पॅराफ्रेजिंग म्हणजे काय? स्वतःच्या शब्दांत मांडणे, उदाहरणे आणि संदर्भाचा नियम
पॅराफ्रेजिंग म्हणजे दुसऱ्याची कल्पना अर्थ न बदलता आपल्या शब्दांत आणि वाक्यरचनेत मांडणे. शब्द तुमचे असले तरी कल्पना स्रोताची असते, म्हणून संदर्भ द्यावाच लागतो.
पॅराफ्रेजिंग म्हणजे काय?
पॅराफ्रेजिंग म्हणजे एखाद्या मजकुरातील कल्पना, माहिती किंवा मुद्दा अर्थ तोच ठेवून तुमच्या स्वतःच्या शब्दांत आणि स्वतःच्या वाक्यरचनेत मांडणे. शाळेत "खालील उताऱ्याचा आशय स्वतःच्या शब्दांत लिहा" असे जे सांगितले जाते, तेच पॅराफ्रेजिंग. इंग्रजीतील paraphrase या शब्दाला मराठीत "आशयलेखन", "भावार्थ" किंवा "स्वतःच्या शब्दांत मांडणे" असे म्हटले जाते.
पॅराफ्रेजमध्ये तीन गोष्टी बदलतात आणि दोन गोष्टी तशाच राहतात:
- बदलतात: शब्दनिवड, वाक्याची रचना आणि वाक्यांचा क्रम.
- तशाच राहतात: मूळ अर्थ आणि कल्पनेचा स्रोत.
दुसरी गोष्ट विसरली जाते. पॅराफ्रेज केल्यावरही कल्पना दुसऱ्याचीच असते, म्हणून प्रकल्प, प्रबंध, शोधनिबंध किंवा लेखात संदर्भ देणे आवश्यक आहे. संदर्भ न देता केलेले पॅराफ्रेज हे साहित्यचौर्याच्या व्याख्येत येऊ शकते. त्याबद्दल अधिक साहित्यचौर्य म्हणजे काय? या लेखात वाचा.
पॅराफ्रेज, सारांश आणि अवतरण यांतील फरक
विद्यार्थी आणि लेखक या तीन गोष्टींची अनेकदा गफलत करतात. खालील तक्ता फरक एका नजरेत दाखवतो.
| बाब | पॅराफ्रेज | सारांश | अवतरण (कोट) |
|---|---|---|---|
| शब्द | तुमचे | तुमचे | स्रोतातील जसेच्या तसे |
| लांबी | साधारण मूळ मजकुराइतकी | मूळाच्या खूप कमी | मूळाइतकीच, पण थोडा भाग |
| अर्थ | पूर्ण टिकतो | फक्त मुख्य मुद्दे | मूळ शब्दांसहित |
| चिन्हे | नाहीत | नाहीत | अवतरण चिन्हे (" ") आवश्यक |
| संदर्भ | आवश्यक | आवश्यक | आवश्यक, शक्यतो पानक्रमांकासह |
| केव्हा वापरावे | एखादा मुद्दा तुमच्या लेखात बसवायचा असेल | लांब मजकुराची कल्पना थोडक्यात द्यायची असेल | मूळ शब्दांची ताकद किंवा अचूकता महत्त्वाची असेल |
सारांश लिहिण्याच्या पायऱ्या स्वतंत्रपणे सारांश कसा लिहावा? या मार्गदर्शिकेत दिल्या आहेत. पॅराफ्रेज करण्याची तंत्रे मराठीत पॅराफ्रेज कसे करावे या लेखात आहेत. हा लेख "पॅराफ्रेजिंग म्हणजे नेमके काय आणि ते कशासाठी" या मूळ प्रश्नाला उत्तर देतो.
पॅराफ्रेज म्हणजे काय नाही?
एक सामान्य गैरसमज असा आहे की वाक्यातले काही शब्द बदलले की पॅराफ्रेज झाले. प्रत्यक्षात खालील प्रकार पॅराफ्रेज नाहीत.
