روش بازنویسی متن بدون سرقت ادبی (با مثال)

بازنویسی درست یعنی مطلب منبع را پس از فهمیدن کامل، از حافظه و با ساختار جمله‌ای و واژه‌های دیگر بنویسید، معنا را دست‌نخورده نگه دارید و منبع را ذکر کنید. فقط عوض‌کردن چند مترادف بازنویسی نیست و در نوشتهٔ دانشگاهی همچنان سرقت ادبی شمرده می‌شود. این راهنما چهار تکنیک، مثال قبل و بعد و تمرین دارد.

پاسخ کوتاه: بازنویسی بدون سرقت ادبی چگونه است؟

بازنویسی درست سه شرط دارد: معنا با منبع یکی باشد، ساختار و واژه‌ها مال خودتان باشد و منبع نوشته شود. اگر یکی از این سه نباشد، نوشته یا تحریف مطلب است، یا کپی پنهان، یا ایدهٔ بی‌نام‌ونشان. ذکر منبع جایگزین بازنویسی نمی‌شود و بازنویسی هم جایگزین ذکر منبع نیست.

روش کوتاه این است: منبع را بخوانید، ببندید، از حافظه بنویسید، با اصل مقایسه کنید و در پایان منبع را بیاورید. بقیهٔ این راهنما همین پنج گام را با مثال فارسی باز می‌کند.

بازنویسی چه فرقی با «عوض‌کردن چند کلمه» دارد؟

بسیاری از دانشجویان فکر می‌کنند بازنویسی یعنی هر واژه را با مترادفش جایگزین کنیم. نتیجه معمولاً جمله‌ای است که ساختارش همان ساختار منبع است و فقط واژه‌هایش رنگ عوض کرده‌اند. در ادبیات دانشگاهی به این کار «وصله‌پینه‌نویسی» یا Patchwriting می‌گویند و بیشتر راهنماهای اخلاق پژوهشی آن را قابل قبول نمی‌دانند. مرجع نهایی همیشه آیین‌نامه یا راهنمای دانشگاه و مجلهٔ شماست؛ اینجا قاعدهٔ عمومی نوشته می‌شود، نه حکم یک نهاد مشخص.

روش پنج‌گامی: بخوان، ببند، بنویس، مقایسه کن، منبع بده

1. بخوانید تا بفهمید. بند منبع را دو بار بخوانید. اگر نمی‌توانید در یک جمله بگویید «نویسنده چه می‌گوید»، هنوز آمادهٔ بازنویسی نیستید.
2. منبع را ببندید. پنجره یا کتاب را کنار بگذارید. وسوسهٔ نگاه‌کردن به جملهٔ اصلی همان چیزی است که ساختار منبع را به نوشتهٔ شما می‌آورد.
3. از حافظه بنویسید. مطلب را آن‌طور بنویسید که برای همکلاسی‌تان توضیح می‌دهید.
4. مقایسه کنید. اکنون منبع را باز کنید و سه چیز را بسنجید: معنا درست است؟ اعداد، نام‌ها و اصطلاح‌ها سر جایشان است؟ عبارت‌های چهار پنج‌کلمه‌ای پشت‌سرهم از منبع باقی نمانده؟
5. منبع را بیاورید. نام نویسنده و سال را در متن یا پانویس، و مشخصات کامل را در فهرست منابع بنویسید. برای ساخت رفرنس می‌توانید از منبع‌نویسی و رفرنس‌دهی آنلاین کمک بگیرید و بعد قالب را با راهنمای دانشگاه خود تطبیق دهید.

نمونهٔ آموزشی: بندی از یک متن دانشگاهی

این بند را برای آموزش ساخته‌ایم و از منبع واقعی نیست. تکنیک‌های زیر را روی آن نشان می‌دهیم.

«یادگیری الکترونیکی در سال‌های اخیر در دانشگاه‌های کشور گسترش چشمگیری یافته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد دانشجویانی که در کلاس‌های برخط شرکت می‌کنند، هنگامی که تعامل کافی با استاد وجود نداشته باشد، انگیزهٔ کمتری برای ادامهٔ درس دارند. از این رو طراحی فعالیت‌های گروهی برای افزایش مشارکت ضروری به نظر می‌رسد.»

