Paraphrase Nasıl Yapılır? Türkçe Metinde Adım Adım Yöntemler ve Örnekler

Paraphrase yapmak, bir kaynağın fikrini kendi cümle yapınızla yeniden kurmaktır. Önce metni anlayın, sonra kaynağı kapatıp aklınızda kalanı yazın, en sonda orijinalle karşılaştırın. Türkçede sözcük değiştirmek yetmez; ortaç, ulaç ve isim-fiil kalıplarıyla cümlenin iskeletini de değiştirmeniz gerekir. Fikir sizin olmadığı için kaynağı yine göstermelisiniz.

Kısa cevap: paraphrase dört adımda yapılır

Paraphrase (yeniden ifade etme), bir yazarın fikrini anlamı değiştirmeden kendi cümlelerinizle anlatmak demektir. Sözcükleri tek tek değiştirmek paraphrase sayılmaz; cümlenin kuruluşu da değişmelidir. Türkçede bunu yapmanın sağlam yolu şudur:

1. Okuyun ve anlayın. Paragrafı bitirince ana fikri tek cümleyle söyleyebiliyor olmalısınız.
2. Kaynağı kapatın. Metne bakmadan, aklınızda kalan fikri kendi sözlerinizle yazın.
3. Karşılaştırın. Yazdığınızı orijinalle yan yana koyun; anlam, sayılar, özel adlar ve terimler tutuyor mu, cümle iskeleti hâlâ aynı mı diye bakın.
4. Kaynağı gösterin. Fikir sizin değil; paraphrase de olsa atıf gerekir.

Aşağıda bu adımları bir ödev ya da tez paragrafı üzerinden görüyoruz. "Paraphrase nedir" sorusunun tanım ve terim kısmı için Paraphrase Nedir? sayfasına bakabilirsiniz; burada işin nasıl yapıldığına odaklanıyoruz.

Çalışacağımız örnek paragraf

Aşağıdaki cümle, bir bitirme tezinin literatür bölümünden alınmış gibi kurgulanmış bir örnektir (alıştırma için yazıldı, gerçek bir kaynak değildir):

Sosyal medya kullanımı arttıkça üniversite öğrencilerinin ders çalışma süreleri azalmakta ve bu durum akademik başarıyı olumsuz etkilemektedir.

Bu cümleyi beş farklı teknikle yeniden kuracağız. Her teknik için önce-sonra örneği, ardından neyin değiştiği ve nelere dikkat edilmesi gerektiği var.

Teknik 1: Sözcükleri değiştirin, ama bağlama ve ek uyumuna bak

Eş anlamlı sözcük seçmek en bilinen yöntemdir, ama tek başına zayıftır. Cümle iskeleti aynı kaldığı için benzerlik hâlâ yüksek görünür.

Türkçede sözcük değiştirirken üç şeye dikkat edin:

• Ekler yeni sözcüğe uymalı. "Araştırmaya" yerine "incelemeye" yazarken ünlü uyumu ve ünsüz değişimi yeniden hesaplanır: kitap, kitabı; ağaç, ağacı. Eşanlamlı seçtiğinizde eki ezbere taşımayın, sözcüğü eklerle birlikte yeniden kurun.
• Her eş anlamlı her yerde olmaz. "Başarıyı geriletmek" doğal; "başarıyı bozmak" bu bağlamda yanlış tınlar. Emin olmadığınızda sözcüğü TDK Güncel Türkçe Sözlük üzerinde arayın; anlam örneklerine bakın.
• Terimleri değiştirmeyin. "Sosyal medya", "akademik başarı" gibi alana ait kavramlar sabit kalmalı. Terimi başka sözcükle değiştirmek anlamı kaydırır ve okuyucuyu da yanıltır.

Sözcük seçeneği aramak için Eş Anlamlı Kelimeler aracını kullanabilirsiniz; ama seçeneği cümleye koymadan önce bağlama uyup uymadığını kendiniz değerlendirin.

Teknik 2: Ortaç, ulaç ve isim-fiil ile cümle iskeletini değiştirin

İngilizcede paraphrase için "etken-edilgen" ya da "bağlaç ekle" önerilir. Türkçede ise sözcük sırası ve yardımcı sözcük yerine ek devreye girer. Aynı fikri farklı eklerle taşıyabilirsiniz. Bu, Türkçenin en verimli paraphrase alanıdır.

Ortaç (sıfat-fiil) ile tamlama kurun:

Sosyal medyada daha çok zaman geçiren öğrenciler, derslerine daha az zaman ayırmakta ve akademik olarak geri kalmaktadır.

Burada "kullanımı arttıkça" koşul yapısı gitti; yerine "zaman geçiren" ortacı geldi. Özne de "kullanım"dan "öğrenciler"e kaydı. Anlam korunuyor, kuruluş değişti.

