Parafraz nədir? Mənası, növləri, nümunələr və istinad qaydası

Parafraz (başqa sözlərlə ifadə etmə) mətnin və ya fikrin məzmununu mənasını dəyişmədən öz sözlərinizlə və yeni cümlə quruluşu ilə təqdim etməkdir. Uzunluğu təxminən mənbə qədər olur. Məktəbdə bu, çətin şeirin sadə nəsrlə izahıdır, referat və dissertasiyada isə mənbənin fikrinin istinadla yenidən yazılmasıdır.

Qısa cavab: parafraz nədir

Parafraz mətndəki fikri mənasını dəyişmədən başqa sözlərlə və başqa cümlə quruluşu ilə ifadə etməkdir. Azərbaycan dilində buna "başqa sözlərlə ifadə etmə", bəzən də "yenidən ifadə" deyilir. Parafrazın uzunluğu təxminən mənbənin uzunluğu qədərdir: bir cümlə bir-iki cümləyə, bir abzas bir abzasa çevrilir. Dəyişən forma olur, məzmun isə eyni qalır.

Üç şey parafrazı müəyyən edir:

1. Məna eyni qalır. Heç nə əlavə olunmur, heç nə düşmür, mənbənin iddiası güclənmir və zəifləmir.
2. Forma yeni olur. Yalnız bir-iki sözü əvəz etmək parafraz sayılmır.
3. Mənbə göstərilir. Referat və elmi işdə fikir müəllifə məxsus olduğu üçün istinad lazımdır.

Azərbaycanlı oxucu parafrazla harada qarşılaşır

Bu anlayış Azərbaycanda iki fərqli yerdə işlənir. İkisini bir yerdə izah etmək yazının əsas məqsədidir.

Hər iki halda eyni qayda işləyir: əvvəlcə mənanı başa düşün, sonra öz sözlərinizlə deyin.

Parafraz, sitat və xülasə: fərq nədir

Üçü də başqasının fikrindən istifadə üsuludur və üçündə də mənbə göstərilməlidir. Fərq formadadır.

Xülasə haqqında ayrıca bələdçimiz var: Xülasə necə yazılır?. Uzun mətni qısaltmaq lazımdırsa, Mətn Xülasəsi alətindən istifadə edə bilərsiniz; o, yalnız mətndəki fikirləri çıxarır.

Beş əvvəl-sonra nümunəsi

Aşağıdakı mənbə cümlələri, müəlliflər və illər tədris üçün uydurulub, real əsərdən götürülməyib.

Nümunə 1: universitet referatı

Mənbə (uydurma, Rəhimov, 2020): "Kənd yerlərində internetə çıxışın məhdud olması şagirdlərin distant təhsilə cəlb olunmasını çətinləşdirir."

Parafraz: Kənddə internetin zəif olması şagirdlərin uzaqdan dərs almasına mane olur (Rəhimov, 2020).

Dəyişən: mübtəda ("internetə çıxışın məhdud olması" əvəzinə "internetin zəif olması"), "distant təhsil" sadə şəkildə "uzaqdan dərs almaq" kimi izah edildi, "çətinləşdirir" yerinə "mane olur" işləndi. "Distant təhsil" işlək termindir; elmi işdə onu saxlamaq daha yaxşı ola bilər. Hansını seçmək işin üslubundan asılıdır.

Nümunə 2: xəbər mətni

Mənbə (uydurma xəbər): "Nazirlik açıqlayıb ki, yeni qaydalar sentyabr ayından qüvvəyə minəcək və bütün orta məktəblərə şamil olunacaq."

Parafraz: Nazirliyin məlumatına görə, qaydalar sentyabrdan tətbiq olunacaq və bütün orta məktəbləri əhatə edəcək.

Dəyişən: "açıqlayıb ki" quruluşu "məlumatına görə" ilə əvəz olundu, "qüvvəyə minəcək" əvəzinə "tətbiq olunacaq" yazıldı. Mənbə (nazirlik) və tarix (sentyabr) saxlanıldı.

