Parafraz necə edilir? Azərbaycan dilində üsullar, nümunələr və yoxlama

Parafraz başqasının fikrini mənasını dəyişmədən öz sözlərinizlə və yeni cümlə quruluşu ilə yazmaqdır. Azərbaycan dilində ən işlək üsullar belədir: cümləni -ma/-mə və -dığı/-diyi şəkilçiləri ilə adlaşdırmaq, söz sırasını dəyişmək, feli sifəti və feli bağlamanı budaqlı cümləyə çevirmək. Parafrazdan sonra da istinad vermək məcburidir.

Qısa cavab: parafraz belə edilir

Parafraz üçün mənbəni oxuyun, bağlayın, fikri yaddaşdan öz sözlərinizlə yazın, sonra mənbə ilə tutuşdurub mənanı yoxlayın və istinad verin. Sözləri sinonimlə əvəz etmək parafraz deyil. Parafrazda cümlənin quruluşu da dəyişməlidir, məna isə olduğu kimi qalmalıdır.

Azərbaycan dili aqqlütinativ dildir: söz kökünə ardıcıl şəkilçilər artırılır. Bu, parafraz üçün əlverişlidir, çünki eyni fikri bir neçə qrammatik formada demək olur. Bu bələdçidə yalnız Azərbaycan dilində həqiqətən işləyən üsullara baxırıq və ingilis dilindən gələn "aktiv-passiv dəyiş" məsləhətinin burada niyə zəif olduğunu da izah edirik.

Bələdçinin sonunda yoxlama siyahısı, ümumi səhvlər və AdeptWrite alətlərindən necə istifadə edəcəyiniz var.

Parafraz nədir və nə deyil

Parafraz mənbədəki fikri, rəqəmi və ya arqumenti öz cümlələrinizlə təqdim etməkdir. Mənbənin ideyası sizə aid olmur, ona görə parafrazdan sonra da müəllifə istinad lazımdır. Parafrazın anlayışı, sitat və xülasədən fərqi haqqında ayrıca yazımız var: Parafraz nədir? Mənası, növləri və nümunələr.

Parafraz deyil:

• bir-iki sözü sinonimlə əvəz etmək, qalan quruluşu saxlamaq;
• mənbəni "başa düşmədən" başqa sözlərlə təkrarlamaq;
• fikri öz fikriniz kimi təqdim edib istinad verməmək.

Referat, kurs işi, buraxılış işi, magistr və doktorantura dissertasiyası kimi işlərdə bu üçüncü hal ən ciddi problemdir. Qəbul edilən oxşarlıq həddi və qaydalar universitetdən, kafedradan və elmi rəhbərdən asılıdır, ona görə ümumi rəqəm demirik. Öz təhsil müəssisənizin tələbini oxuyun və elmi rəhbərinizdən soruşun.

Azərbaycan dilində işləyən 5 üsul

1. Cümləni adlaşdırın: -ma/-mə, -ması/-məsi

Mənbədə budaqlı cümlə varsa, onu feli isimlə qısa quruluşa çevirmək olar. Və ya əksinə: feli isimli quruluşu budaqlı cümləyə açmaq olar.

Burada cümlənin xəbəri, mübtədası və sözlərin sırası dəyişib, mənası eynidir.

2. -dığı/-diyi, -an/-ən feli sifətləri ilə qarşılıqlı çevirmə

Azərbaycan dilində "kim nə etdi" ideyasını iki cür demək olar: təsdiq cümləsi ilə və feli sifətli təyin quruluşu ilə.

• Mənbə: "Müəllim şagirdlərin hazırladığı layihələri qiymətləndirdi."
• Zəif variant: "Şagirdlərin layihələrini hazırlaması müəllim tərəfindən qiymətləndirildi." Burada qiymətləndirilən layihə yox, hazırlama prosesi olub, yəni məna dəyişib.
• Yaxşı variant: "Müəllim şagirdlərin hazırladıqları layihələrə qiymət verdi."

Bu nümunə mühüm qaydanı göstərir: şəkilçi dəyişəndə predmet də dəyişə bilər. Adlaşdırmadan sonra həmişə soruşun: qiymətləndirilən, ölçülən və ya sübut edilən əvvəlki kimi eyni şeydirmi?

