Czym jest parafraza i czym różni się od cytatu i streszczenia

Parafraza to oddanie treści cudzej wypowiedzi własnymi słowami i własną budową zdań, tak by sens pozostał ten sam, a długość zbliżona do oryginału. Cytat powtarza cudze słowa dosłownie w cudzysłowie, streszczenie skraca całość do głównych myśli. Każde z nich wymaga wskazania źródła, także gdy cudzy tekst tłumaczysz z angielskiego.

Czym jest parafraza: definicja w jednym akapicie

Parafraza to wypowiedź, która przekazuje treść cudzego tekstu innymi słowami niż oryginał. Zachowuje sens, terminy i rozmiar wypowiedzi, ale zmienia słownictwo i budowę zdań. W szkole spotykasz ją na lekcjach języka polskiego, gdy masz „opowiedzieć własnymi słowami” fragment tekstu lub przekształcić wiersz na prozę. Na studiach to podstawowa technika korzystania ze źródeł w pracach zaliczeniowych i dyplomowych.

Słowo pochodzi z greckiego (paráphrasis): przedrostek znaczy „obok”, a rdzeń „wypowiedź, wyrażenie”, więc to dosłownie „wypowiedź obok oryginału”. Dwie cechy odróżniają parafrazę od innych sposobów pracy z cudzym tekstem: sens się nie zmienia i długość jest mniej więcej taka sama. Jeżeli tekst jest wyraźnie krótszy, to już streszczenie. Jeżeli powtarza słowa dosłownie, to cytat.

Najważniejsza zasada praktyczna: parafraza zawsze wymaga źródła. Zmieniasz słowa, ale myśl, dane lub argument nadal należą do kogoś innego. Poniżej znajdziesz porównanie trzech form, przykłady z różnych tekstów, zasady zapisu i błędy, które popełnia się najczęściej.

Parafraza, cytat i streszczenie: tabela porównawcza

Przydatny sprawdzian: zadaj sobie pytanie, co zostaje z oryginału. W cytacie zostają słowa, w parafrazie zostaje sens i objętość, a w streszczeniu tylko najważniejsze myśli. Różnice w praktyce szkolnej opisujemy też w poradniku o tym, jak napisać streszczenie.

Przykłady parafrazy z różnych tekstów

Poniższe fragmenty są wymyślone, więc nie szukaj ich w żadnej gazecie ani ustawie.

Tekst prasowy

Oryginał: Radni zdecydowali o podniesieniu opłat za parkowanie w śródmieściu od początku przyszłego roku, tłumacząc, że obecne stawki nie zniechęcają kierowców do zostawiania aut w centrum na cały dzień.

Parafraza: Według radnych dotychczasowe stawki nie powstrzymują kierowców przed parkowaniem w śródmieściu przez wiele godzin, dlatego opłaty mają wzrosnąć od następnego roku.

Zmieniła się budowa (przyczyna idzie przed skutek), czasowniki i część rzeczowników. Zostały fakty: kto, co i od kiedy.

Przepis prawny (w języku zrozumiałym)

Oryginał (przepis wymyślony na potrzeby poradnika): Wypożyczający zobowiązany jest do zwrotu książki w terminie czternastu dni od dnia jej wypożyczenia.

Parafraza: Książkę trzeba oddać do biblioteki najpóźniej po dwóch tygodniach od wypożyczenia.

Tu uważaj. W prawie parafrazuje się ostrożnie: zamiana „czternastu dni” na „dwa tygodnie” jest w tym przykładzie bezpieczna, ale w prawdziwych przepisach terminy, rodzaje dni (kalendarzowe, robocze) i nazwy instytucji zostawiasz niezmienione. Gdy liczy się dokładne brzmienie przepisu, cytuj.

Tekst naukowy

Oryginał: Analiza wyników wykazała, że uczniowie korzystający z systematycznych powtórek uzyskiwali wyższe oceny z kartkówek niż uczniowie powtarzający materiał jednorazowo przed sprawdzianem.

Parafraza: Z analizy wynika, że kto powtarzał materiał regularnie, ten lepiej pisał kartkówki od kolegów uczących się dopiero tuż przed sprawdzianem (Kowalska 2021, s. 12).

W parafrazie naukowej zachowujesz siłę twierdzenia: „wykazała” zastąpione przez „wynika” nie zmienia sensu, ale „sugeruje” już by zmieniło. Przykładowe źródło: J. Kowalska, Powtórki a wyniki w nauce, Kraków 2021 (wymyślone).

