Plagiat nədir? Növləri, nümunələr və qarşısını almaq yolları

Plagiat başqasının mətnini, fikrini, məlumatını və ya tərcüməsini mənbəyə istinad etmədən öz işiniz kimi təqdim etməkdir. Buraya sözbəsöz köçürmə, mozaika üsulu, istinadsız parafraz, tərcümə plagiatı və özünüplagiat daxildir. Oxşarlıq hesabatı plagiatın sübutu deyil, yalnız yoxlama üçün siqnaldır: son qərarı müəllim, kafedra və ya elmi rəhbər verir.

Qısa cavab: plagiat nədir?

Plagiat başqasının sözünü, fikrini, rəqəmini, şəklini və ya tərcüməsini mənbəyi göstərmədən öz işiniz kimi təqdim etməkdir. Mətn sözbəsöz köçürülməsə də, fikir başqasınındırsa və istinad yoxdursa, bu, plagiat sayıla bilər.

Azərbaycanda bu məsələ ilə referat, kurs işi, buraxılış işi, magistr və doktorantura dissertasiyası, elmi məqalə yazanlar tez-tez qarşılaşır. Bu bələdçidə plagiatın növlərini azərbaycanca nümunələrlə göstəririk, ümumi bilik ilə istinad tələb edən fikri ayırırıq, tərcümə plagiatını izah edirik, oxşarlıq hesabatının nəyi sübut edib-etmədiyini yazırıq və AdeptWrite alətlərinin bu işdə nə edə biləcəyini dürüst təsvir edirik.

Vacib qeyd: plagiatın rəsmi tərifi və cəza qaydaları sənəd və təşkilatdan asılıdır. Müəllif hüququ haqqında qanunvericiliyə, universitetinizin etik kodeksinə və dissertasiya şurasının tələblərinə baxın. Bu səhifədə qanun maddəsindən sitat gətirmirik, çünki mətni 2026-11-01 tarixində rəsmi mənbədən yoxlayıb təsdiq edə bilmədik. Öz təhsil müəssisənizin sənədini oxuyun və qeyri-müəyyən yerlər üçün elmi rəhbərdən soruşun.

Plagiatın əsas əlaməti: mənbə və müəllif göstərilmir

Plagiat üç sualla yoxlanılır:

1. Bu fikir, məlumat və ya cümlə mənimdir, yoxsa başqasından götürmüşəm?
2. Götürmüşəmsə, mətndə mənbə açıq göstərilibmi?
3. Sözbəsöz götürmüşəmsə, dırnaq işarəsi və səhifə nömrəsi varmı?

Üç suala da düzgün cavab verə bilirsinizsə, işiniz elmi etikaya uyğundur. Cavablardan biri "xeyr"dirsə, düzəliş lazımdır.

Plagiatın növləri və nümunələr

Aşağıdakı nümunələrdə mənbə cümlələri və müəlliflər uydurmadır, təlim üçündür.

1. Sözbəsöz köçürmə

Mənbədən abzas və ya cümlə dəyişdirilmədən götürülür, istinad verilmir. Ən aydın plagiat növüdür.

Uydurma mənbə (Quliyev, 2020): "Bakı şəhərində ictimai nəqliyyatın inkişafı yaşayış məntəqələri arasında əlaqəni gücləndirir."

Səhv: referatda eyni cümlə heç bir işarə olmadan yazılıb.

Düzgün: ya dırnaq və istinadla: "Bakı şəhərində ictimai nəqliyyatın inkişafı yaşayış məntəqələri arasında əlaqəni gücləndirir" (Quliyev, 2020, s. 14); ya da öz sözlərinizlə yenidən yazıb yenə istinad verin.

2. Mozaika plagiatı (patchwriting)

Müxtəlif mənbələrdən götürülmüş cümlə hissələri bir-birinə calanır, bir-iki söz dəyişdirilir. Bu zaman mətn "yeni" görünür, amma ideya və quruluş başqasınındır. Referatlarda ən çox rast gəlinən hal budur: tələbə üç saytdan beş cümlə götürür və arasına bağlayıcı yazır.