3. Feli bağlama (-ıb/-ib/-ub/-üb) və ayrıca cümlə

Uzun feli bağlama zənciri parafraz üçün yaxşı materialdır. Zənciri bir neçə qısa cümləyə bölmək həm quruluşu, həm də oxunaqlılığı dəyişir.

• Mənbə: "Tədqiqatçılar sorğu keçirib, nəticələri toplayıb və təhlil edib, belə qənaətə gəldilər ki, onlayn dərslər motivasiyanı azaldır."
• Parafraz: "Tədqiqatçılar sorğu keçirdilər. Toplanmış cavabların təhlili göstərdi ki, onlayn təhsil motivasiyanı zəiflədir."

Burada üç feli bağlama bir feillə ("keçirdilər") və adlaşmış "təhlili" ilə əvəz olundu. İkinci cümlədə mübtəda dəyişdi, bu, quruluşu mənbədən uzaqlaşdırır.

4. Söz sırasını dəyişin: vurğunu başqa yerə keçirin

Azərbaycan dilində əsas sıra mübtəda, tamamlıq, xəbərdir. Zərfliyi və ya tamamlığı cümlənin əvvəlinə çıxarmaq vurğunu dəyişir. Bu, tək başına kifayət etmir, amma digər üsullarla birgə yaxşı işləyir.

• Mənbə: "Son illərdə Bakıda elektrik avtomobillərinin sayı artıb."
• Parafraz: "Bakıda elektrik avtomobilləri artıq daha çoxdur: son illər bu göstərici davamlı yüksəlib." Burada "artıq daha çoxdur" mənbədə olmayan müqayisə yaradır, ona görə yaxşı parafraz deyil. Daha dəqiq variant: "Elektrik avtomobillərinin Bakıdakı sayı son illərdə artıb."

Qayda: söz sırasını dəyişəndə yeni məna əlavə etməyin.

5. Ərəb-fars və türk mənşəli sinonimləri seçərək üslubu uyğunlaşdırın

Azərbaycan dilində eyni anlayış üçün çox vaxt iki söz var: məqsəd/hədəf, vəzifə/borc. Sinonimlər məna çalarlarına görə fərqlənir, ona görə avtomatik əvəz etmək risklidir.

Sinonim seçərkən Sinonim və Antonim Axtarışı alətindən istifadə edin və hər variantın cümləyə uyğun gəlib-gəlmədiyini özünüz yoxlayın.

Niyə "aktiv-passiv dəyiş" burada əsas üsul deyil

İngilis dilində məlumat verən cümləni passivə çevirmək parafraz üsuludur. Azərbaycan dilində məchul növ var (yaz-ıl-dı), amma elmi mətndə də məlum növ üstünlük təşkil edir və tez-tez süni səslənir. Odur ki, əvvəlcə adlaşdırma, feli sifət və cümləni bölmək üsullarına baxın, məchul növü isə yalnız əsl icraçı vacib deyilsə işlədin.

Üç addımlı üsul: oxu, bağla, yaz, tutuşdur

1. Oxuyun və başa düşün. Mənbəni iki dəfə oxuyun. Fikri bir cümləyə sığdıra bilmirsinizsə, hələ başa düşməmisiniz.
2. Bağlayın və yazın. Mənbəni bağlayın, fikri yaddaşdan, sanki dostunuza izah edirsiniz, yazın. Cümləyə baxaraq yazsanız quruluş qeyri-ixtiyari köçür.
3. Tutuşdurun. Mənbəni açın, rəqəmləri, adları, terminləri və mənanı yoxlayın. Sonra eyni üç ardıcıl sözün və ya eyni quruluşun qaldığı yerləri yenidən yazın.

Əvvəl-sonra nümunələri

Nümunə 1: referatdan abzas (uydurma mənbə, Həsənov, 2019)

Mənbə: "Azərbaycanda kiçik fermer təsərrüfatlarının əksəriyyəti suvarma sistemlərinin köhnəlməsi səbəbindən məhsuldarlığı artıra bilmir."