Nümunə 3: ədəbiyyat dərsi

Füzulinin məşhur qəzəlindən misra (Məhəmməd Füzuli, klassik əsər): "Məni candan usandırdı cəfadan, yar usanmaz mı?"

Nəsrlə izah: Sevgilinin mənə verdiyi əzab yaşamaq istəyimi azaltdı. Amma o, mənə əzab verməkdən bezmir.

Bu, ədəbiyyat dərsindəki parafrazdır: şeirin dili sadələşdirilir, amma əsərin adı və müəllifi göstərilir. Bədii təsvir vasitələrini də qeyd etmək olar, məsələn mübaliğə və ya istiarə; bu mövzu üçün bədii təsvir vasitələri bələdçisinə baxın.

Nümunə 4: sosial məsələ

Mənbə (uydurma, Süleymanova, 2018): "Gənc nəslin əksəriyyəti məlumatı sosial şəbəkələrdən alır və bu, yanlış məlumatın yayılmasına şərait yaradır."

Parafraz: Gənclərin çoxu xəbərləri sosial şəbəkələrdən öyrənir; bu isə səhv məlumatın yayılmasını asanlaşdırır (Süleymanova, 2018).

Nümunə 5: çox yaxın variant

Mənbə: "Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması kənd təsərrüfatının davamlı inkişafı üçün zəruridir."

Pis parafraz: "Su ehtiyatlarının səmərəli idarə edilməsi kənd təsərrüfatının davamlı inkişafı üçün vacibdir."

Yalnız "olunması", "zəruridir" sözləri dəyişib. Quruluş eynidir. Yaxşı variant: "Su ehtiyatlarını səmərəli idarə etmədən kənd təsərrüfatının davamlı inkişafına nail olmaq mümkün deyil." Qeyd: "zəruridir" ifadəsi "mümkün deyil" kimi verildi, məna eynidir; yenə də sonda mənbə ilə tutuşdurun.

Parafrazdan sonra da istinad lazımdırmı

Bəli. Fikir parafraz edilsə də mənbəyə aiddir. Mətn daxilində müəllifin soyadı və il verilir, mənbənin tam məlumatı isə ədəbiyyat siyahısında yer alır. Hansı üslubun tələb olunduğu universitetdən, jurnaldan və ya kafedradan asılıdır. Biz bu cür qaydaları sizin yerinizə müəyyən etmirik; tələbi elmi rəhbərinizdən və ya işin qaydalarından öyrənin. İstinad və Ədəbiyyat Siyahısı Generatoru APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard və IEEE üslublarında istinad hazırlayır.

Eyni mənbədən bir neçə cümlə ardıcıl parafraz edirsinizsə, bir çox üslub qaydalarında hər cümlədən sonra istinad təkrarlanmır, amma tələbi öz qaydanızdan yoxlayın. Abzasın əvvəlində müəllifin adını göstərmək ("Rəhimovun (2020) fikrincə...") oxucuya hansı fikrin kimə aid olduğunu bildirir.

Parafraz etmək bacarığı niyə vacibdir

• Başa düşməyi yoxlayır. Fikri öz sözlərinizlə deyə bilmirsinizsə, onu tam başa düşməmisiniz.
• Mətn axınını qoruyur. Çoxlu sitat işi bir-birinə yapışdırılmış hissələrə çevirir.
• Plagiatdan qoruyur. Yaxşı parafraz və istinad akademik dürüstlüyün əsasıdır. Plagiatın nə olduğu haqqında ayrıca yazı: Plagiat nədir?

Parafraz zamanı ümumi səhvlər

• Yalnız sinonim əvəz etmək və cümlə quruluşunu saxlamaq.
• Mənanı dəyişmək, məsələn "bəzən"i "həmişə" etmək.
• Rəqəm və ad səhvləri.
• İstinadı unutmaq.
• Terminləri dəyişmək: "inflyasiya", "orfoqrafiya", "fotosintez" kimi terminlərin parafrazı olmur.

