LIX düsturu necə işləyir?
LIX (İsveç dilində “läsbarhetsindex”) 1968-ci ildə Karl-Yohan Björnsson tərəfindən təklif olunub. Düstur iki ölçünü toplayır:
LIX = orta cümlə uzunluğu (söz) + 100 × (6 hərfdən uzun sözlərin sayı ÷ ümumi söz sayı)
Cümlə nə qədər uzun və sözlər nə qədər uzundursa, bal bir o qədər yüksək olur. Alətdə bal bu bantlarla şərh olunur:
| LIX balı | Səviyyə |
|---|---|
| 30-dan aşağı | Çox asan |
| 30-40 | Asan |
| 40-50 | Standart |
| 50-60 | Çətin |
| 60 və yuxarı | Çox çətin |
Bu bal Azərbaycan dili üçün nə dərəcədə etibarlıdır?
Diqqətli olun. LIX Azərbaycan dili üçün ayrıca kalibrlənməyib və təsdiqlənmiş Azərbaycan düsturu proqramda yoxdur. Azərbaycan dili aqqlütinativdir: bir kökə bir neçə şəkilçi əlavə olunur (məsələn, “təhvil-ver-məli-dir”, “göstər-il-mə-si-nə”). Buna görə 6 hərfdən uzun sözlərin payı həmişə yüksək çıxır və bal real oxunuşdan çətin görünə bilər. Balı mütləq hökm yox, iki variantı müqayisə etmək üçün vasitə kimi istifadə edin: eyni mətnin redaktədən əvvəlki və sonrakı balı.
Balı necə aşağı salmaq olar?
- Uzun cümləni iki-üç qısa cümləyə bölün.
- Feli bağlama və budaq cümlələr zəncirini sadə cümlələrlə əvəz edin.
- Lazımsız isimləşmiş quruluşları (“həyata keçirilməsi”, “nəzərə alınması”) fellə əvəz edin: “həyata keçirmək”, “nəzərə almaq”.
- Rəsmi sənəddə terminlər qalmalıdır, qalan hissədə isə gündəlik sözləri seçin.
Cümlələri qısaltmaq və ya sadələşdirmək üçün Cümləni Düzəlt və Cümləni Qısalt və Genişləndir alətləri kömək edir. Mətnin həcmini Söz və Simvol Sayğacı ilə, oxuma vaxtını isə Oxu Müddəti Hesablayıcı ilə yoxlaya bilərsiniz.
Oxunaqlılıq balını nə vaxt istifadə etməyə dəyər?
Bal ən çox redaktə zamanı faydalıdır. Mətnin qaralamasını yoxlayın, ən uzun cümlələri bölün, sonra yenidən ölçün. Balın azalması mətnin daha sadə olduğunu göstərir, lakin həmişə daha yaxşı demək deyil: elmi məqalədə dəqiq terminlər qalmalıdır. Rəsmi ərizə və müraciətlərdə qısa cümlələr oxucunun işini asanlaşdırır, bədii mətnlərdə isə uzun cümlə üslub vasitəsi ola bilər.
Məhdudiyyətlər
Alət mənanı, üslubu və dil səhvlərini qiymətləndirmir, yalnız cümlə və söz uzunluğunu ölçür. Çox qısa mətnlərdə (bir-iki cümlə) bal etibarsızdır. Cümlə sonu olaraq nöqtə, sual və nida işarəsi sayılır, ona görə ixtisarlar balı bir qədər dəyişə bilər. “Sinif səviyyəsi” göstəricisi Azərbaycan dili üçün verilmir, çünki bunun üçün təsdiqlənmiş düstur yoxdur.