Çox yaxın variant (səhv): "Azərbaycanda kiçik fermer təsərrüfatlarının çoxu suvarma sistemlərinin köhnə olması səbəbindən məhsuldarlığı artıra bilmir."

Bu, yalnız iki sözü dəyişib. Quruluş, söz sırası və səbəb ifadəsi eynidir.

Yaxşı parafraz: "Kiçik təsərrüfatlarda məhsuldarlığın artmaması əsasən köhnə suvarma sistemləri ilə bağlıdır (Həsənov, 2019)."

Nə dəyişdi: mübtəda dəyişdi (təsərrüfatlar yerinə "məhsuldarlığın artmaması"), səbəb "səbəbindən" ilə yox, "ilə bağlıdır" ilə verildi. "Əksəriyyət" sözü "əsasən" zərfi ilə qorundu, çünki mənbə hamısının yox, çoxunun problemindən danışır.

Nümunə 2: xəbər abzası (uydurma xəbər)

Mənbə: "Şəhər icra hakimiyyəti bildirib ki, yeni park istifadəyə verildikdən sonra ərazidə yaşayan sakinlərin sayı artıb, lakin yaşıllıq sahəsi hələ də normadan azdır."

Parafraz: "İcra hakimiyyətinin məlumatına görə, parkın açılışından sonra ərazidə sakinlərin sayı çoxalıb. Yaşıllıq isə hələ də lazım olan səviyyəyə çatmayıb."

Nə dəyişdi: "bildirib ki" quruluşu "məlumatına görə" ilə əvəz edildi, zaman budağı "açılışından sonra" kimi adlaşdırıldı, bir mürəkkəb cümlə iki sadə cümləyə bölündü. Xəbər mənbəyi (icra hakimiyyəti) saxlanıldı, çünki hansı qurumun dediyi mənanın hissəsidir.

Nümunə 3: klassik poeziyanın nəsrlə izahı

Ədəbiyyat dərsində parafraz qədim şeiri sadə nəsrlə izah etmək kimi də başa düşülür. Füzulinin məşhur qəzəlinin misrasından nümunə (Məhəmməd Füzuli, klassik əsər):

Misra: "Məni candan usandırdı cəfadan, yar usanmaz mı?"

Nəsrlə izah: Sevgilinin etdiyi cəfa mənim yaşamaq həvəsimi azaldıb. Görəsən, yar mənə əzab verməkdən bezmirmi?

Bu iş akademik parafrazdan fərqlidir: məqsəd məzmunu aydın göstərməkdir, istinad isə əsərin adı və müəllifi ilə verilir. Fərq haqqında geniş izah Parafraz nədir? yazısındadır.

Universitetdə parafraz: referat, kurs işi və dissertasiya

Tələbə işlərində parafraz ən çox ədəbiyyat icmalında lazım olur. İcmal mənbələrin siyahısı deyil, onların bir-biri ilə müqayisəsidir. Ona görə hər mənbəni ayrıca abzasda təkrarlamaq əvəzinə, eyni mövzudakı fikirləri birləşdirin.

Uydurma nümunə. Tutaq ki, üç mənbə eyni nəticəyə gəlir:

• Quliyev (2018): onlayn dərslərdə şagirdlərin diqqəti 20 dəqiqədən sonra azalır.
• Rzayeva (2020): uzun videodərslər zəif yadda qalma ilə nəticələnir.
• Nəsirov (2022): qısa fasilələr diqqəti bərpa edir.

Zəif icmal hər birini ayrıca verir. Yaxşı parafraz isə fikri birləşdirir: "Tədqiqatlarda onlayn dərsin uzanması diqqətin və yadda qalmanın zəifləməsi ilə əlaqələndirilir, qısa fasilələr isə vəziyyəti yaxşılaşdırır (Quliyev, 2018; Rzayeva, 2020; Nəsirov, 2022)." Beləcə üç mənbə bir cümlədə qoşulur, siz isə yalnız mənbələrin dediyini yazırsınız, öz nəticənizi əlavə etmirsiniz.

Bu cür parafraz həm daha qısadır, həm də mənbələrə yaxın quruluşdan qaçmağa kömək edir. Mənbələrin fikir ayrılığı varsa, bunu da göstərin: "Quliyevdən (2018) fərqli olaraq, Nəsirov (2022) fasilələrin təsirini daha güclü hesab edir."