Ulaç (zarf-fiil) ile cümleleri bağla:

Öğrenciler sosyal medyaya ayırdıkları zamanı artırarak derslerinden uzaklaşmakta, bu da akademik başarılarını düşürmektedir.

"-arak" ulacı iki eylemi tek akışta topladı. Başka seçenekler de var: "-ıp" (ayırıp), "-ince" (artınca), "-dıkça" (arttıkça), "-meden" (çalışmadan). Hangi ulacı seçtiğiniz, olayların sırasını ve neden-sonuç ilişkisini ifade eder; bu yüzden anlam kaymasına dikkat edin.

İsim-fiil (-ma/-me, -ış) ile eylemi ada çevir:

Sosyal medyada geçirilen sürenin artması, ders çalışma süresinin kısalmasına yol açmakta ve akademik başarıyı olumsuz etkilemektedir.

Bu kalıp akademik Türkçede çok kullanılır. Eylem ("artmak") ada dönüştü ("artması"), cümle bir neden-sonuç yapısına oturdu ("yol açmak"). Ek-fiil de benzer bir iş görür: "Bu durum önemlidir" yerine "Bu durum önem taşımaktadır" demek, iskeleti değiştirir.

Üç yapıyı karşılaştıralım:

Teknik 3: Cümleleri birleştirin ya da bölün

Türkçede uzun cümle kolayca kurulur, çünkü yan cümle çoğu zaman ayrı bir cümle yerine bir ek alır. Bu yüzden iki yönlü çalışabilirsiniz.

Birleştirme. Orijinal iki kısa cümle olsun:

Öğrenciler sosyal medyada daha fazla vakit geçiriyor. Bu yüzden ders çalışmaya daha az zaman kalıyor.

Birleşmiş hâli:

Öğrencilerin sosyal medyada daha fazla vakit geçirmesi, ders çalışmaya ayrılan zamanı azaltmaktadır.

İki cümle, bir isim-fiil yapısıyla ("geçirmesi") tek cümleye indi.

Bölme. Uzun orijinal cümleyi ikiye ayırmak da paraphrase'tir:

Sosyal medya kullanımı artmaktadır. Buna paralel olarak öğrencilerin ders çalışma süreleri kısalmakta, akademik başarı da bundan olumsuz etkilenmektedir.

Bölerken bağlantıyı koruyun: "Buna paralel olarak", "Bunun sonucunda" gibi geçiş sözcükleri nedenselliği taşır. Bunları ayrıntılı görmek için Bağlaç ve Geçiş İfadeleri rehberine de göz atabilirsiniz.

Teknik 4: Etken-edilgen çatıyı yalnızca seçeneklerden biri olarak kullan

Edilgen çatı Türkçede de var: eyleme -ıl/-ın/-ıl eki gelir. Yine de paraphrase denince "etken yazıyorsan edilgene çevir" kuralını tek başına uygulamayın. İngilizcede bu dönüşüm cümleyi yardımcı fiillerle yeniden kurar; Türkçede ise ek eklediğiniz için başka dönüşümler (ortaç, ulaç, isim-fiil) çoğu zaman cümleyi daha çok değiştirir.

Etkenden edilgene:

Araştırmacılar anketi 120 öğrenciye uyguladı. Anket, 120 öğrenciye uygulandı.

Edilgen ne zaman işe yarar?

• Faili belirtmek gerekmiyorsa ("uygulandı").
• Metnin konusu eylemi yapan değil, eylemin nesnesiyse.
• Bilimsel yöntem bölümlerinde, edilgen kullanımı yaygın olduğu için.

Ne zaman işe yaramaz? Fail önemliyse (kim yaptı sorusu atıf açısından önemlidir) ya da cümle zaten edilgenle başlıyorsa. Edilgeni etkene çevirmek de aynı derecede geçerli bir paraphrase hamlesidir. Ayrıntılı çatı bilgisi için Etken ve Edilgen Çatı rehberine bakabilirsiniz.

Teknik 5: Sıra ve vurguyu değiştirin

Türkçede ögelerin sırası serbestçe değişir; vurgu yükleme yakın yerde olur. Aynı cümlede ögeleri taşıyarak vurguyu kaydırabilirsiniz:

Akademik başarıyı olumsuz etkileyen bir etken olarak, sosyal medyada geçirilen süre ön plana çıkmaktadır.

Bu yeniden düzenleme tek başına yeterli sayılmaz; ama yukarıdaki tekniklerden biriyle birlikte kullanınca cümleyi gerçekten kaynağın cümlesinden ayırır.