- फक्त शब्दबदल: "मुले मैदानावर खेळतात" ऐवजी "बालके पटांगणावर खेळतात" असे लिहिणे. शब्द वेगळे, पण रचना आणि कल्पनेचा क्रम तोच. याला पॅचरायटिंग म्हणतात आणि अनेक शिक्षण संस्था त्याला साहित्यचौर्य मानतात.
- अर्थ बदलणे: "बहुतेक शेतकऱ्यांना कर्जमाफीचा फायदा झाला" याचे "सर्व शेतकऱ्यांना फायदा झाला" असे करणे. येथे अर्थच बदलला.
- स्वतःचे मत मिसळणे: स्रोत जे म्हणतो त्यात तुमचे मत घुसवणे. मत स्वतंत्र वाक्यात आणि स्पष्टपणे "माझ्या मते" अशा चौकटीत मांडा.
- स्रोताविना मांडणी: शब्द पूर्ण नवे असले तरी स्रोत न सांगणे.
मराठीत आधी-नंतर उदाहरणे
उदाहरणे खाली दिली आहेत. प्रत्येक उदाहरणात "मूळ" हे वाक्य सरावासाठी लिहिलेले उदाहरण आहे, कोणत्याही पुस्तकातील किंवा बातमीतील अवतरण नाही.
उदाहरण १: शाळेतील विज्ञान प्रकल्प
मूळ: "पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतात, कारण डोंगरावर पडलेले पाणी वेगाने खाली वाहत येते आणि नदीपात्र ते सामावून घेऊ शकत नाही."
फक्त शब्दबदल (चुकीचे): "वर्षाऋतूत सरितांना महापूर येतात, कारण पर्वतावर पडलेले जल जलद खाली वाहत येते आणि सरितापात्र ते सामावू शकत नाही."
खरे पॅराफ्रेज: "डोंगरमाथ्यावरचे पावसाचे पाणी उताराने झपाट्याने नदीकडे येते. पात्राची क्षमता संपली की नदी दोन्ही काठ ओलांडते, आणि अशा प्रकारे पावसाळ्यात पूर येतात."
काय बदलले: कारण आधी आणि परिणाम नंतर असा क्रम उलटला, एक लांब वाक्य दोन वाक्यांत मोडले, आणि अवघड शब्दांऐवजी रोजचे शब्द वापरले. अर्थ तोच राहिला.
उदाहरण २: महाविद्यालयीन प्रकल्प अहवाल
मूळ: "ग्रामीण भागातील महिला बचत गटांमुळे कुटुंबाच्या उत्पन्नात भर पडली, असे या अभ्यासात दिसून आले."
पॅराफ्रेज: "या अभ्यासानुसार ग्रामीण महिलांनी बचत गटात सहभागी झाल्यानंतर त्यांच्या कुटुंबांना अधिक उत्पन्न मिळू लागले (लेखकाचे आडनाव, वर्ष)."
काय बदलले: कर्तरी-कर्मणी रचना बदलली, "अभ्यासात दिसून आले" याऐवजी "अभ्यासानुसार" वापरले, आणि कंसात संदर्भ जोडला. शेवटचा भाग महत्त्वाचा आहे. त्याशिवाय हे वाक्य तुमचे निष्कर्ष वाटू शकते.
उदाहरण ३: कार्यालयीन ईमेल
मूळ: "कृपया सोमवारपर्यंत मासिक अहवाल सादर करावा, अन्यथा पुढील बैठक पुढे ढकलावी लागेल."
पॅराफ्रेज (सहकाऱ्यांना कळवताना): "मासिक अहवाल सोमवारपूर्वी द्यायचा आहे. तो उशिरा आला तर पुढची बैठक पुढे जाईल."
येथे स्रोत दाखवण्याची गरज नाही, कारण हा अंतर्गत संवाद आहे. पण सूर बदलला आहे: मूळ वाक्य औपचारिक आणि सूचनात्मक आहे, पॅराफ्रेज साधे आणि माहितीवजा आहे. पॅराफ्रेजमध्ये सूर बदलणे हे सामान्य आणि उपयोगी आहे.