تکنیک ۱: واژه‌گزینی هوشمندانه، نه مترادف‌گذاری کورکورانه

مترادف‌ها هم‌معنی کامل نیستند. «گسترش یافتن» با «رواج پیدا کردن» نزدیک است، ولی «چشمگیر» و «زیاد» از نظر بار علمی یکی نیستند. پیش از جایگزینی، مترادف را در یک فرهنگ معتبر ببینید: لغت‌نامهٔ دهخدا برای معنی‌های تاریخی و «فرهنگ بزرگ سخن» (چاپی و رایانه‌ای) برای کاربرد امروزی مناسب است. فهرست مترادف‌ها فقط گزینه می‌دهد و انتخاب نهایی با شماست.

قبل: «یادگیری الکترونیکی در دانشگاه‌ها گسترش چشمگیری یافته است.»

بعد: «در سال‌های اخیر کلاس‌های برخط در دانشگاه‌ها بسیار رواج پیدا کرده است.»

چه چیزی عوض شد؟ «یادگیری الکترونیکی» به «کلاس‌های برخط» تغییر کرده که مفهوم کمی محدودتر است. این جابه‌جایی اگر ادعای نویسنده را تنگ‌تر کند، خطاست. بهتر است اصطلاح اصلی را نگه دارید و چیز دیگری را عوض کنید.

قبل: «یادگیری الکترونیکی در دانشگاه‌ها گسترش چشمگیری یافته است.»

بعد (بهتر): «یادگیری الکترونیکی در دانشگاه‌های ایران بسیار فراگیر شده است.»

اصطلاح اصلی مانده و فقط فعل و قید عوض شده است. این نمونه نشان می‌دهد که تکنیک واژه‌گزینی به‌تنهایی کافی نیست و باید با ساختار هم ترکیب شود.

تکنیک ۲: تغییر ساختار جمله و جابه‌جایی نهاد و مفعول

در فارسی می‌توان جملهٔ معلوم را مجهول کرد و برعکس. اما مجهول‌سازی همیشه خوب نیست: در فارسی معیار، افراط در مجهول و فعل‌های «مورد … قرار گرفتن» نوشته را سنگین می‌کند. پس این تکنیک را فقط وقتی به کار ببرید که جمله طبیعی بماند.

قبل: «پژوهشگران نتایج آزمون را تحلیل کردند.»

بعد: «نتایج آزمون تحلیل شد.»

مجهولِ ساده کافی است؛ ساختارهایی مثل «تحلیل … به دست پژوهشگران انجام شد» سنگین‌اند. راه دیگر این است که فعل مرکب را به فعل ساده ببرید:

قبل: «این موضوع مورد بررسی قرار گرفت.»

بعد: «این موضوع را بررسی کردیم.»

این تغییر هم نوشته را روان‌تر می‌کند و هم از ساختار منبع دور می‌شود، به شرط آنکه فاعل واقعاً «ما» باشد.

تکنیک ۳: ادغام و شکستن جمله‌ها

جمله‌های بلند را بشکنید و جمله‌های کوتاه پیاپی را با پیوند منطقی (چون، اما، بنابراین) ادغام کنید.

قبل (دو جمله): «دانشجویان برخط تعامل کافی ندارند. انگیزهٔ آن‌ها برای ادامهٔ درس کم می‌شود.»

بعد (یک جمله): «کمبود تعامل با استاد انگیزهٔ دانشجویان برخط را برای ادامهٔ درس کاهش می‌دهد.»

دو جمله به یک جمله تبدیل شد و رابطهٔ علت و معلول صریح‌تر شد. دقت کنید «کاهش می‌دهد» یک ادعای علّی است؛ اگر منبع فقط «همبستگی» گفته بود، باید لحن را محتاط‌تر نگه دارید: «با کاهش انگیزه همراه است».

تکنیک ۴: عوض‌کردن نقطهٔ شروع جمله و ترتیب اطلاعات

اگر منبع از «پدیده» شروع می‌کند، شما از «پیامد» شروع کنید؛ اگر آن از علت شروع می‌کند، شما از نتیجه.

قبل: «از این رو طراحی فعالیت‌های گروهی برای افزایش مشارکت ضروری به نظر می‌رسد.»

بعد: «برای بالابردن مشارکت، باید فعالیت‌های گروهی را در طراحی درس گنجاند.»

بند کامل پس از بازنویسی

با ترکیب تکنیک‌ها:

«یادگیری الکترونیکی در دانشگاه‌های ایران بسیار فراگیر شده است. اگر تعامل دانشجو با استاد کم باشد، دانشجویان برخط انگیزهٔ کمتری برای ادامهٔ درس نشان می‌دهند. بنابراین برای بالابردن مشارکت، باید فعالیت‌های گروهی را در طراحی درس گنجاند (نویسنده، ۱۴۰۴).»