Neleri değiştirmemeli: kısa bir kontrol listesi

Paraphrase sırasında şunlar aynen kalır:

• Rakamlar, yüzdeler, tarihler ve birimler. "Yüzde 40" ile "binde 4" farklı iddialardır.
• Özel adlar ve kısaltmalar: kurum, yasa, ölçek ve test adları. Kesme işaretine dikkat: "TÜİK'in", "OECD'nin" gibi eklerle yazılırken özel ad ile ek kesme işaretiyle ayrılır.
• Alana ait terimler, tanımlar ve doğrudan alıntı olan ifadeler (bunları tırnak içinde ve sayfa numarasıyla vermelisiniz).
• Yazarın ihtiyat payı: "olabilir", "görülmektedir" gibi sözcükler iddianın gücünü belirler. Bunları "kesinlikle" yapmak anlamı değiştirir.

"Çok yakın" ve "yeterince farklı" arasındaki fark

Aynı kaynak cümlesi için iki yeniden yazım:

İkinci sürüm de kaynağa atıf gerektirir. Fikir kaynağa ait; atıf, yalnızca kelimeler için değil fikir için de zorunludur.

Beş adımlı yöntem: okuyun, kapatın, yazın, karşılaştırın, belirtin

1. Okuyun. Paragrafı iki kez okuyun. Terimlerin anlamını bilmiyorsanız TDK sözlüğüne ya da alanın kaynak kitabına bakın.
2. Özetleyin. Kaynağı kapatın ve ana fikri kendi sözlerinizle tek cümleyle yazın. Bu cümle paraphrase'inizin çekirdeğidir.
3. Genişletin. Çekirdek cümleye gerekli ayrıntıları (rakam, kapsam, sınırlılık) ekleyin.
4. Karşılaştırın. Orijinalle yan yana koyun. Üst üste üç sözcük aynı sırayla geçiyorsa o parçayı yeniden kurun. Anlam kaymış mı, sayı aynı mı diye bakın.
5. Atıf verin. Metin içi atıf ve kaynakçadaki künyeyi ekleyin.

Bu yöntem, kaynağa bakarak sözcük değiştirmekten çok daha güvenlidir; çünkü cümle yapısını kaynaktan değil, kendi kavrayışınızdan kurarsınız.

Ödev ve tezde benzerlik raporu ile karşılaşma

Türkiye'de üniversiteler ve enstitüler, tez ve bazı ödevler için üniversitenin lisanslı bir benzerlik denetimi yazılımıyla rapor alabilir. Raporun nasıl istendiği, hangi bölümlerin (kaynakça, alıntı) hariç tutulduğu ve kabul edilebilir benzerlik düzeyi kurumdan kuruma ve yönergeden yönergeye değişir. Genel bir eşik rakamı yoktur; bu rehberde de bir rakam vermiyoruz. Kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzuna ve danışmanınızın beklentisine bakın.

Raporun düşük çıkması paraphrase'in doğru yapıldığını göstermez, yüksek çıkması da her zaman intihal anlamına gelmez. Raporda işaretlenen kısımlar kaynakça ve doğru verilmiş alıntılar da olabilir. Yine de kendi taslağınızı önceden denemek isterseniz İntihal Kontrolü aracı, metninizi Vikipedi ve açık erişimli dergiler gibi açık kaynaklarla karşılaştırır ve taranan kaynakları gösterir. Bu bir ön denetimdir; üniversitenin kullandığı yazılımın sonucunu öngörmez. İntihalin ne olduğu için İntihal Nedir? ve önlemler için İntihalden Kaçınma Yolları rehberlerine bakabilirsiniz.

AdeptWrite Paraphrase Yapma Aracını nasıl kullanırsınız?

Paraphrase Yapma Aracı yedi modda çalışır: Standart, Resmi, Samimi, Akademik, Yaratıcı, Kısalt ve Uzat. Her çalıştırmada en çok 6.000 karakter işlenir. Ödev ve tez için pratik bir akış:

1. Önce kendi yeniden yazımınızı yapın (yukarıdaki yöntemle). Aracı kaynağı yapıştırıp çıktıyı almak için değil, karşılaştırma ve ikinci fikir için kullanın.
2. Akademik modu seçin ve kendi taslağınızı yapıştırın. Araç, sözcük ve cümle yapısı için alternatifler sunar; bunlar öneridir.
3. Sonuçta anlamın, sayıların ve terimlerin korunduğunu kontrol edin. Yapay zeka destekli yeniden yazımlar anlamı kaydırabilir; son sorumluluk yazardadır.
4. Metni Yazım Denetimi ile TDK ölçütlerine göre tara; ardından Dil Bilgisi Kontrolü ile noktalama ve ek hatalarına bakın.
5. Atıfı ekleyin; araç atıf yazmaz.