उदाहरण ४: बातमीचा आशय
मूळ: "शहरातील प्रमुख रस्त्यावर पाणी साचल्याने वाहतूक तासभर ठप्प होती."
पॅराफ्रेज: "मुख्य रस्त्यावर पाणी साचल्यामुळे सुमारे एक तास गाड्या जागीच अडकून पडल्या."
"तासभर" आणि "सुमारे एक तास" हा बदल जपून करा. स्रोत "तासभर" म्हणतो, तुम्ही तो अंदाज कायम ठेवला. आकडे, नावे आणि तारखा पॅराफ्रेजमध्ये अचूकच राहिल्या पाहिजेत.
पॅराफ्रेज करताना मराठीत काय बदलता येते?
मराठीत पॅराफ्रेजसाठी काही खास साधने उपलब्ध आहेत.
- कर्तरी-कर्मणी बदल: "सरकारने योजना जाहीर केली" हे "योजना सरकारकडून जाहीर करण्यात आली" असे होऊ शकते.
- तत्सम आणि तद्भव शब्द: "विद्यालय" आणि "शाळा", "ग्रंथ" आणि "पुस्तक". औपचारिक की सोपा सूर हवा, त्यानुसार निवडा.
- वाक्य तोडणे आणि जोडणे: लांब वाक्य दोन छोट्या वाक्यांत किंवा दोन छोटी वाक्ये "कारण", "म्हणून", "तरी" यांनी जोडून एकात.
- क्रम बदलणे: परिणाम आधी आणि कारण नंतर, किंवा उलट.
- संयुक्त क्रियापदे: "विचार करणे" ऐवजी "विचारात घेणे", पण अर्थ तपासून.
संदर्भ केव्हा द्यावा?
साधा नियम असा: कल्पना तुमची स्वतःची नसेल, तर संदर्भ द्या. सर्वसाधारण ज्ञान, उदाहरणार्थ "भारताची राजधानी नवी दिल्ली आहे", याला संदर्भ लागत नाही. पण एखाद्या अभ्यासाचा निष्कर्ष, आकडेवारी, एखाद्या लेखकाचा विशिष्ट युक्तिवाद किंवा सिद्धांत यांना संदर्भ लागतो.
संदर्भ देण्याच्या पद्धती संस्थेनुसार बदलतात. बरेच विद्यापीठ विभाग आणि शोधपत्रिका APA किंवा MLA पद्धत वापरतात, तर काही संस्था स्वतःची नियमावली देतात. तुमच्या मार्गदर्शकाने किंवा विभागाने सांगितलेली पद्धतच अंतिम समजा. संदर्भसूची तयार करण्यासाठी संदर्भसूची जनरेटर वापरता येतो, पण त्यातील लेखकाचे नाव, वर्ष आणि प्रकाशक मूळ स्रोताशी जुळतात का ते तुम्ही स्वतः तपासा.
पॅराफ्रेज कधी उपयोगी आणि कधी नाही
उपयोगी:
- लांब, क्लिष्ट उतारा आपल्या लेखाच्या सुरात बसवताना.
- एकाच कल्पनेवर अनेक स्रोत एकत्र मांडताना.
- तांत्रिक मजकूर वाचकाला समजेल अशा सोप्या शब्दांत सांगताना.
- शब्दांचे पुनरावर्तन टाळून लेख वाचनीय करताना.
उपयोगी नाही:
- कायदेशीर कलमे, व्याख्या किंवा सूत्रे जशीच्या तशी हवी असताना. तेथे अवतरण वापरा.
- एखाद्याचे मत किंवा विधान नेमके त्याच्याच शब्दांत उद्धृत करायचे असताना.
- तुम्हाला मूळ मजकूर नीट समजलेला नसताना. समजल्याशिवाय केलेले पॅराफ्रेज अर्थ बिघडवते.
- संदर्भ द्यायचा नसताना "फक्त शब्द बदलून लपवण्यासाठी".
पॅराफ्रेजची पाच पायऱ्यांची पद्धत
- मूळ मजकूर पूर्ण वाचा. मुख्य कल्पना एका वाक्यात सांगता येत नसेल, तर अजून समजलेले नाही.