3. İstinadsız parafraz

Fikir öz sözlərinizlə yazılır, lakin mənbə göstərilmir. Parafraz yazı texnikasıdır, istinaddan azad etmir: ideya yenə başqasınındır. Parafrazın üsullarını Parafraz necə edilir? bələdçisində, anlayışını Parafraz nədir? yazısında izah etmişik.

4. Tərcümə plagiatı

Bu, Azərbaycanda xüsusilə aktualdır. Rus və ya ingilis dilindəki məqalədən, dərslikdən və ya Vikipediya səhifəsindən hissə götürülüb Azərbaycan dilinə çevrilir və mənbə göstərilmir. Tərcümə olunmuş mətn orijinal mətndən tamamilə fərqli görünür, ona görə sadə axtarış onu tapmaya bilər. Amma ideya, quruluş, nümunələr və rəqəmlər başqasınındır.

Səhv nümunə: tələbə ingilis dilindəki məqalənin iki abzasını tərcümə edir, referatda "bu işdə belə qənaətə gəldik" yazır.

Düzgün yol: tərcümə edib istifadə edirsinizsə, mətndə mənbə xarici dillidirsə də müəllifi və ili göstərin, "(Smith, 2019; tərcümə müəllifə məxsusdur)" kimi qeyd edin. Sözbəsöz tərcümədirsə, dırnaq içində verin. Ədəbiyyat siyahısında orijinal mənbə öz dilində yazılır.

5. Özünüplagiat

Əvvəl təhvil verdiyiniz referatı, kurs işini və ya dərc olunmuş məqaləni yeni iş kimi təqdim etmək. Öz mətninizə də istinad vermək və ya rəhbərdən icazə almaq lazımdır. Magistr işində bakalavr işinizin hissələrindən istifadə edəndə bu barədə kafedranın qaydasına baxın.

6. İkincil mənbə plagiatı

Başqa müəllifin əsərində gördüyünüz sitatı orijinala baxmadan elə göstərirsiniz ki, sanki özünüz oxumusunuz. Düzgün yol: "(Əliyev, 1990; Məmmədov, 2018-dən sitatla)" kimi ikincil mənbəni göstərmək. Tələb olunan forma stilə görə dəyişir.

7. Süni intellektlə yazılmış mətni öz mətniniz kimi təqdim etmək

Süni intellekt vasitələri ilə yazılmış mətni qaralama kimi deyil, hazır iş kimi təhvil vermək bəzi təhsil müəssisələrində qadağandır və ya açıqlama tələb olunur. Qayda universitetdən və fəndən asılıdır. İstifadə icazəlidirsə, bunu qeyd edin. Bu mövzuda ayrıca yazı: AI detektor necə işləyir?

Ümumi bilik, yoxsa istinad tələb edən fikir?

Hər cümləyə istinad vermək lazım deyil. Qaydalar belədir:

Qayda belədir: şübhə edirsinizsə, istinad verin. Artıq istinad adətən problem yaratmır, istinadsızlıq isə yarada bilər. Mübahisəli sərhəd hallar üçün elmi rəhbərdən soruşun.

Plagiatın nəticələri

Nəticələr təhsil müəssisəsinin qaydalarından asılıdır: işin yenidən yazılması tələbindən fənn üzrə qeyri-kafi qiymətə və ya intizam tədbirlərinə qədər dəyişir. Elmi nəşrlərdə məqalə geri çəkilə bilər. Konkret qaydalar üçün universitetinizin etik kodeksinə və dissertasiya şurasının tələblərinə baxın; biz ümumi cədvəl vermirik, çünki uyduracağımız rəqəm və ya cəza yalan olar.

Akademik işin növünə görə risklər

Referat. Ən çox risk burada olur: qısa vaxt, bir neçə sayt, kopyala-yapışdır. Hər abzasın yanında mənbəni dərhal qeyd edin.

Kurs işi. Nəzəri hissə çox vaxt dərslikdən götürülür. Dərslikdən istifadə normaldır, amma fikirlər müəllifə və səhifəyə istinadla verilməlidir, praktik hissə isə sizin öz araşdırmanız olmalıdır.

Buraxılış işi. Bakalavr və magistr işlərində kafedra adətən yoxlama tələb edir. Əvvəlcədən özünüz yoxlayın və rəhbərinizlə bölmə-bölmə danışın.