Dissertasiyada nəyə fikir vermək lazımdır

• Birinci dərəcəli mənbə. Fikri başqa bir müəllifin kitabından oxuyub orijinal mənbəyə istinad verirsinizsə, əvvəlcə orijinalı tapıb yoxlayın. Tapa bilmirsinizsə, "sitatı filan mənbədən gətirir" kimi qeyd edin.
• Tərcümə. Xarici dildəki mənbəni Azərbaycan dilinə çevirib istinad verməmək də plagiatdır. Tərcümə də parafraz kimi mənbəni göstərməlidir. Tərcümə üçün Tərcüməçi aləti qaralama verə bilər, amma terminləri özünüz yoxlamalısınız.
• Öz fikrinizi ayırın. Hansı cümlənin mənbədən, hansının sizdən olduğu aydın olmalıdır.

Hansı cümlələri parafraz etmək çətindir

Bəzi cümlələrdə dəyişdirilə bilən az şey var: tərif, hüquqi norma, düstur və ya konkret rəqəm. Belə hallarda iki yol var. Ya qısa hissəni dırnaq içində və istinadla verin, ya da yalnız çevrilə bilən hissəni parafraz edin. Məsələn, qanun maddəsinin sözlərini dəyişmək hüquqi məna riski yaradır, ona görə dəqiq sitat daha doğrudur.

Digər çətin hal uzun, çoxqatlı cümlələrdir. Onları əvvəlcə iki-üç qısa fikrə bölün, hər birini ayrı yazın, sonra yenidən birləşdirin. Bu, həm parafrazı asanlaşdırır, həm də mənanın itməsinin qarşısını alır.

İkinci nümunə: elmi məqalədən uzun cümlə

Mənbə (uydurma, Babayev, 2022): "Aparılmış müşahidələr göstərdi ki, tədris prosesində rəqəmsal vasitələrdən istifadə edən müəllimlər şagirdlərin dərsə marağını artırmağa və onların təkbaşına işləmək bacarığını inkişaf etdirməyə daha çox nail olurlar."

Addım 1. Əsas fikri tapın. Rəqəmsal vasitələrdən istifadə edən müəllimlər iki nəticəyə nail olur: maraq artır, müstəqil iş bacarığı inkişaf edir.

Addım 2. Cümləni bölün. Birinci cümlə şərti, ikinci cümlə nəticəni versin.

Addım 3. Yazın. "Müşahidələrə görə, dərsdə rəqəmsal vasitələrdən istifadə edən müəllimlərin şagirdləri dərsə daha maraqla yanaşır. Eyni şagirdlərdə müstəqil işləmək bacarığı da daha yaxşı formalaşır (Babayev, 2022)."

Addım 4. Yoxlayın. Mənbədə "daha çox nail olurlar" deyilir, yəni müqayisə var. Parafrazda "daha" sözü həmin müqayisəni saxlayır. "Bacarığı inkişaf etdirmək" isə "formalaşır" ilə verilib, bu, mənanı pozmur. Mənbədə kauzallıq iddiası varmı? Yox, yalnız müşahidə var, ona görə "göstərdi ki" yerinə "müşahidələrə görə" yazmaq düzgündür və "sübut etdi" yazmaq olmazdı.

Bu nümunə üç şeyi göstərir: uzun cümlə bölünür, müqayisə saxlanılır, mənbənin iddiasının gücü şişirdilmir.

Nələri dəyişməmək lazımdır

• Rəqəmlər, tarixlər, adlar. Dəyişsəniz fakt dəyişər.
• Termin və qanun adları. "Orfoqrafiya normaları", "Mülki Məcəllə", "inflyasiya" kimi terminlərin sinonimi yoxdur.
• Qeyri-müəyyənlik ifadələri. "Ola bilər", "çox güman", "əksər hallarda" gücləndirilsə, mənbənin iddiası şişirdilmiş olur.
• Mənbənin mövqeyi. Müəllif nəyisə təklif edirsə, siz "sübut edib" yazmayın.