Parafrazı praktikada necə etmək barədə addım-addım üsullar üçün Parafraz necə edilir? bələdçisinə baxın. Orada adlaşdırma, feli sifət və feli bağlama kimi Azərbaycan dilinə uyğun üsullar var.

AdeptWrite ilə parafraz

Parafraz Aləti mətni yeddi rejimdə yenidən yazır: Standart, Rəsmi, Danışıq, Akademik, Yaradıcı, Qısa və Genişləndirilmiş. Hər sorğuda 6000 simvola qədər mətn işlənir. Alət süni intellektə əsaslanır və məna dəyişikliyi, səhv rəqəm və ya yanlış termin ola bilər, ona görə nəticəni həmişə mənbə ilə tutuşdurun. Parafraz etdiyiniz fikir üçün istinad verməyi alət sizin yerinizə etmir.

Yazını bitirəndən sonra Plagiat Yoxlama alətindən istifadə edə bilərsiniz. O, mətni Azərbaycan Vikipediyası, Vikimənbə, Internet Archive, Europe PMC və DOAJ kimi açıq mənbələrlə müqayisə edir və baxılan mənbələrin siyahısını göstərir. Mətn ən azı 30 söz olmalıdır. Nəticə yalnız göstərilən mənbələrə aiddir: 0 % o deməkdir ki, orada üst-üstə düşmə tapılmayıb, mətnin orijinallığına zəmanət deyil.

Parafrazın növləri

Parafraz mövzusunda tez-tez bir neçə növ qarışdırılır. Praktikada aşağıdakı bölgü işə yarayır.

• Sözlərin əvəzlənməsi ilə kiçik parafraz. Quruluş saxlanır, yalnız bəzi sözlər dəyişir. Bu, zəif parafrazdır və çox vaxt mənbəyə həddən artıq yaxın qalır.
• Quruluş dəyişməsi ilə parafraz. Cümlə adlaşdırılır, bölünür və ya birləşdirilir, söz sırası dəyişir. Elmi işdə gözlənilən budur.
• Üslub parafrazı. Eyni məzmun başqa üslubda verilir: rəsmi yazı danışıq dilinə, danışıq dili isə rəsmi məktuba çevrilir. Bunun üçün Üslub Dəyişdirici alətindən istifadə etmək olar.
• Poetik mətnin nəsrlə izahı. Şeirin dili müasir nəsrlə izah edilir. Bu, məktəb ədəbiyyat dərslərində ən çox rast gəlinən formadır.
• Dillərarası parafraz. Xarici mənbənin fikri Azərbaycan dilində öz sözlərinizlə verilir. Bu, sözbəsöz tərcümə deyil və yenə istinad tələb edir.

Ədəbiyyat dərsində parafrazı necə yazmaq olar

Klassik və ya bədii mətnin parafrazı elmi işdən fərqli olaraq obrazları və mənanı sadələşdirməyə yönəlir. Aşağıdakı addımlar kömək edir.

1. Mətni bir neçə dəfə oxuyun və bilmədiyiniz sözlərin mənasını lüğətdən yoxlayın.
2. Hər beyt və ya misranın əsas fikrini bir cümlə ilə yazın.
3. Məcazları (təşbeh, mübaliğə, istiarə) müəyyən edin və onların nəyi bildirdiyini açıq söyləyin.
4. Cümlələri nəsrdə bir-birinə bağlayın və yazını əsərin ruhuna uyğun saxlayın.
5. Şairin adını və əsərin adını göstərin.

Şeir parafrazı həm də Azərbaycan dilinin zənginliyini tanıtmaq üçün yaxşı çalışmadır, çünki klassik şeirdə işlənən ərəb-fars mənşəli sözlər müasir dildə başqa formada və ya başqa sinonimlərlə işlənir. Məsələn, şeirdəki "cəfa" sözünü müasir dildə "əzab" və ya "zülm" kimi izah etmək olar, amma çalarlar eyni olmur, buna görə lüğətlə yoxlayın.