Kısaca mod seçimi: tez ve ödev için Akademik, resmi yazı için Resmi, mesajlaşma için Samimi, bir paragrafı kısaltmak için Kısalt. Araç yardımcıdır; paraphrase'in sorumluluğunu ve atıfı siz taşırsınız. Metni özetlemek istiyorsanız farklı bir iş olduğunu unutmayın; o iş için Özet Nasıl Yazılır? rehberine bakın.

İkinci örnek: farklı bir alandan paragraf

Teknikler yalnızca eğitim bilimleri metinlerinde işlemez. Kurgu bir hemşirelik ödevi cümlesiyle deneyelim:

Hastaların ilaçlarını düzenli kullanmaması, tedavi sürecinin uzamasına ve hastaneye yeniden başvuru sayısının artmasına neden olmaktadır.

Üç sürümde de "ilaç", "tedavi" ve "hastaneye başvuru" gibi alan sözcükleri korundu. Hiçbirinde yeni bir sayı ya da iddia eklenmedi. Kendi paraphrase'inizi bu iki ölçütle sınayın: terimler yerinde mi, kaynakta olmayan bir bilgi eklendi mi?

Akademik Türkçede dikkat edilecek ince noktalar

• Özne düşmesi. Türkçede özne çoğu zaman fiil ekinden anlaşılır. Cümleyi bölerken özneyi netleştirmezseniz okuyucu "bu" ya da "o"nun neyi gösterdiğini bulamaz.
• Çok sayıda iyelik ve tamlama. "Öğrencilerin ders çalışma sürelerinin azalmasının sonuçları" gibi zincirler yazım olarak doğru olabilir ama okunmaz. İki tamlamadan fazlasını tek öbekte toplamayın.
• Resmî ton. "-mektedir, -maktadır" kalıpları ödevde yaygındır; ama her cümlede kullanırsanız metin ağırlaşır. Birkaç cümlede geniş zamanı ("etkiler", "uzatır") tercih etmek akıcılığı artırır.
• Yazım ve ayrı-bitişik. "Her şey", "birçok", "hiçbir", "ya da" gibi sık karışan yazımlar için TDK Yazım Kılavuzu'na güvenin; bilmediğinizi araştırın.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca eş anlamlı değiştirmek. İskelet aynı kalır, benzerlik yüksek görünür.
• Eki taşımak. Yeni sözcüğe eski sözcüğün ekini aynen yapıştırmak ("incelemaya" gibi) yazım hatası doğurur.
• Anlamı kaydırmak. "Etkileyebilir" yerine "etkiler" yazmak ihtiyat payını siler.
• Terimi değiştirmek. Alan terimi eş anlamlısıyla değişmez.
• Atıf unutmak. Paraphrase edilmiş fikir de kaynak gerektirir.
• Kaynağa bakarak yazmak. Paragrafa bakarak yazılan yeniden ifade, kaynağın izini taşır.
• Çok uzun tek cümle kurmak. Üç ulaç ve iki ortacı tek cümlede zincirlemek okuyanı yorar; gerekirse böl.

Alıştırma: üç cümleyi kendiniz yeniden kurun

Aşağıdaki kurgu cümleleri kendi cümlelerinizle yazın, sonra örnek cevaplarla karşılaştırın. Örnek cevap tek doğru değildir; yalnızca bir yoldur.

1. "Öğretmenler sınav kaygısının öğrencilerin performansını düşürdüğünü belirtmektedir."
2. "Araştırmada katılımcılara üç ayrı anket uygulanmış ve sonuçlar karşılaştırılmıştır."
3. "Kitap okuma alışkanlığı, çocuklarda erken yaşta kazandırıldığında kalıcı olmaktadır."

Örnek cevaplar:

1. Sınav kaygısı yaşayan öğrencilerin performansının gerilediği, öğretmenlerce dile getirilmektedir. (ortaç + edilgen)
2. Katılımcılar üç ayrı ankete yanıt vermiş, elde edilen sonuçlar birbiriyle kıyaslanmıştır. (cümle yapısı ve fiil değişti)
3. Çocuklara erken yaşta kazandırılan kitap okuma alışkanlığı kalıcı olur. (ortaç ile koşul yapısı sadeleşti)

Kendi cevabınızı yazdıktan sonra üç şeyi kontrol edin: anlam aynı mı, iskelet farklı mı, atıf yerinde mi.

Hızlı kontrol listesi

• Ana fikri kaynağa bakmadan yazabildim mi?
• Cümle iskeleti (ortaç, ulaç, isim-fiil, çatı) kaynaktan farklı mı?
• Rakamlar, özel adlar ve terimler aynı mı?
• Ekler yeni sözcüklere uyuyor mu?
• Yazım ve noktalama TDK ölçütlerine uygun mu?
• Atıf ve kaynakça tamam mı?

← Tüm rehberler