Dissertasiya və elmi məqalə. Burada tələb ən ciddidir: ədəbiyyat icmalı, metodika və nəticələr üçün hər başqa müəllifin fikri göstərilməlidir. Əvvəl dərc etdiyiniz məqalənin hissələrini istifadə edirsinizsə, onu mənbə kimi verin (özünüplagiat qaydası).

Əvvəl-sonra: mozaikanı düzəltmək

Uydurma mənbə A (Hüseynova, 2018): "Uşaqların oxu vərdişləri məktəbəqədər yaşdan formalaşır və ailənin rolu burada həlledicidir."

Uydurma mənbə B (Rzayev, 2020): "Kitabxanaların fəaliyyəti oxu mədəniyyətinin yüksəlməsinə kömək edir."

Səhv (mozaika): "Uşaqların oxu vərdişləri məktəbəqədər yaşdan formalaşır, kitabxanaların fəaliyyəti isə oxu mədəniyyətinin yüksəlməsinə kömək edir."

Düzgün: "Hüseynova (2018) oxu vərdişlərinin məktəbəqədər yaşda ailənin təsiri ilə qurulduğunu göstərir. Rzayevə (2020) görə isə kitabxanaların fəaliyyəti oxu mədəniyyətinin yüksəlməsinə kömək edir. Bu iki fikri birləşdirərək belə fərziyyə irəli sürmək olar: ailə vərdiş yaradır, kitabxana isə oxu mədəniyyətinə töhfə verir."

Düzgün variantda hər fikrin sahibi göstərilib, üçüncü cümlə isə sizin öz təhlilinizdir. Plagiat riskini azaldan məhz sizin öz sintezinizdir.

Tərcümə plagiatını necə aşkar etmək və qaçınmaq olar

Tərcümə plagiatı axtarışda çətin tapılır, çünki mətn başqa dildə yazılıb. Buna görə ən yaxşı qoruma yoxlama deyil, iş qaydasıdır:

• Xarici dilli mənbədən oxuyanda qeydləri birbaşa Azərbaycan dilində, öz cümlələrinizlə yazın; mənbə cümləsini tərcümə etməyə çalışmayın.
• Hər qeydin yanında müəllif, il və səhifə qalsın.
• Rus dilli mənbəni də, ingilis dilli mənbəni də ədəbiyyat siyahısında öz orijinal dilində göstərin.
• Terminləri tərcümə edəndə Azərbaycan dilində yerləşmiş qarşılığı yoxlayın və ilk işlənəndə orijinalı mötərizədə yazın.
• Maşın tərcüməsindən istifadə edirsinizsə, nəticəni mənbə ilə tutuşdurun və istinad verin; maşın tərcüməsi mənbəni göstərmək öhdəliyini aradan qaldırmır.

Müəllimlər üçün qeyd: tələbənin işində üslub kəskin dəyişirsə, terminlər qeyri-təbii səslənirsə və ya cümlələr ingilis və ya rus sintaksisini xatırladırsa, bu, tərcümə mənbəsinin əlamətidir, amma sübut deyil. Əvvəlcə tələbə ilə söhbət edin və ondan mənbələri göstərməsini xahiş edin.

Oxşarlıq hesabatı nəyi sübut edir, nəyi sübut etmir

Plagiat yoxlama alətləri mətnin hansı hissələrinin başqa mətnlərlə üst-üstə düşdüyünü göstərir. Bu, oxşarlıqdır, plagiat hökmü deyil.

Hesabat nəyi göstərir:

• hansı hissələr mənbələrdə tapılıb;
• üst-üstə düşən sözlərin ümumi payı.

Hesabat nəyi sübut etmir:

• Düzgün dırnaq və istinadla verilmiş sitat da "oxşar" kimi görünə bilər.
• Standart ifadələr, qanun mətnləri və ədəbiyyat siyahısı oxşarlığı artırır.
• Alətin axtarmadığı mənbədən köçürmə (məsələn, çap dərslik, qapalı baza) tapılmaya bilər. Tərcümə plagiatı da çox vaxt tapılmır.
• "0 faiz" mətnin orijinal olduğuna zəmanət deyil. Yalnız axtarılan mənbələrdə üst-üstə düşmə tapılmadığını bildirir.

