Paraphrase Nedir? Türkçede Anlamı, Türleri ve Örnekler

Paraphrase, bir metnin anlamını değiştirmeden başka sözcük ve cümle yapısıyla yeniden anlatmaktır; Türkçede “yeniden ifade etme” ya da “başka sözcüklerle anlatma” denir. Özetten farkı, kısaltmamasıdır; alıntıdan farkı, tırnak işareti gerektirmemesidir. Fikir kaynağa ait kaldığı için paraphrase de atıf ister; aracı kullansanız da son kontrol sizdedir.

Kısa cevap

Paraphrase, bir yazarın fikrini, anlamı bozmadan, kendi sözcüklerinizle ve kendi cümle yapınızla yeniden anlatmaktır. Türkçede bu iş için “yeniden ifade etme”, “başka sözcüklerle anlatma” ya da “özgün cümle kurma” denir. Paraphrase edilen metin kaynağın yerini almaz; fikir hâlâ kaynağa aittir ve atıf gerektirir.

Bu sayfada tanımı, günlük kullanımdaki karşılıklarını, özet, alıntı ve çeviriyle farkını ve Türkçe örnekleri bulacaksınız. Nasıl yapıldığının adım adım anlatımı için Paraphrase Nasıl Yapılır? rehberi var; aynı şeyi burada tekrar etmiyoruz.

Paraphrase kelimesi Türkçede nasıl söylenir ve yazılır?

“Paraphrase”, İngilizce kökenli bir sözcük ve Türkiye'de internet aramalarında bu yazımıyla aranıyor. Günlük dilde “paraphrase yapmak” diye geçiyor. Akademik metinde ise Türkçe karşılığı tercih edilir. Türkçe bir sözcüğün sözlükteki yazımı için son söz Türk Dil Kurumu'nundur; emin olmadığınız bir yazımı TDK Güncel Türkçe Sözlük üzerinden denetleyebilirsiniz. Yabancı sözcüklerin Türkçeye yerleşen yazımları zamanla değişebildiği için, kullanacağınız biçimi yazım kılavuzundan kontrol etmek en güvenlisidir.

Arama motorlarında hepsi aynı niyetle yazılıyor; ama özetleme farklı bir işlemdir (aşağıda).

Paraphrase, özet, alıntı ve çeviri farkı

Dört işlem sık karışır. Farkı aşağıdaki tablo gösterir.

Kısa bir örnekle ayıralım. Kaynak cümle (kurgudur):

Okuma alışkanlığı, çocukluk döneminde kazanıldığında yetişkinlik yıllarında da sürme eğilimi gösterir.

• Doğrudan alıntı: “Okuma alışkanlığı, çocukluk döneminde kazanıldığında yetişkinlik yıllarında da sürme eğilimi gösterir” (Yılmaz, 2020, s. 14). Tırnak ve sayfa var.
• Paraphrase: Çocuk yaşta edinilen okuma alışkanlığının ilerleyen yıllarda da devam etme olasılığı yüksektir (Yılmaz, 2020).
• Özet: Okuma alışkanlığı çocuklukta başlarsa kalıcı olur (Yılmaz, 2020).
• Çeviri: Yazar İngilizce yazmışsa, aynı cümlenin Türkçeye aktarılması çeviridir; kaynak gene gösterilir.

“Yılmaz” örneği kurgudur; gerçek bir kaynağı temsil etmez.

Paraphrase'in dört türü

Paraphrase her zaman aynı şekilde olmaz. Amaca göre dört ana tür ayırabiliriz:

1. Sözcük düzeyinde. Eş anlamlı sözcüklerle değiştirme. En zayıf türdür; cümle iskeleti değişmez.
2. Yapı düzeyinde. Ortaç, ulaç ve isim-fiil ekleriyle cümlenin kuruluşunu değiştirmek. Türkçede en verimli türdür.
3. Ton düzeyinde. Aynı içeriği resmî ya da samimi anlatmak. Örneğin bir dilekçe cümlesini mesajlaşma diline çevirmek.
4. Uzunluk düzeyinde. Cümleyi kısaltmak ya da açıklayarak uzatmak. Kısaltırken anlam kaybı olmamalı, uzatırken yeni bilgi uydurulmamalı.

Beş türde örnek (önce ve sonra)

Aşağıdaki örneklerin hepsi kurgudur, alıştırma amacıyla yazılmıştır.

1. Ödev cümlesi (akademik). Önce: Sınav kaygısı, öğrencilerin başarısını düşüren etkenlerden biridir. Sonra: Öğrencilerin başarısı üzerinde olumsuz etkisi bulunan etkenler arasında sınav kaygısı da yer alır. Ne değişti? İsim-fiil ve ortaç yapısı kullanıldı, sözcük sırası değişti; terim (sınav kaygısı) aynı kaldı.

