سرقت ادبی چیست؟ تعریف، انواع و پیامدها

سرقت ادبی، که به آن سرقت علمی هم می‌گویند، یعنی استفاده از واژه‌ها، ایده‌ها یا یافته‌های دیگری بدون ذکر منبع و ارائهٔ آن‌ها به نام خود. کپی مستقیم، بازنویسی تنها با تغییر چند واژه، ترجمهٔ بی‌منبع و استفادهٔ دوباره از نوشتهٔ پیشین خود بدون اشاره همگی در این دسته می‌گنجند.

سرقت ادبی چیست؟ پاسخ کوتاه

سرقت ادبی (در متن‌های دانشگاهی گاهی «سرقت علمی» یا «انتحال») یعنی بهره‌گرفتن از واژه‌ها، ایده‌ها، داده‌ها یا ساختار استدلال دیگری و عرضهٔ آن‌ها به‌گونه‌ای که خواننده فکر کند از خود شماست. نکتهٔ اصلی «بی‌ذکر منبع بودن» است، نه اینکه حتماً کلمه‌به‌کلمه کپی شده باشد.

پس سه پرسش تعیین می‌کند نوشته‌ای سرقت ادبی هست یا نه: این مطلب از خود من است؟ اگر نه، از کجاست؟ و آیا خواننده می‌تواند آن منبع را پیدا کند؟ اگر پاسخ پرسش آخر «نه» باشد، باید اصلاح کنید.

تعریف و واژه‌ها در فارسی

در دانشگاه‌های ایران چند واژه کنار هم به کار می‌رود:

• سرقت ادبی و سرقت علمی: عنوان‌های رایج برای همین مفهوم. «سرقت ادبی» بیشتر در گفتار عمومی و «سرقت علمی» بیشتر دربارهٔ مقاله و پایان‌نامه شنیده می‌شود.
• همانندجویی یا شباهت‌سنجی: فرایند فنی مقایسهٔ یک متن با پایگاه‌ها. همانندی لزوماً سرقت نیست؛ نقل‌قول درست هم شبیه منبع است.
• انتحال: واژهٔ عربی‌تبار رسمی‌تر که در متن‌های حقوقی و اخلاقی دیده می‌شود.

تعریف دقیق و ماده‌های انضباطی مربوط را آیین‌نامه‌ها و رویهٔ هر دانشگاه، وزارتخانه و نشریه معین می‌کند. ما متن رسمی هیچ مادهٔ مشخصی را در اینجا نقل نمی‌کنیم و اگر قصد استناد دارید، همان سند و تاریخ آن را از منبع رسمی بخوانید.

انواع سرقت ادبی با مثال

متن زیر را فرض بگیرید. این بند برای آموزش ساخته شده و منبع واقعی ندارد:

«در بسیاری از شهرهای بزرگ، آلودگی هوا در فصل سرد سال به دلیل وارونگی دما شدیدتر می‌شود. این پدیده آلاینده‌ها را نزدیک سطح زمین نگه می‌دارد.»

۱. کپی مستقیم

بند را عیناً و بدون گیومه و منبع در مقالهٔ خود بیاورید. روشن‌ترین و جدی‌ترین نوع است. حتی اگر یک جمله باشد، اگر عیناً مانده و گیومه و منبع ندارد، مشکل دارد.

۲. وصله‌پینه‌نویسی (Patchwriting)

همان بند را بردارید و فقط چند واژه را عوض کنید: «در بیشتر شهرهای بزرگ، آلودگی هوا در زمستان به سبب وارونگی دما بدتر می‌شود. این پدیده آلاینده‌ها را کنار زمین نگه می‌دارد.» ساختار و ترتیب اطلاعات همان است و منبع هم نیامده است. این نوع در میان دانشجویان از همه رایج‌تر است و بسیاری از راهنماهای دانشگاهی آن را به‌روشنی نادرست می‌دانند. برای بازنویسی درست، راهنمای روش بازنویسی متن را بخوانید.

۳. بازنویسی درست ولی بی‌ذکر منبع

«وارونگی دمایی در زمستان باعث می‌شود آلاینده‌ها در شهرهای پرجمعیت نزدیک زمین بمانند و آلودگی هوا بیشتر شود.» جمله‌ها مال شماست، اما ایده و توضیح علمی مال منبع است. بدون «(نام، سال)» باز هم سرقت ادبی است.