Nəticə: hesabatı oxuyun, hər işarələnmiş hissəyə baxın, lazım olanı yenidən yazın və ya istinad əlavə edin.

AdeptWrite Plagiat Yoxlama nə edir

Plagiat Yoxlama aləti mətninizin ən azı 30 söz, ən çoxu 6000 simvol olan hissəsini açıq mənbələrlə tutuşdurur. Açıq mənbələr Azərbaycan Vikipediyası, Vikimənbə, Internet Archive, Europe PMC və DOAJ kimi ensiklopedik və açıq elmi nəşrlərdir; baxılan mənbələrin siyahısı nəticədə göstərilir. Alət bütün mətni mənbələrdə axtarmır: mətndən 4-8 seçilmiş qısa ifadə götürülür və yalnız onlar axtarılır.

Alət nəyi etmir:

• Turnitin və ya universitet bazalarının əvəzi deyil. Onlar qapalı bazalarda (təqdim olunmuş tələbə işləri və s.) yoxlayır, AdeptWrite isə yalnız açıq mənbələrə baxır.
• Nəticə rəsmi qərar və ya zəmanət sayılmır.
• Tərcümə plagiatını əksər hallarda tapmır.

Faydalı yoxlama ardıcıllığı: mətni abzas-abzas yoxlayın, üst-üstə düşən hissəni müəyyən edin, onu öz sözlərinizlə yenidən yazın, mənbəyə istinad əlavə edin və dəyişmiş mətni yenidən yoxlayın.

Plagiatın qarşısını almaq üçün yoxlama siyahısı

1. Oxuduğunuz mənbənin müəllifini, ilini, səhifəsini və linkini dərhal qeyd edin.
2. Qeydlərdə sitat və öz sözlərinizi fərqli rənglə ayırın, yoxsa sonra hansının hansı olduğunu unudacaqsınız.
3. Sitat gətirirsinizsə, dırnaq içində və səhifə nömrəsi ilə verin.
4. Parafraz edirsinizsə, mənbəni bağlayıb fikri yaddaşdan yazın, sonra tutuşdurun.
5. Rus və ya ingilis dilindən istifadə edəndə tərcümə olduğunu göstərin.
6. Rəqəmləri, cədvəlləri və şəkilləri də mənbə ilə verin.
7. Ədəbiyyat siyahısını İstinad Generatoru ilə hazırlayın, amma universitetin tələb etdiyi üslubla (APA 7, Harvard və s.) tutuşdurun.
8. Təhvildən əvvəl Plagiat Yoxlama ilə işləyin və üst-üstə düşən hissələri düzəldin.
9. Süni intellektdən istifadə etmisinizsə, universitetin qaydasına görə bunu açıqlayın.
10. Yazını imla və orfoqrafiya baxımından Orfoqrafiya Yoxlama ilə yoxlayın; Azərbaycan dilinin yazı normaları Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 174 nömrəli qərarı ilə müəyyən edilib, lüğət üçün AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun məlumatlarına baxın.

Çox rast gəlinən səhvlər

• "Sözləri dəyişdim, deməli, mənimdir." Sözlər dəyişsə də ideya və quruluş mənbəyə aiddir.
• "İnternetdə var, deməli, hamıya məxsusdur." Açıq saytdakı mətn də müəllifə məxsusdur.
• "Vikipediyadan götürdüm, müəllif yoxdur." Mənbə kimi Vikipediya səhifəsini və giriş tarixini göstərin; ən yaxşısı oradakı ilkin mənbəyə keçmək və ona istinad etməkdir.
• "Referatın hamısı sitatdır, ona görə plagiat deyil." Sitat işin mütləq əsas hissəsi olmamalıdır; sizin təhlil və nəticələriniz olmalıdır.
• Oxşarlıq faizi ilə təhlükəsizlik hissi. Faiz azdır deyə iş təmiz sayılmır, çox deyə də avtomatik plagiat deyil.

Nəticə

Plagiatdan qorunmağın ən etibarlı yolu işə başlayanda qeyd aparmaq, hər fikrin mənbəyini yazmaq, tərcümədən istifadəni açıq göstərmək və təhvildən əvvəl yoxlamaqdır. Alətlər köməkçidir, məsuliyyət müəllifdədir.

← Bütün bələdçilər