2. Haber cümlesi. Önce: Belediye, yeni otobüs hattının salı günü hizmete gireceğini duyurdu. Sonra: Yeni otobüs hattının salı günü hizmete başlayacağı belediye tarafından açıklandı. Ne değişti? Etken cümle edilgene döndü, “duyurdu” yerine “açıkladı” geldi. Gün adı ve kurum aynı kaldı.

3. Kanun ve yönetmelik dili. Önce: Öğrenciler, devamsızlık sınırını aşarlarsa sınava giremezler. Sonra: Devamsızlık sınırını aşan öğrenciler sınava alınmaz. Ne değişti? Koşul yapısı ortaca dönüştü. Hukuki metinde paraphrase yaparken anlamın tam korunduğundan ayrıca emin olun: bir yönetmelik maddesini kendi sözlerinizle aktarırken “gerekir” ile “yapılabilir” arasındaki fark ciddi sonuç doğurur.

4. İş e-postası. Önce: Toplantıyı perşembe gününe ertelememiz mümkün müdür? Sonra: Toplantının perşembe gününe alınması uygun olur mu? Ne değişti? Ton resmî kaldı, ek yapısı değişti ve kişi eki ("-miz") kalktı.

5. Sosyal medya açıklaması. Önce: Bugün yeni kitabımız çıktı, hepinizi bekliyoruz! Sonra: Yeni kitabımız bugün raflarda; sizi de aramızda görmek isteriz. Ne değişti? Ton daha davetkâr oldu; “raflarda” bilgisi de eklendi, ki bu bir yorumdur. Paraphrase'te yeni bilgi eklemek yerine yalnızca ifadeyi değiştirmeye çalışın; burada “raflarda” iddiası kaynakta yoktu ve kontrol edilmeli.

Beşinci örnek, paraphrase'in sınırını da gösteriyor: yeni bir iddia eklediğiniz an iş paraphrase olmaktan çıkar.

Paraphrase ne zaman atıf gerektirir?

Kısa cevap: fikir, bulgu ya da veri başkasına aitse her zaman. Cümleleri kendinizin yazmış olması fikrin sahibi olduğunuz anlamına gelmez. Şu durumlarda atıf vermeniz gerekmez:

• Genel kabul gören ve yaygın bilinen bilgi (örneğin “Ankara Türkiye'nin başkentidir”).
• Kendi araştırmanızın bulguları ve kendi yorumlarınız.

Şu durumlarda mutlaka verirsiniz:

• Bir araştırmanın bulgusu, istatistiği ya da sonucu.
• Bir yazarın özgün görüşü, kuramı ya da sınıflaması.
• Bir tanım, o tanımı yapan kişiye ya da kuruma aittir.

Atıf biçimi (APA, isnad, dipnot sistemi) enstitünün ya da fakültenin tez yazım kılavuzuna göre değişir. Türkiye'de ortak tek bir biçim yoktur; bölüme göre APA 7 yaygındır, bazı bölümler dipnotlu sistem ister. Danışmanınızdan ya da yazım kılavuzundan öğrenin. Metin içi atıf ile kaynakça hazırlamak için Kaynakça Oluşturucu APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard ve IEEE biçimlerinde çıktı verir; seçtiğiniz biçimin kılavuzunuzla örtüştüğünü yine de kontrol edin.

Paraphrase ne zaman yetmez?

• Doğrudan alıntı gerekir. Bir tanım, ünlü bir söz ya da hukuki ifade birebir korunmalıysa tırnak içinde verilir.
• Özet gerekir. Uzun bir bölümü iki cümleye indirmek istiyorsanız bu özettir; Özet Nasıl Yazılır? rehberi bunu anlatıyor.
• Kaynağa dönmek gerekir. Bir sayıyı ya da terimi yeniden ifade ederken emin olamıyorsanız, paraphrase etmek yerine kaynağa dönün.

Türkiye'de paraphrase nerede karşınıza çıkar?

• Dönem ödevi ve seminer. Literatür bölümünde okuduğunuz makaleleri kendi cümlelerinizle aktarırsınız. Hocalar çoğu kez “kopyala-yapıştır” değil “anladığınızı yazın” beklentisindedir.
• Bitirme projesi, yüksek lisans ve doktora tezi. Kuramsal çerçeve ve ilgili çalışmalar bölümleri büyük ölçüde paraphrase ve özetten oluşur. Enstitünün tez yazım kılavuzu, atıf biçimini ve benzerlik raporu kurallarını belirler.
• Yabancı dilde kaynak kullanımı. İngilizce bir makaleyi Türkçe yazarken hem çeviri hem paraphrase yaparsınız. Çeviriyi sözcük sözcük yapıp bırakmak yerine, fikri Türkçenin kendi cümle düzeniyle kurmak hem akıcılığı hem özgünlüğü artırır. Çeviri için Çeviri aracı var; ama sonucu yine kaynakla karşılaştırmalısınız.
• İş ve eğitim yazışmaları. Bir duyuruyu, yönetmelik maddesini ya da müşteri mesajını başka bir kitleye uygun tonda aktarmak da bir tür paraphrase'tir.
• İçerik yazarlığı. Blog, ürün açıklaması ve sosyal medya metinlerinde aynı içeriği farklı kanallar için yeniden yazarsınız. Burada hedef intihalden kaçınmaktan çok, özgün ve okunur bir metin elde etmektir.