Wiadomość służbowa

Parafrazuje się nie tylko źródła naukowe. W pracy często przekazujesz komuś treść maila, regulaminu lub ogłoszenia własnymi słowami.

Oryginał (wymyślony): Uprzejmie informujemy, że w związku z pracami remontowymi dostęp do parkingu podziemnego będzie niemożliwy w dniach od 10 do 12 grudnia.

Parafraza dla zespołu: Od 10 do 12 grudnia nie zaparkujemy w garażu pod budynkiem, bo trwa tam remont.

Zmienił się rejestr (z urzędowego na koleżeński), ale daty, miejsce i powód zostały. Na takim przykładzie widać, że parafraza dopasowuje także ton do odbiorcy, a nie tylko słowa. Jeżeli cytujesz taką wiadomość w raporcie lub pracy, nadal wskaż, skąd pochodzi.

Zadanie szkolne: parafraza wiersza

Na lekcjach polskiego parafrazą nazywa się także przekształcenie utworu poetyckiego w prozę bez zmiany treści. Uczeń „opowiada” wiersz zwykłymi zdaniami: kto mówi, o czym, jakie obrazy się pojawiają. Zadanie ćwiczy rozumienie tekstu. W tym przypadku nie jest ono zastępnikiem interpretacji, bo parafraza mówi „co jest powiedziane”, a interpretacja „co to znaczy”.

Dlaczego parafraza bez źródła to plagiat

Plagiat to przedstawienie cudzej twórczości jako własnej. Dotyczy nie tylko słów, ale też pomysłów, argumentów i danych. Dlatego parafraza bez przypisu bywa traktowana jak przywłaszczenie, nawet jeśli nie ma w niej ani jednego identycznego słowa.

Dwa przypadki, o których uczniowie i studenci często zapominają:

• Tłumaczenie z innego języka. Jeśli czytasz angielski artykuł i przekładasz jego myśl na polski, napisałeś parafrazę tłumaczeniową. Źródło musisz podać tak samo jak przy polskim autorze. Tłumaczenie bez wskazania oryginału jest jedną z postaci plagiatu.
• Własne wcześniejsze prace. Przepisanie własnego referatu do nowej pracy bez zaznaczenia tego może zostać uznane za autoplagiat. Zasady ustala uczelnia, więc zapytaj promotora.

Więcej o tym, jak rozumie się plagiat w praktyce akademickiej, znajdziesz w poradniku Co to jest plagiat.

Jak zapisać parafrazę w przypisie i w nawiasie

To luka, którą rzadko wypełniają poradniki. Polskie prace pisze się w dwóch głównych systemach, a wybór zależy od wydziału i promotora.

Przypis dolny (humanistyka, prawo). Przy parafrazie często stosuje się słowo „Por.” albo „Zob.”, które sygnalizuje, że nie jest to cytat dosłowny:

Por. J. Kowalska, Powtórki a wyniki w nauce, Kraków 2021, s. 12.

System autor–rok (nauki społeczne, ekonomia). Nawias stawiasz w tekście, a pełny opis dajesz w literaturze na końcu pracy:

Regularne powtórki prowadzą do lepszych wyników (Kowalska 2021, s. 12).

Kilka zasad zapisu:

1. Dodaj numer strony, jeśli parafrazujesz konkretny fragment, a nie całą książkę.
2. Cytat dosłowny bierz w cudzysłów polski „…”, a cudzysłów wewnątrz cytatu zapisz jako »…«.
3. Skrócenie cytatu oznacz nawiasem kwadratowym z trzema kropkami […].
4. Jeśli parafrazujesz kilka kolejnych zdań z jednego źródła, jedno odesłanie na końcu fragmentu zwykle wystarcza, ale wyraźnie zaznacz, gdzie kończy się cudza myśl i zaczyna Twój komentarz.
5. Każde źródło z tekstu musi znaleźć się w spisie literatury. Opis bibliograficzny pomoże przygotować generator bibliografii, który tworzy opis i odesłanie w tekście, ale nie ułoży przypisów dolnych w Twoim dokumencie.

Szczegóły zapisu odsyłaczy opisujemy w poradniku o przypisach dolnych i końcowych. Wymagania co do stylu (przypisy czy autor–rok, numer normy, układ spisu literatury) sprawdzaj w regulaminie swojego wydziału.

