Sinonim nədir?
Sinonimlər mənaca yaxın, lakin fərqli səslənən sözlərdir. Azərbaycan dilində sinonim sıraları xüsusilə zəngindir, çünki bir çox anlayışın həm türk mənşəli, həm də ərəb-fars mənşəli sözü var: məqsəd, niyyət; vəzifə, borc; ağıl, əql. Bu sözlərin tam eyni olması nadirdir, adətən üslub, ton və ya kontekst fərqi olur.
Alət necə işləyir?
Alət sözü süni intellekt modelinə göndərir və bir sətirdə ən çox 12 sinonim alır. Modelə sözləri rəsmi sözdən danışıq sözünə doğru düzməyi, yalnız həqiqi sinonim verməyi və yoxdursa ən yaxın sözləri qaytarmağı tapşırılıb. Hələlik Azərbaycan dili üçün yerli sinonim lüğəti qoşulmayıb, yəni nəticə hər halda yoxlanılmalıdır.
Sinonimi düzgün seçmək üçün qaydalar
- Mənanı yoxlayın. Sinonim cümlədə mənanı dəyişməməlidir. «Mövzunu işıqlandırmaq» yerinə «işıq salmaq» kontekstə yaramaya bilər.
- Üslubu uyğunlaşdırın. Rəsmi məktubda danışıq sözü, söhbətdə ağır kitab sözü yersiz görünür. Üslub fərqini hər zaman nəzərə alın.
- Sözün birləşmə imkanını nəzərə alın. Bəzi sözlər yalnız müəyyən sözlərlə işlənir: «qərar vermək», lakin «qərar etmək» fərqli işlənir.
- Yazılışa baxın. Sinonimdə ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ hərflərinin düzgünlüyünü Orfoqrafiya yoxlama ilə yoxlaya bilərsiniz.
- Çox dəyişməyin. Hər sözü sinonimlə əvəz etmək mətni süni göstərir.
Hansı mənbələrə baxmaq olar?
Rəsmi yoxlama üçün AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun lüğətlərindən istifadə edin. Onlayn axtarış üçün populyar lüğət saytları da var, amma biz onların məzmununa cavabdeh deyilik. Alətin nəticəsi rəsmi lüğət deyil.
Sinonim seçərkən tipik səhvlər
Ən çox rast gəlinən səhv sözü tək-tək dəyişib cümlənin ahəngini pozmaqdır. Məsələn, «mühüm» sözünü hər yerdə «əhəmiyyətli» ilə əvəz etmək mətni monoton edir. İkinci səhv ərəb-fars mənşəli sözləri həddindən artıq işlətməkdir: elmi üslubda yerindədir, gündəlik yazıda ağır görünə bilər. Üçüncü səhv mənası yaxın, lakin fərqli sözləri eyni hesab etməkdir: «qorxu» ilə «həyəcan» bir-birini əvəz etmir.
Parafrazdan fərqi
Sinonim aləti tək söz və ya ifadə üçün seçim verir. Parafraz aləti isə bütün cümləni yenidən qurur. Referatda mənbə cümləni dəyişdirmək istəyirsinizsə, əvvəlcə Parafraz aləti ilə işləyin, sonra konkret sözlər üçün bu alətdən istifadə edin. Sinonimlə söz əvəzləmək özü parafraz sayılmır və istinad etməyi aradan qaldırmır.