Maana fupi na wazi za istilahi zinazojitokeza unapoandika insha, tasnifu, barua au maudhui ya mtandaoni, kila moja ikiwa na kiungo cha zana inayosaidia.
Faharasa hii inafafanua istilahi 20 zinazotafutwa mara nyingi na wanaoandika Kiswahili, kuanzia kufafanua upya, wizi wa maandishi na marejeo hadi tahajia, sarufi, ngeli, viambishi, Kiswahili Sanifu na BAKITA, pamoja na maandishi ya AI. Kila ufafanuzi una maneno 30 hadi 60, umeandaliwa kwa msaada wa AI kisha kulinganishwa na vyanzo vya Kiswahili Sanifu kwa mujibu wa sera yetu ya uhariri, na unaunganishwa na zana ya AdeptWrite inayohusika ili uweze kukagua au kuboresha maandishi yako mara moja.
Alama kama nukta, koma, nukta mbili, alama ya kuuliza, alama ya mshangao, vistariungio na alama za nukuu zinazotenganisha mawazo na kuongoza usomaji. Alama zilizotumika vibaya zinaweza kubadilisha maana ya sentensi nzima, kwa mfano koma iliyokosekana kati ya orodha ya majina. Tazama mwongozo wa alama za uandishi kwa mifano.
Baraza la Kiswahili la Taifa la Tanzania, taasisi ya serikali inayoshughulikia ukuzaji, usanifishaji na matumizi ya Kiswahili, ikiwemo kuidhinisha istilahi mpya na kutoa miongozo ya matumizi. Kenya ina Baraza la Kiswahili la Kenya (BAKIKE). AdeptWrite hutaja mamlaka hizi kama marejeo ya Kiswahili Sanifu.
Kauli ambamo mtenda hajasisitizwa bali kitendwa, hujengwa kwa kuongeza kiambishi -w- kwenye kitenzi: “mwandishi ameandika kitabu” hubadilika kuwa “kitabu kimeandikwa na mwandishi”. Kubadilisha kati ya kutenda na kutendwa ni mbinu muhimu ya kufafanua upya, ingawa kutumia kauli ya kutendwa kupita kiasi huzorotesha uwazi wa sentensi.
Neno lenye maana inayokaribiana sana na neno jingine, kama “mwalimu” na “mkufunzi” au “kubwa” na “kuu”. Visawe hupishana kwa kiwango cha urasmi na muktadha, kwa hiyo si kila kisawe kinafaa kila mahali. Tumia kamusi ya visawe, kisha hakikisha ngeli na upatanisho wa sentensi bado ni sahihi.
Aina ya Kiswahili iliyokubaliwa kutumika shuleni, vitabuni, vyombo vya habari na katika shughuli rasmi, ikiwa na msingi wake katika kiunguja cha Zanzibar. Hutofautiana na lahaja za pwani kama kimvita na kiamu, na lugha ya mitaani kama Sheng. Ndiyo kiwango kinachotumika kwenye insha, barua rasmi na tasnifu.
Kueleza tena wazo la mwandishi mwingine kwa maneno yako na mpangilio tofauti wa sentensi bila kubadilisha maana. Urefu wake kwa kawaida hukaribiana na wa asili, tofauti na muhtasari unaobana. Katika kazi ya kitaaluma bado unahitaji kutaja chanzo; tazama pia mwongozo wa kufafanua upya.
Maandishi yaliyotengenezwa na modeli ya lugha badala ya mtu. Kigunduzi cha AI hukadiria uwezekano kwa kuchunguza mwelekeo wa maandishi, lakini alama yake ni makadirio, si ushahidi, na inaweza kukosea. Usimhukumu mtu kwa alama pekee; tazama pia jinsi vigunduzi vinavyofanya kazi.
Orodha kamili ya vyanzo vyote ulivyovitaja kwenye kazi, inayowekwa mwishoni na kupangwa kwa kanuni za mtindo fulani, kwa kawaida kwa mpangilio wa alfabeti wa jina la ukoo la mwandishi. Kila ingizo lina mwandishi, mwaka, kichwa na taarifa za uchapishaji. Mitindo mikuu ni APA, MLA, Chicago, Harvard na IEEE; fuata ule ambao chuo chako kinataka.
Toleo fupi la maandishi marefu linalobeba mawazo makuu pekee kwa maneno yako mwenyewe. Tofauti na kufafanua upya, muhtasari hubana na kuacha mifano na maelezo ya pembeni, hivyo huwa mfupi zaidi kuliko asili. Hata hivyo, ukiutumia kwenye kazi ya kitaaluma bado unapaswa kutaja chanzo. Tazama jinsi ya kuandika muhtasari.
Aya moja fupi mwanzoni mwa makala ya utafiti, tasnifu inayoeleza tatizo lililochunguzwa, njia iliyotumika, matokeo makuu na hitimisho. Huandikwa baada ya kazi kukamilika na husomwa kwanza na wasomaji na wahakiki. Vyuo na majarida huweka kikomo cha maneno, mara nyingi kati ya 150 na 300; fuata mwongozo wa taasisi yako.