- मजकूर बाजूला ठेवा. मूळ पाहता पाहता लिहिल्यास रचना तीच राहते. तो झाकून तुमच्या मनातील कल्पना लिहा.
- स्वतःच्या शब्दांत लिहा. पहिला मसुदा अपूर्ण असला तरी चालेल.
- मूळाशी ताडून पाहा. अर्थ, आकडे, नावे, तारखा आणि "बहुतेक", "काही", "सर्व" यांसारखे प्रमाण दर्शवणारे शब्द जुळतात का ते बघा.
- संदर्भ जोडा. स्रोत, लेखक, वर्ष आणि आवश्यक तिथे पानक्रमांक.
AdeptWrite च्या साधनांचा उपयोग कसा करावा?
मराठी पॅराफ्रेजिंग टूल मध्ये मजकूर (एका वेळी जास्तीत जास्त ६,००० अक्षरे) चिकटवून ७ मोडपैकी एक निवडता येतो: साधा, औपचारिक, अनौपचारिक, शैक्षणिक, सर्जनशील, संक्षिप्त आणि विस्तृत. वरील उदाहरण १ मध्ये "साधा" मोड आणि उदाहरण ३ मध्ये "औपचारिक" ते "अनौपचारिक" असे बदल तुम्ही करून पाहू शकता.
हे साधन AI च्या मदतीने मसुदा देते. निकाल तपासण्यासाठीचा मसुदा आहे, अंतिम उत्तर नाही. आम्ही अचूकतेची कोणतीही टक्केवारी सांगत नाही, कारण ती आम्ही मोजलेली नाही. साधन अर्थ बदलू शकते, आकडे किंवा नावे चुकवू शकते, आणि स्रोताचा संदर्भ आपोआप जोडत नाही. हे तुम्हाला स्वतः करावे लागते.
पुढच्या पायऱ्या:
- लांब मजकुराचा सारांश हवा असेल तर मराठी सारांश साधन वापरा.
- अवघड शब्दाला पर्यायी शब्द हवा असेल तर समानार्थी शब्द पाहा.
- पॅराफ्रेज झाल्यावर मराठी शुद्धलेखन तपासणी मध्ये चुका शोधा. ही तपासणी महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळाने तयार केलेल्या शुद्धलेखन नियमांवर आधारित आहे, पण ती सर्व चुका पकडेल याची हमी नाही.
- प्लेजरिझम तपासणी मुक्त स्रोतांशी (उदा. मराठी विकिपीडिया, विकिस्रोत, Internet Archive) शब्दसाम्य पाहते. ती विद्यापीठाच्या तपासणी प्रणालीसारखी नाही, आणि ०% म्हणजे "तपासलेल्या स्रोतांत साम्य सापडले नाही", मूळ असल्याची हमी नव्हे.
पॅराफ्रेज करताना टाळायच्या चुका
- मूळ वाक्याचा क्रम तसाच ठेवून फक्त समानार्थी शब्द बसवणे.
- अर्थ बदलणारे शब्द वापरणे ("सर्व" ऐवजी "बहुतेक" किंवा उलट).
- आकडे, टक्केवारी आणि नावे चुकीची उतरवणे.
- एकाच स्रोताचे पाच परिच्छेद सलग पॅराफ्रेज करून स्वतःचे विश्लेषण न देणे.
- संदर्भ अगदी शेवटी एकदाच देणे आणि मजकुरात कुठेही सूचित न करणे.
- साधनाचा निकाल न वाचता थेट वापरणे.
पॅराफ्रेज तपासयादी
- मूळ मजकुराचा अर्थ मला समजला आहे.
- वाक्यरचना आणि शब्दनिवड दोन्ही बदलली आहेत.
- आकडे, नावे आणि तारखा अचूक आहेत.
- "सर्व", "बहुतेक", "काही" यांसारखे प्रमाणदर्शक शब्द मूळाशी जुळतात.
- स्रोताचा संदर्भ मजकुरात आणि संदर्भसूचीत दिला आहे.