در پایان، منبع آمده و نام نویسنده و سال در قالب انتخابی دانشگاه نوشته شده است. نمونه فقط شکل کار را نشان می‌دهد؛ نام و سال را از منبع واقعی بگیرید و سال هجری شمسی یا میلادی را مطابق راهنمای دانشگاه خود بنویسید.

چه چیزهایی را در بازنویسی نباید عوض کرد؟

• اصطلاح‌های تخصصی و واژه‌های مصوب فرهنگستان. «همانندجویی»، «الگوریتم» یا «رایانه» را برای تنوع با واژه‌ای دیگر جایگزین نکنید؛ اصطلاح را مصوب یا رایج در رشتهٔ خودتان نگه دارید. اگر برای دو واژه‌ای که در رشته‌تان معنای متفاوت دارند مترادف بگذارید، متن نادرست می‌شود.
• واژه‌های دخیل جاافتاده. اگر «تلفن» و «اینترنت» در متن استاندارد رشتهٔ شما رایج است، به‌زور معادل‌سازی نکنید.
• اعداد، آماره‌ها و نام‌ها. عدد را عوض نکنید و تاریخ را به‌درستی تبدیل کنید (شمسی در برابر میلادی).
• نقل‌قول مستقیم. اگر عبارت منبع آن‌قدر دقیق است که نمی‌شود بهتر گفت، آن را در گیومه (« ») بگذارید و منبع و شمارهٔ صفحه بدهید.
• ایده و نتیجه‌گیری. حتی اگر هر کلمه مال شما باشد، ایده مال نویسندهٔ منبع است و باید ذکر شود.

همانندجویی دانشگاه و بازنویسی

در بسیاری از دانشگاه‌های ایران پایان‌نامه یا مقاله پیش از دفاع یا ارسال به سامانهٔ همانندجویی داده می‌شود. اینکه کدام سامانه، کدام پایگاه و چه حدی «مجاز» است را خود دانشگاه، دانشکده یا مجله تعیین می‌کند و ما رقمی از جانب هیچ نهادی نقل نمی‌کنیم. برای اطمینان این کارها را بکنید:

1. راهنمای پایان‌نامهٔ دانشگاه یا دستورالعمل مجله را بخوانید و ببینید همانندجویی چگونه و با چه معیاری گزارش می‌شود.
2. از استاد راهنما بپرسید که همانندی با کدام بخش‌ها (فهرست منابع، نقل‌قول، عبارت‌های ثابت) کنار گذاشته می‌شود.
3. حتی پیش از ارسال، متن را خودتان با بررسی سرقت ادبی بسنجید. این ابزار تا ۶٬۰۰۰ نویسه را با منابع باز مانند ویکی‌پدیای فارسی، مقاله‌های دسترس‌آزاد و آرشیو اینترنت مقایسه می‌کند و جایگزین سامانهٔ رسمی دانشگاه نیست. امتیاز ۰٪ فقط می‌گوید در منابع جست‌وجوشده همپوشانی‌ای پیدا نشد؛ مقاله‌های پولی، کتاب‌های چاپی و بسیاری از پایگاه‌های ایرانی در آن جست‌وجو نمی‌شوند.

در گزارش همانندی هم درصد مهم است و هم نوع بخش‌های همانند. یک جملهٔ نقل‌شده با گیومه و منبع با یک جملهٔ کپی‌شدهٔ بی‌نام‌ونشان فرق دارد.

بازنویسی با ابزار: بازنویسی متن در حالت دانشگاهی

ابزار بازنویسی متن در AdeptWrite هفت حالت دارد: استاندارد، رسمی، خودمانی، دانشگاهی، خلاقانه، کوتاه‌تر و بلندتر. برای متن علمی «دانشگاهی» نقطهٔ شروع خوبی است. این ابزار مبتنی بر هوش مصنوعی است، پس مثل هر پیش‌نویسی باید بازبینی شود:

1. بند خودتان را (تا ۶٬۰۰۰ نویسه در هر اجرا) در کادر بچسبانید و حالت «دانشگاهی» را بزنید.
2. تغییرهای نشان‌داده‌شده را یکی‌یکی بخوانید. ببینید اصطلاح تخصصی یا عدد جابه‌جا نشده باشد.
3. خروجی را با منبع مقایسه کنید. اگر هنوز عبارتی همان است، دستی بازنویسی کنید.
4. با غلط‌یاب املایی نیم‌فاصله و «ی» و «ک» را بسنجید.
5. منبع را بنویسید. بازنویسی، حتی اگر ابزار انجام داده باشد، همچنان به ذکر منبع نیاز دارد.