Parafraz üçün yoxlama siyahısı

• Mənbəni bağlayıb yazdım.
• Mənbə ilə eyni quruluşda ardıcıl 4-5 söz qalmayıb.
• Rəqəm, ad və tarixlər düzgündür.
• Fikir şişirdilməyib, zəiflədilməyib.
• Terminlər dəyişməyib.
• İstinad verilib və ədəbiyyat siyahısında var.
• Orfoqrafiya və durğu işarələri yoxlanıb.

Ümumi səhvlər

Parafrazdan sonra istinad

Parafraz tırnaq tələb etmir, amma istinad tələb edir. Mətn daxili istinadda müəllifin soyadı və ili göstərilir, tam məlumat isə ədəbiyyat siyahısında olur. Hansı üslubun (məsələn, APA 7) tələb olunması universitetdən, jurnaldan və kafedradan asılıdır. İstinad və Ədəbiyyat Siyahısı Generatoru APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard və IEEE üslublarını dəstəkləyir. Yazdığınız işin qaydasını əvvəlcədən öyrənin.

AdeptWrite alətləri ilə necə istifadə etmək olar

Alət yazı prosesinə kömək edir, amma sizin yerinizə mənbəni başa düşmür.

1. Qaralama: Parafrazı özünüz yazın. Çətin cümlə üçün Parafraz Aləti istifadə edin. Alət yeddi rejim təklif edir: Standart, Rəsmi, Danışıq, Akademik, Yaradıcı, Qısa və Genişləndirilmiş. Elmi iş üçün Akademik və ya Rəsmi rejimi, uzun cümləni qısaltmaq üçün Qısa rejimi sınayın. Hər sorğuda 6000 simvola qədər mətn işlənir.
2. Mənanı yoxlayın: Alətin təklifi mənanı dəyişə, rəqəmi və ya termini əvəz edə bilər. Mənbə ilə sətir-sətir tutuşdurun.
3. Orfoqrafiya: Son variantı Orfoqrafiya Yoxlama və Qrammatika və Orfoqrafiya Yoxlama alətləri ilə yoxlayın.
4. Oxşarlıq: Plagiat Yoxlama mətni açıq mənbələrlə müqayisə edir (Azərbaycan Vikipediyası, Vikimənbə, Internet Archive, Europe PMC, DOAJ). Mətn ən azı 30 söz olmalıdır, bir yoxlamada isə 6000 simvola qədər qəbul edilir. Nəticədə hansı mənbələrə baxıldığı göstərilir. Bu alət Turnitin əvəzi deyil: 0 % yalnız baxılan mənbələrdə üst-üstə düşmə tapılmadığını bildirir, mətnin tamamilə orijinal olduğunu sübut etmir. Universitetinizin öz sistemi fərqli nəticə verə bilər.
5. Xülasə lazımdırsa: parafraz yox, Mətn Xülasəsi aləti daha uyğundur. Fərq üçün xülasə yazma bələdçisinə baxın.

Orfoqrafiya və üslub

Parafraz yazarkən Azərbaycan dilinin yazı normalarına əməl edin. Qüvvədə olan qaydalar Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 174 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya normaları"dır, lüğət isə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Orfoqrafiya lüğətidir. Parafraz zamanı çox yanlış yazılan formalar: "hər şey", "heç nə", "bir az" ayrı yazılır, sual hissəciyi isə "gəldinmi" kimi bitişik yazılır.

Redaktə mərhələsi

Parafraz bitəndən sonra mətni ucadan oxuyun. Bir cümlədə üç-dörd "-ması" varsa, ən ağır hissəni budaqlı cümləyə qaytarın. Hər düzəlişdən sonra mənbəyə qayıdıb mənanın dəyişmədiyini yoxlayın.

Nəticə

Yaxşı parafraz üç şeydən ibarətdir: mənaya sadiqlik, yeni quruluş və istinad. Azərbaycan dilində adlaşdırma, feli sifət və feli bağlama, cümləni bölmək və söz sırası bu işi görür. Alətlər yalnız köməkçidir, mənanı yoxlamaq və istinad vermək sizin məsuliyyətinizdir.

← Bütün bələdçilər