- मूळ शब्द आवश्यक होते तेथे अवतरण चिन्हांत ठेवले आहेत.
- शुद्धलेखन तपासले आहे.
- माझ्या शाळेचे किंवा विद्यापीठाचे नियम (संदर्भ पद्धत, साम्याची मर्यादा) पाहिले आहेत.
वरील सर्व मुद्दे पाळले तर पॅराफ्रेजिंग हे फसवणुकीचे साधन न राहता तुमच्या लेखनकौशल्याचा भाग बनते.
साधने वापरून पाहा
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
पॅराफ्रेजिंग म्हणजे काय आणि मराठीत त्याला काय म्हणतात?
पॅराफ्रेजिंग म्हणजे दुसऱ्याची कल्पना अर्थ न बदलता स्वतःच्या शब्दांत आणि वाक्यरचनेत मांडणे. मराठीत याला "स्वतःच्या शब्दांत मांडणे", "आशयलेखन" किंवा "भावार्थ" असे म्हणतात. कल्पना स्रोताची राहते, म्हणून संदर्भ देणे आवश्यक आहे.
पॅराफ्रेज आणि सारांश यांत काय फरक आहे?
पॅराफ्रेज साधारणपणे मूळ मजकुराइतक्याच लांबीचे असते आणि संपूर्ण अर्थ टिकवते, तर सारांश खूप लहान असून फक्त मुख्य मुद्दे देतो. दोन्हींमध्ये शब्द तुमचे असतात, पण दोन्हींसाठी स्रोताचा संदर्भ द्यावा लागतो.
पॅराफ्रेज केल्यावरही संदर्भ द्यावा लागतो का?
होय. शब्द तुमचे असले तरी कल्पना, माहिती किंवा निष्कर्ष दुसऱ्याचा असतो. संदर्भ न दिल्यास तो साहित्यचौर्य ठरू शकतो. कोणती पद्धत वापरायची ते तुमच्या शाळा, विद्यापीठ किंवा मार्गदर्शकाच्या नियमानुसार ठरवा.
पॅराफ्रेजिंग टूल वापरणे योग्य आहे का?
मसुदा तयार करण्यासाठी ते उपयोगी ठरू शकते, पण निकाल तपासण्यासाठीचा मसुदा आहे. साधन अर्थ बदलू शकते किंवा आकडे चुकवू शकते. मूळाशी ताडून पाहा, संदर्भ जोडा आणि तुमच्या संस्थेच्या AI वापराच्या नियमांचे पालन करा.
संबंधित मार्गदर्शिका
- मराठीत पॅराफ्रेज कसे करावे: तंत्रे, आधी-नंतर उदाहरणे आणि चुका — पॅराफ्रेज म्हणजे स्रोतातील कल्पना अर्थ न बदलता स्वतःच्या शब्दांत आणि वाक्यरचनेत मांडणे. मराठीत कर्तरी-कर्मणी बदल, प्रत्य…
- साहित्यचौर्य (प्लेजरिझम) म्हणजे काय? प्रकार, उदाहरणे आणि ते कसे टाळावे — साहित्यचौर्य म्हणजे दुसऱ्याचे शब्द किंवा कल्पना स्रोताशिवाय स्वतःच्या म्हणून मांडणे. नक्कल, स्रोताशिवाय मांडणी आणि स्वतः…
- सारांश लेखन कसे करावे? पायऱ्या, मराठी उदाहरणे आणि तपासयादी — सारांश म्हणजे मोठ्या मजकुरातील मुख्य कल्पना स्वतःच्या शब्दांत, कमी शब्दांत मांडणे. उतारा दोनदा वाचा, मुख्य मुद्दे अधोरेख…
- मराठी शुद्धलेखनाचे नियम: ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार, जोडाक्षरे आणि सराव — प्रमाण शुद्धलेखन साहित्य महामंडळाच्या नियमांवर आधारित आहे. स्वतंत्र तत्सम इ-उ शेवटी दीर्घ (कवी, गुरू), पंचमाक्षराऐवजी अन…