اگر بند بسیار بلند است، ابتدا با خلاصه‌ساز نکته‌های اصلی را بیرون بکشید و بعد هر نکته را بازنویسی کنید. برای فرق بازنویسی و خلاصه‌نویسی و نقل‌قول، راهنمای بازنویسی متن چیست؟ را ببینید.

فهرست بررسی پیش از تحویل

• معنای هر جمله با منبع یکی است و ادعایی اضافه یا کم نشده.
• هیچ عبارت پنج‌کلمه‌ای پشت‌سرهم از منبع باقی نمانده، مگر در گیومه.
• اصطلاح‌های تخصصی، عددها و نام‌ها سر جایشان است.
• نام نویسنده و سال کنار هر بند بازنویسی‌شده آمده است.
• منبع در فهرست منابع هست و قالبش با راهنمای دانشگاه می‌خواند.
• متن با غلط‌یاب بررسی شده و نیم‌فاصله‌ها سالم است.
• خروجی ابزار را خودتان خوانده‌اید و تغییرها را پذیرفته‌اید.

تمرین کوتاه با پاسخ

بند زیر ساختگی است. آن را با تکنیک‌های بالا بازنویسی کنید و بعد با پاسخ نمونه مقایسه کنید.

«مطالعهٔ روزانه عادتی است که تمرکز کودکان را افزایش می‌دهد. معلمان بر این باورند که کودکان باید از سنین پایین با کتاب آشنا شوند. به همین دلیل کتابخانه‌های مدارس باید گسترش یابند.»

پاسخ نمونه: «آشنایی زودهنگام با کتاب، به باور معلمان، تمرکز کودکان را بیشتر می‌کند؛ پس مدرسه‌ها باید کتابخانه‌های بزرگ‌تر و غنی‌تری داشته باشند (نویسنده، سال).»

چه کردیم؟ سه جمله را در یک جمله ادغام کردیم (تکنیک ۳)، ترتیب را عوض کردیم و «باور معلمان» را به میانهٔ جمله بردیم (تکنیک ۴)، «افزایش می‌دهد» را به «بیشتر می‌کند» تبدیل کردیم و ادعا را دست‌نخورده نگه داشتیم. نکتهٔ مهم: «کتابخانه‌های مدارس باید گسترش یابند» در پاسخ نمونه به «کتابخانه‌های بزرگ‌تر و غنی‌تر» تبدیل شده که یک ادعای تازه (غنی‌تر) می‌افزاید؛ مراقب همین نوع لغزش باشید. معنا باید دقیقاً همان بماند.

اشتباه‌های رایج

• فقط عوض‌کردن مترادف. ساختار می‌ماند و بازنویسی نیست.
• بازنویسی بی‌منبع. حتی اگر هر کلمه مال شما باشد، ایده مال دیگری است.
• ترجمهٔ متن انگلیسی و عرضه به‌جای نوشتهٔ خود. این هم سرقت ادبی است؛ در راهنمای سرقت ادبی چیست؟ توضیح داده‌ایم.
• تکیه بر درصد همانندی. پایین‌بودن درصد به معنای بی‌اشکال‌بودن نیست و بالابودنش لزوماً به معنای تقلب نیست.
• عوض‌کردن اصطلاح تخصصی. معنا را عوض می‌کند و خوانندهٔ متخصص را گیج.
• نقل‌قول بدون گیومه. عبارت عیناً برداشته‌شده باید داخل « » باشد.
• فراموش‌کردن نیم‌فاصله. «می شود» و «کتاب ها» حتی در یک بازنویسی خوب خط اضافه می‌خورند.

جمع‌بندی

بازنویسی مهارتی است که با تمرین بهتر می‌شود. بخوانید، ببندید، از حافظه بنویسید، مقایسه کنید و منبع بدهید. اگر خواستید، پیش‌نویس را با بازنویسی متن بگیرید و بعد خودتان بازبینی کنید؛ و پیش از تحویل، یک بار با بررسی سرقت ادبی متن را بسنجید. برای راهنمای کامل ارجاع، منبع‌نویسی فارسی را بخوانید.

← همهٔ راهنماها