۴. ترجمهٔ بی‌منبع

مقاله یا کتابی انگلیسی را ترجمه کنید و به نام خود بیاورید. این الگو را همانندجویی ساده ممکن است نیابد، چون متن فارسی با منبع انگلیسی واژه‌به‌واژه شبیه نیست. اما ترجمه بدون ذکر منبع اصلی همچنان سرقت ادبی است؛ ترجمه و بازنویسی نیز به ارجاع نیاز دارند. اگر مطلبی را از زبان دیگر آورده‌اید، نام نویسندهٔ اصلی و منبع را بنویسید.

۵. استفادهٔ دوبارهٔ نوشتهٔ پیشین خود (خودسرقتی)

بخش‌هایی از تکلیف، مقاله یا پایان‌نامهٔ قبلی خود را بی‌اشاره در اثر تازه بیاورید. بسیاری از دانشگاه‌ها و مجله‌ها این را مجاز نمی‌دانند، مگر با اجازه و ذکر منبع. پیش از ارسال دو اثر نزدیک به هم، قاعدهٔ مجله و استاد را بپرسید.

۶. ارجاع نادرست یا ساختگی

نام منبعی را بیاورید که نخوانده‌اید، یا مشخصات منبع را جعل کنید یا ادعایی را به منبعی نسبت دهید که چنین چیزی نگفته است. این هم نوعی بی‌صداقتی علمی است و ابزارهای هوش مصنوعی گاهی منبع ساختگی تولید می‌کنند؛ هر ارجاع را خودتان باز کنید و بخوانید.

چه چیزی نیاز به ذکر منبع دارد و چه چیزی ندارد؟

قاعدهٔ عملی: اگر آن را از جایی یاد گرفته‌اید که همهٔ خوانندگان نمی‌شناسند، منبع بدهید.

نمونهٔ درست و نادرست در یک نگاه

نادرست (کپی با تغییر کم):

«در بیشتر شهرهای بزرگ، آلودگی هوا در زمستان به سبب وارونگی دما بدتر می‌شود.»

درست (بازنویسی با ذکر منبع):

«به گفتهٔ احمدی (۱۴۰۳)، وارونگی دما در فصل سرد، آلاینده‌ها را در لایهٔ نزدیک زمین حبس می‌کند و مشکل را در شهرهای بزرگ بیشتر می‌کند.»

درست (نقل مستقیم):

احمدی (۱۴۰۳، ص ۱۲) می‌نویسد: «آلودگی هوا در فصل سرد سال به دلیل وارونگی دما شدیدتر می‌شود.»

نام «احمدی» و سال و صفحه فرضی‌اند و فقط شکل ارجاع را نشان می‌دهند. قالب دقیق را با راهنمای دانشگاه خود تطبیق دهید؛ ما در منبع‌نویسی فارسی آن را شرح داده‌ایم.

سرقت ادبی ناخواسته

همه سرقت‌ها عمدی نیستند. چند علت رایج: یادداشت‌برداری بدون ثبت منبع، چسباندن جمله‌ای از یک سایت در پیش‌نویس و فراموشی گیومه، و ترجمهٔ ماشینی که بی‌اشاره وارد متن شده است. راهکار ساده: هنگام یادداشت‌برداری کنار هر جمله بنویسید «از خودم» یا «از منبع X» و عبارت‌های عیناً برداشته‌شده را همان لحظه در گیومه بگذارید.

متن هوش مصنوعی و سرقت ادبی

متنی که ابزار هوش مصنوعی می‌نویسد ممکن است چیزی با منبعی نشان ندهد و باز هم مشکل داشته باشد: ایده‌ها و داده‌هایش از جایی آمده‌اند که نمی‌دانید، ممکن است ارجاع ساختگی داشته باشد، و بسیاری از دانشگاه‌ها استفاده از آن را بی‌اعلام ممنوع یا مشروط کرده‌اند. قاعدهٔ دانشگاه و استاد خود را بخوانید. ابزار تشخیص متن هوش مصنوعی فقط یک تخمین آماری می‌دهد و مدرک نیست.