Makundi ya nomino za Kiswahili yanayoamua viambishi vya vitenzi na vivumishi vinavyoambatana nazo. Mfano: mtoto mdogo anacheza (M-WA), watoto wadogo wanacheza, kitabu kidogo kinapendeza (KI-VI), vitabu vidogo vinapendeza. Kubadilisha nomino kwa kisawe cha ngeli nyingine huvunja upatanisho, kosa la kawaida wakati wa kufafanua upya.
Maneno ya mwandishi mwingine yaliyonakiliwa neno kwa neno ndani ya alama za nukuu (“…”), pamoja na jina la mwandishi, mwaka na ukurasa. Nukuu fupi huingia ndani ya aya; nukuu ndefu mara nyingi huwekwa kwenye kizuizi tofauti. Itumie kwa nadra, pale tu maneno halisi ya mwandishi yana uzito.
Mfumo wa kanuni zinazoeleza jinsi maneno yanavyoundwa na kupangwa katika sentensi: maumbo ya maneno (mofolojia), mpangilio wa sentensi (sintaksia), na upatanisho wa kisarufi. Kikagua sarufi cha AI hupendekeza masahihisho, lakini matokeo yake ni makadirio; yakague mwenyewe, hasa kwenye nyaraka rasmi.
Lugha ya mitaani iliyoanzia Nairobi, Kenya, inayochanganya Kiswahili na Kiingereza pamoja na maneno kutoka lugha nyingine za Kenya. Hubadilika haraka na hutumika sana na vijana kwenye mazungumzo na mitandao ya kijamii. Si sehemu ya Kiswahili Sanifu, kwa hiyo haifai insha, barua rasmi wala tasnifu.
Kanuni za namna ya kuandika maneno kwa herufi sahihi. Kwa Kiswahili, makosa ya kawaida ni kuchanganya dh, th na gh na s, z au g (dhahabu si zahabu; ghali si gali) na kuunganisha maneno yanayotenganishwa (kwa sababu, si kwasababu). Kikagua tahajia hulinganisha maneno yako na orodha ya kamusi, lakini neno lisilopatikana si lazima liwe kosa. Tazama kanuni za tahajia.
Mbinu za lugha zinazotumia maneno kwa maana isiyo ya moja kwa moja ili kuongeza mvuto au msisitizo, kama sitiari, tashbihi, tashihisi, chuku na methali. Mfano wa tashbihi: “mrefu kama mnazi”. Zinatumika sana kwenye mashairi na insha za ubunifu, lakini zitumie kwa kiasi kwenye maandishi rasmi. Tazama mwongozo wa tamathali za semi.
Maelezo mafupi yanayowekwa chini ya ukurasa na kuunganishwa na namba ndogo juu ya neno ndani ya maandishi. Hutumika kutaja chanzo, kuongeza ufafanuzi au kutoa taarifa za pembeni bila kuvuruga mtiririko wa aya. Yakikusanywa mwishoni mwa sura au kitabu huitwa maelezo ya mwisho. Tazama mwongozo wa tanbihi.
Kiwango cha urasmi na hisia katika maandishi: rasmi kwa barua ya kazi na tasnifu, ya kirafiki kwa ujumbe wa kawaida. Toni huonekana katika uchaguzi wa maneno, salamu na maneno ya heshima kama “shikamoo” na “tafadhali”. Kuchagua toni sahihi kwa msomaji ni sehemu ya uandishi mzuri. Tazama uandishi rasmi na usio rasmi.
Vipande vinavyoongezwa kabla au baada ya mzizi wa neno kuonyesha nafsi, wakati, ukanushi, kauli na zaidi. Katika “anapenda”, a- ni nafsi, -na- ni wakati uliopo, -pend- ni mzizi na -a ni tamati. Viambishi vingi hufanya kitenzi kimoja cha Kiswahili kubeba maana ya sentensi nzima.
Kuchukua maandishi, wazo au takwimu za mtu mwingine na kuziwasilisha kama zako bila kutaja chanzo. Hujumuisha kunakili sentensi bila alama za nukuu, kubadilisha maneno machache huku muundo wa asili ukibaki, na kutumia upya kazi yako ya awali bila kueleza. Vyuo vingi huadhibu kwa kufutwa alama au hata kufukuzwa. Tazama jinsi ya kuuepuka.
Kamusi hueleza msamiati wote wa lugha pamoja na maana zake, ilhali faharasa hueleza istilahi za uwanja mmoja tu, hapa uandishi na lugha, kwa maelezo mafupi na ya vitendo pamoja na mifano ya matumizi.
Ndiyo, kwa kutaja “Faharasa ya AdeptWrite” na kuweka kiungo cha ukurasa huu. Kwa kazi ya kitaaluma, taja pia vyanzo vya msingi kama kamusi za Kiswahili na miongozo ya mitindo ya marejeo ya APA, MLA au Chicago.
Itupendekeze kupitia ukurasa wa mawasiliano. Istilahi zilizoombwa huongezwa baada ya ufafanuzi kuandikwa na kukaguliwa dhidi ya chanzo cha msingi chini ya sera yetu ya uhariri, na tarehe ya masasisho ya ukurasa inaonyesha orodha ilipobadilika mara ya mwisho.