınızda başkasının çalışmasını özetliyorsanız, özgün cümlelerden hiçbiri kalmasa da kaynak göstermeniz gerekir. Nasıl yazılacağı için Özet nasıl yazılır? rehberine bakın.
Bir pasajı, anlamını değiştirmeden başka sözcüklerle ve başka bir cümle yapısıyla yeniden yazmaktır. Genellikle özgün metin kadar uzundur; özet ise kısaltır. Akademik yazıda parafrase edilen fikir için yine kaynak gösterilir; atıfsız parafrase, her sözcük değişse bile intihal sayılır. Ayrıntı için Paraphrase nedir? rehberine bakın.
Yazılmış bir metni yayına ya da teslime hazırlamak için gözden geçirmektir; büyükten küçüğe: önce savunma ve yapı, sonra paragraf ve cümleler, en son yazım, noktalama ve biçim. Ara verdikten sonra yapılırsa daha etkilidir. Denetleme araçları son aşamaya yardım eder; zayıf bir savunmayı düzeltemez.
Bir yazının hitap, sözcük seçimi ve cümle kuruluşuyla ne kadar ciddi ya da samimi durduğudur. Dilekçe, rapor ve resmi e-postada "siz" hitabı, saygı kalıpları ve edilgen yapılar yaygındır; arkadaşa mesajda sen dili ve konuşma ağzı olağandır. Okuyucuya ve ortama uygun düzeyi seçmek, aynı bilgiyi doğru karşılatır. Bkz. Resmi ve gayriresmi yazı dili.
Yazmaya başlamadan önce hazırlanan plandır: ana bölümler, sıraları ve her birinin altındaki temel noktalar, genellikle iç içe bir liste olarak. Taslak savunmanın mantıklı ilerlemesini sağlar, bölümlerin çakışmasını önler ve boş sayfa yerine doldurulacak bir yapı sunduğu için yazmayı hızlandırır. Bu yüzden uzun metinlerde önce taslak çıkarmak iyi bir alışkanlıktır.
Türk Dil Kurumu'nun yayımladığı, Türkçenin yazım ve noktalama kurallarını belirleyen resmî başvuru kaynağıdır. Bir sözcüğün nasıl yazıldığı tartışmalıysa Güncel Türkçe Sözlük ile birlikte bu kılavuza bakılır. AdeptWrite'ın Türkçe yazım denetimi TDK ölçütlerini esas alır; kılavuzda bulunmayan bir durumda sözlüğe başvurun. Bkz. Yazım kuralları (TDK).
Genellikle giriş paragrafının sonunda yer alan, yazının ana iddiasını ve onu destekleyecek gerekçeleri bildiren cümledir. İyi bir tez cümlesi somut, tartışılabilir ve sözcük sınırı içinde savunulabilecek kadar dardır: "Okul üniforması isteğe bağlı olmalıdır; çünkü kişisel ifadeyi kısıtlar ve aileler için maliyet yaratır." gibi. Bkz. Tez cümlesi nasıl yazılır?
Yazının okuyucuda bıraktığı tavır izlenimidir: kibar, ciddi, sıcak, kararlı ya da hevesli. Ton, sözcük seçimi, cümle uzunluğu ve hitap şekliyle kurulur. Aynı bilgi ton değişince başka bir mesaj verir; iş başvurusu e-postası ile arkadaşa mesaj için farklı ton gerekir. Ton değiştirme aracı bunu tek tıkla denemenizi sağlar.
Türkçede bir sözcükteki ünlülerin birbirine uyma kuralıdır. Büyük ünlü uyumunda sözcüğün sonraki ünlüleri kalın ya da ince olarak ilk ünlüye uyar (kitaplar, evler). Küçük ünlü uyumunda düz ve yuvarlak ünlüler uyum gösterir. Ekler bu yüzden değişir: okulda, evde. Alıntı sözcüklerde ve bazı eklerde istisnalar vardır.
Bir metnin yapay zekayla yazılmış olma olasılığını kestiren araçlardır. Sonuç bir tahmindir, kanıt değildir: araç yanılabilir, insan metnini yapay zeka gibi gösterebilir ya da tersini yapabilir. Bu yüzden tek başına bir suçlamanın dayanağı olamaz. Bkz. Yapay zeka tespit araçları nasıl çalışır?
Sözlük bir dilin bütün sözcüklerini anlamlarıyla kapsar; terimler sözlüğü yalnızca tek bir alanın terimlerini, burada yazı ve dil terimlerini, daha kısa ve uygulamalı açıklamalarla verir. Türkçe sözcüklerin yazımı için TDK Güncel Türkçe Sözlük esas alınır.
Evet, "AdeptWrite Terimler Sözlüğü" olarak kaynak gösterip bu sayfaya bağlantı vererek alıntılayabilirsiniz. Akademik çalışmada ayrıca tanımların dayandığı birincil kaynakları, örneğin TDK Yazım Kılavuzu'nu ve APA yönergesini de gösterin.
İletişim sayfasından önerin. Önerilen terimler, tanımı yazılıp birincil bir kaynakla karşılaştırıldıktan sonra editoryal ilkemiz uyarınca eklenir; listenin son değiştiği tarih sayfadaki güncelleme tarihinde görünür.