İyi bir paraphrase'in üç ölçütü

1. Sadakat. Anlam, rakamlar, özel adlar ve terimler korunur. İhtiyat payı da kaybolmaz.
2. Farklılık. Cümle iskeleti kaynaktan gerçekten ayrılır; yalnızca iki üç sözcük değişmiş olmaz.
3. Şeffaflık. Fikrin kaynağı okuyucuya gösterilir. Atıfsız paraphrase, ne kadar özgün yazılırsa yazılsın eksiktir.

Hızlı test: elindeki iş paraphrase mi, özet mi, alıntı mı?

Kendinize üç soru sorun:

1. Kaynakla aynı uzunlukta mı yazıyorsunuz? Evet ise büyük olasılıkla paraphrase ya da alıntı yapıyorsunuz. Hayır ve metni belirgin biçimde kısaltıyorsanız özet yazıyorsunuz.
2. Kaynağın sözcüklerini aynen kullanıyor musunuz? Evet ise tırnak işareti ve sayfa numarası gerekir; bu bir alıntıdır.
3. Kaynağa bakmadan yazabiliyor musunuz? Evet ise paraphrase sağlam bir zeminde duruyor; kaynağa bakarak yazıyorsanız cümle yapısı kaynaktan sızmış olabilir.

Üç sorunun cevabı ne olursa olsun, fikrin sahibi başkasıysa atıf vermek zorundasınız.

Paraphrase ile intihal arasındaki çizgi

İyi bir paraphrase kaynağı gösterir ve cümleyi gerçekten yeniden kurar. İntihal ise başkasının fikrini ya da sözlerini kaynak göstermeden kendi işiymiş gibi sunmaktır. İki ayrı hata türü vardır:

• Atıfsız paraphrase. Cümle özgün olsa da fikir kaynaksızdır; yine intihaldir.
• Atıflı ama kopya. Kaynak gösterilmiş olsa da cümle birkaç sözcük değiştirilerek aynen alınmışsa, bu da kabul edilmez. Alıntıysa tırnak olmalıdır.

Ayrıntılar için İntihal Nedir? rehberine bakabilirsiniz.

Araçlar ne yapar, ne yapmaz?

Paraphrase Yapma Aracı metninizi yedi modda yeniden yazar: Standart, Resmi, Samimi, Akademik, Yaratıcı, Kısalt ve Uzat. Bir çalıştırmada en çok 6.000 karakter işlenir. Sonuç, yapay zekayla üretilmiş bir yeniden yazımdır ve gözden geçirilmesi gerekir. Aracın yapamadıkları da açık:

• Anlamın kaymadığını sizin yerinize garanti edemez.
• Atıf ve kaynakça yazmaz.
• Çıktının bir benzerlik raporunda nasıl görüneceğini öngöremez.

Bir cümleye alternatif sözcük arıyorsanız Eş Anlamlı Kelimeler aracı işe yarar; yazımı TDK ölçütlerine göre denetlemek için Yazım Denetimi kullanılabilir. Bu araçlar yardımcıdır; paraphrase'in sorumluluğu yazardadır.

Paraphrase yaparken sık yapılan yanlışlar

• “Kelimeleri değiştirdim, tamam.” İskelet aynıysa paraphrase zayıftır.
• Anlamı kaydırmak. “Genellikle” sözcüğünü silmek, bir iddiayı mutlak hale getirir.
• Terimi değiştirmek. Alan terimini eş anlamlısıyla değiştirmeyin.
• Atıfı atlamak. Kendi cümleniz olsa da fikir kaynağındır.
• Yeni bilgi eklemek. Paraphrase yorum eklemek için değil, aktarmak içindir.

Kısa kontrol listesi

• Anlam aynı mı, ihtiyat payı (olabilir, görülmektedir) korundu mu?
• Rakam, özel ad ve terimler aynı mı?
• Cümle yapısı kaynaktan gerçekten farklı mı?
• Kaynak metinde olmayan bir bilgi eklemedim mi?
• Atıf ve kaynakça tamam mı?
• Yazım ve noktalama TDK ölçütlerine uygun mu?

← Tüm rehberler