پیامدهای سرقت ادبی

پیامد بسته به محیط فرق می‌کند و ما چیزی از جانب نهاد خاصی ادعا نمی‌کنیم. در حالت کلی ممکن است:

• نمرهٔ تکلیف یا درس کم یا صفر شود؛
• پروندهٔ انضباطی یا اخلاقی در دانشگاه تشکیل شود؛
• مقاله از نشریه پس گرفته (Retract) یا رد شود؛
• اعتبار حرفه‌ای و اعتماد استاد راهنما یا کارفرما آسیب ببیند؛
• در کار حرفه‌ای، مشتری یا کارفرما اعتمادش را از دست بدهد و قرارداد پایان یابد؛

مجازات دقیق را آیین‌نامهٔ انضباطی دانشگاه شما و مقررات نشریه معین می‌کند؛ بخش «اخلاق پژوهش» یا «آیین‌نامهٔ انضباطی» در سایت دانشگاه را بخوانید.

چگونه از سرقت ادبی پرهیز کنیم؟

1. هنگام خواندن، منبع هر نکته را همان لحظه یادداشت کنید.
2. نقل‌قول مستقیم را در گیومه و با نام، سال و صفحه بیاورید.
3. بازنویسی کنید، نه عوض‌کردن مترادف؛ بخوانید، ببندید و از حافظه بنویسید.
4. ترجمه از زبان دیگر را با ذکر منبع اصلی بیاورید.
5. فهرست منابع را همزمان با نوشتن بسازید؛ برای ساخت رفرنس می‌توانید از منبع‌نویسی و رفرنس‌دهی آنلاین کمک بگیرید.
6. پیش از تحویل، متن را با بررسی سرقت ادبی بسنجید.

راهنمای مفصل‌تر با همین هدف: چطور از سرقت ادبی در مقاله و پایان‌نامه دوری کنیم؟

بررسی سرقت ادبی در AdeptWrite: توانایی‌ها و حدود

ابزار بررسی سرقت ادبی متنی دست‌کم ۳۰ کلمه‌ای و حداکثر ۶٬۰۰۰ نویسه را می‌گیرد، چند عبارت متمایز از آن را برمی‌دارد و در منابع باز می‌جوید: ویکی‌پدیا و ویکی‌نبشتهٔ فارسی، آرشیو اینترنت، Europe PMC و DOAJ. فقط چند عبارت کوتاه از مرورگر شما بیرون می‌رود و گزارش بخش‌های مشابه و منابع جست‌وجوشده را نشان می‌دهد.

حدودش را بدانید:

• جایگزین سامانهٔ همانندجویی رسمی دانشگاه نیست و با آن یکی نمی‌شود.
• مقاله‌های پولی، کتاب‌های چاپی و بسیاری از پایگاه‌های ایرانی را نمی‌بیند.
• ۰٪ یعنی «در منابع جست‌وجوشده همپوشانی‌ای پیدا نشد»، نه «متن اصیل است».
• امتیاز بالا لزوماً سرقت نیست؛ نقل‌قول درست و اصطلاح‌های ثابت هم شبیه منبع‌اند.

برای متن‌های بسیار بلند، فصل‌ها را جدا بررسی کنید.

نمونه‌هایی از مرز میان استفادهٔ مجاز و سرقت

دانشجویی را تصور کنید که برای تکلیف درس جامعه‌شناسی از سه منبع یادداشت برداشته است. اگر در متن بنویسد «پژوهش‌ها نشان می‌دهد…» و هیچ نامی نیاورد، خواننده نمی‌داند کدام پژوهش را می‌گوید؛ این کم‌دقتی است و ممکن است سرقت ادبی هم شمرده شود. اگر همان جمله را با «(رضایی، ۱۴۰۲)» بنویسد، خواننده می‌تواند منبع را بیابد و ادعا را بسنجد. تفاوت این دو جمله در نام و سال است، نه در واژه‌ها.

مثال دیگر: کارمندی که گزارش داخلی شرکت را با اجازهٔ مدیر در گزارش خود به کار می‌برد، باید همان‌جا اعلام کند که بخشی از متن از سند داخلی است. در محیط کار هم صداقت دربارهٔ منبع مطلب همان اصل دانشگاهی است.

جمع‌بندی

سرقت ادبی فقط کپی کلمه‌به‌کلمه نیست؛ هر بهره‌گیری بی‌ذکر منبع از واژه، ایده یا داده است. اگر مطلبی از شما نیست، منبعش را بنویسید؛ اگر عبارتی عیناً از منبع است، در گیومه بگذارید؛ و اگر ترجمه کرده‌اید، منبع اصلی را نام ببرید. هنگام تردید، از استاد راهنما یا کارشناس آموزش دانشگاه بپرسید.

← همهٔ راهنماها