Elmi parafraz nə vaxt yaxşıdır

Elmi mətndə parafraz aşağıdakı hallarda daha uyğundur:

• fikir uzun və çətin yazılıbsa və siz onu özünüzün mətn axınına uyğunlaşdırmaq istəyirsinizsə;
• eyni fikri bir neçə mənbədən birləşdirirsinizsə;
• mənbənin dili sizin işin üslubuna uyğun gəlmirsə.

Aşağıdakı hallarda sitat daha doğrudur: mənbənin sözləri özü əhəmiyyətlidirsə (tərif, qanun maddəsi, məşhur ifadə) və ya mənanın dəyişmə riski yüksəkdirsə.

Qısa təlim

Aşağıdakı uydurma cümləni parafraz edin: "Sabah şəhərdə yağışın yağması gözlənildiyindən tədbir təxirə salındı." Nümunə cavab: "Sabah yağış gözlənildiyi üçün tədbiri sonraya keçirdilər." Qeyd edin ki, "sabah" və "yağış" kimi əsas məlumat saxlanıldı, quruluş isə dəyişdi. Eyni üsulu öz yazınızdakı cümlələrdə də sınaya bilərsiniz.

Parafraz və süni intellekt alətləri

Parafraz alətləri mətni sürətlə yenidən yazır, lakin alətin nəticəsinə etibar etməzdən əvvəl bir neçə şeyi yoxlamaq lazımdır. Birincisi, mənanın qorunması: alət "bəzən"i "həmişə" edə, rəqəmi dəyişə və ya terminlə sinonim arasında fərq qoymaya bilər. İkincisi, istinad: hansı alətdən istifadə etməyinizdən asılı olmayaraq, fikrin müəllifinə istinad verməlisiniz. Üçüncüsü, təhsil müəssisənizin qaydaları: bəzi universitetlər və kafedralar yazı prosesində süni intellekt alətlərindən istifadəni məhdudlaşdıra və ya bildirişi tələb edə bilər. Bu barədə qaydanı öz müəssisənizdən öyrənin. Bu səhifədə ümumi qayda söyləmirik.

Alətin yaxşı istifadə üsulu belədir: əvvəlcə özünüz parafraz yazın, çətin cümlə üçün aləti sınayın, sonra nəticəni mənbə ilə cümlə-cümlə tutuşdurun. Beləcə alət sizin düşüncənizi əvəz etmir, yalnız ikinci variant verir.

Tez-tez verilən suallar: kiçik izahlar

"Parafraz" yoxsa "parafrazlamaq"? Gündəlik dildə "parafraz etmək" və "parafraz yazmaq" işlənir. Orfoqrafiya şübhəsi olanda Azərbaycan dilinin orfoqrafiya normalarına və AMEA Dilçilik İnstitutunun Orfoqrafiya lüğətinə baxın.

Bir cümlə parafraz edilə bilərmi? Bəli. Parafraz bir cümlədən bütün abzasa qədər ola bilər.

Şeir parafraz etmək plagiatdır? Şeirin nəsrlə izahı əsər və müəllif göstərildikdə plagiat sayılmır. Amma izahı başqasının yazdığı izahdan köçürsəniz, o izaha da istinad verməlisiniz.

Qısa yoxlama siyahısı

• Mənanı başa düşdüm və mənbəni bağlayıb yazdım.
• Cümlə quruluşu mənbədən fərqlidir.
• Rəqəm, ad və terminlər düzgündür.
• İstinad verilib.
• Orfoqrafiya və durğu işarələri Orfoqrafiya Yoxlama ilə yoxlanıb.

Nəticə

Parafraz fikri öz sözlərinizlə, mənanı qoruyaraq və mənbəni göstərərək yenidən ifadə etməkdir. Ədəbiyyat dərsində mətni sadələşdirir, akademik işdə isə başqasının fikrindən dürüst istifadə etməyə imkan verir. Parafraz etməyi öyrənmək həm yaxşı yazmağın, həm də yaxşı oxumağın bir hissəsidir.

← Bütün bələdçilər