Parafraza, streszczenie i cytat w jednej pracy

W dobrej pracy dyplomowej wszystkie trzy formy występują obok siebie i pełnią różne role. Cytat pojawia się tam, gdzie ważne jest dokładne brzmienie, na przykład definicja pojęcia. Parafraza służy do przedstawienia stanowisk innych badaczy w przeglądzie literatury, bo pozwala wpleść cudze myśli w tok własnej argumentacji. Streszczenie opisuje szerszy dorobek, kiedy chodzi o ogólny obraz, a nie o szczegóły. Nadmiar cytatów sprawia wrażenie, że autor nie rozumie źródeł, a nadmiar parafraz bez własnej analizy zamienia pracę w zbiór cudzych streszczeń. Dlatego po każdej parafrazie warto dodać zdanie komentarza: co z tego wynika dla Twojego tematu.

Najczęstsze błędy w parafrazowaniu

• Zamiana kilku wyrazów przy niezmienionej budowie zdania. Tekst wciąż wygląda jak oryginał.
• Zmiana terminów fachowych. „Stopa bezrobocia” nie ma swobodnych synonimów.
• Zmiana siły twierdzenia. „Może prowadzić” i „prowadzi” to inne tezy.
• Dodanie własnych ocen jako zdania autora. Jeśli komentujesz, wyraźnie oddziel to od parafrazy, np. słowami „moim zdaniem”.
• Brak odesłania, bo „przecież to moje słowa”. To nie słowa są chronione, tylko myśl i opracowanie.
• Parafraza z pamięci bez sprawdzenia. Dane i nazwiska zawsze zweryfikuj w źródle.

Jak pracować z parafrazą krok po kroku

1. Przeczytaj fragment i zaznacz, co jest główną myślą, a co przykładem.
2. Odłóż tekst i zapisz sens z pamięci.
3. Porównaj z oryginałem: sens, liczby, terminy.
4. Dopisz przypis lub odesłanie.

Pełny opis technik (zmiana szyku, strony, rozbijanie zdań) z przykładami i ćwiczeniem znajdziesz w poradniku Jak parafrazować tekst, żeby nie był plagiatem.

Czym jest narzędzie do parafrazy i jak je stosować rozsądnie

Parafraza tekstu w AdeptWrite to narzędzie oparte na AI, które przepisuje wklejony tekst w jednym z siedmiu trybów: standardowym, formalnym, swobodnym, akademickim, kreatywnym, krótszym i dłuższym. Tryby krótszy i dłuższy zmieniają objętość, więc tym samym wychodzą poza ścisłą definicję parafrazy: lepiej opisuje je słowo „przeredagowanie”. Do zadań, w których liczy się sens i rozmiar, wybieraj tryb standardowy, formalny lub akademicki.

Co to narzędzie robi, a czego nie?

• Robi: podaje propozycję przepisanego tekstu, którą możesz porównać z oryginałem i poprawić.
• Nie robi: nie sprawdza prawdziwości faktów, nie dodaje przypisów, nie wie, z jakiego źródła pochodzi Twój fragment i może przestawić akcent albo zmienić termin.
• Limit długości jednego przebiegu jest podany na stronie narzędzia i zależy od planu (zobacz cennik).

Dobre praktyki: wklejaj pojedyncze akapity, czytaj wynik z oryginałem obok, a źródło dopisuj samodzielnie. Zbieżność z otwartymi źródłami możesz sprawdzić w antyplagiacie, pamiętając, że nie widzi on baz uczelni ani prac zamkniętych. Gdy potrzebujesz tylko skrócić tekst do głównych myśli, użyj streszczenia tekstu. Zasady dozwolonego korzystania z takich narzędzi w pracach zaliczeniowych ustala Twoja szkoła lub uczelnia, więc sprawdź je u prowadzącego.

Krótka lista kontrolna

• Wiem, czy potrzebuję cytatu, parafrazy czy streszczenia.
• Sens i siła twierdzenia są zachowane.
• Terminy, liczby i nazwy własne zostały bez zmian.
• Budowa zdań różni się od oryginału, nie tylko słowa.
• Przypis lub odesłanie jest na miejscu, a pozycja trafiła do literatury.
• Tłumaczoną myśl też opatrzyłem źródłem.

← Wszystkie poradniki