Parafraseren: zo herschrijf je een tekst zonder plagiaat (technieken, voorbeelden en oefening)

Parafraseren is een bron in je eigen woorden en met je eigen zinsbouw weergeven, zonder de betekenis te veranderen. Alleen synoniemen invullen is niet genoeg: verander ook de opbouw van de zin, houd vaktermen intact en zet er altijd een bronvermelding bij, bijvoorbeeld volgens APA 7. Hieronder vind je zes technieken met voorbeelden, een checklist en een oefening met antwoorden.

Kort antwoord: zo parafraseer je zonder plagiaat

Lees de brontekst tot je hem begrijpt, leg hem weg, schrijf op wat je onthouden hebt en vergelijk daarna met het origineel. Je parafrase is goed als de betekenis hetzelfde is, de zinsbouw en woordkeuze duidelijk anders zijn en de bron erbij staat. Een parafrase zonder bronvermelding is nog steeds plagiaat, ook als geen enkel woord overeenkomt met het origineel.

Dat laatste verbaast veel studenten. Het idee komt van iemand anders, en dat moet de lezer kunnen nagaan. In scriptiehandleidingen lees je daarom meestal hetzelfde: zonder verwijzing is er geen parafrase, maar overname. Wat precies als plagiaat geldt en welke maatregelen volgen, staat in het onderwijs- en examenreglement van je eigen opleiding; kijk daar altijd naar. Meer over de begrippen vind je in Wat is plagiaat?.

Wat is parafraseren, en wat is het niet?

Parafraseren betekent dat je de inhoud van een passage uit een bron weergeeft in je eigen formulering. Je zegt dus hetzelfde, maar op jouw manier. Het verschilt van twee dingen waar het vaak mee verward wordt:

Patchwriting is de klassieke valkuil. Wie een zin overneemt en drie woorden vervangt, heeft niet geparafraseerd. Een docent of een plagiaatscanner herkent de oorspronkelijke zinsbouw direct. Over de grens tussen parafraseren en overschrijven lees je meer in Wat is parafraseren?.

Het voorbeeld waarmee we werken

Alle technieken hieronder passen we toe op dezelfde (verzonnen) alinea, zoals je die in een hbo-verslag over studiesucces zou kunnen tegenkomen:

Uit het onderzoek blijkt dat studenten die wekelijks vaste studie-uren inplannen hun tentamens vaker in één keer halen, omdat zij hun leerstof beter over de beschikbare weken verdelen.

We noemen de (fictieve) bron Van Dijk (2022). Het gaat om de techniek, niet om de inhoud.

Techniek 1: synoniemen gebruiken, maar met een controle

Synoniemen vervangen is de bekendste techniek en tegelijk de zwakste. Eén vervangen woord is nog geen parafrase. Gebruik synoniemen alleen in combinatie met een andere zinsbouw, en controleer elk gekozen woord.

Origineel: studenten die wekelijks vaste studie-uren inplannen

Alleen synoniemen: leerlingen die per week vaste leertijden vastleggen

Hier gaat het al mis. "Leerlingen" is geen goed woord voor studenten in het hoger onderwijs; het werkt op de basis- en middelbare school. En "leertijden" is geen gangbaar woord voor studie-uren. Controleer synoniemen daarom op drie punten:

1. Past het register? Student, leerling en cursist zijn niet uitwisselbaar.
2. Staat het woord in de Woordenlijst? Zoek het op in de officiële Woordenlijst Nederlandse Taal van de Taalunie, het zogeheten Groene Boekje, voor spelling en woordvorm. Het geeft geen betekenisverschillen tussen synoniemen; daarvoor gebruik je een woordenboek.
3. Klopt de combinatie? Sommige woorden kunnen alleen met bepaalde werkwoorden: je "haalt" een tentamen, maar je "bereikt" het niet.

Bij de keuze helpt de tool Synoniemen zoeken, maar kijk altijd zelf of het alternatief in jouw zin past.

Techniek 2: actief en passief omzetten

Nederlands kent een gewone lijdende vorm met worden en zijn ("het onderzoek wordt uitgevoerd"). Je kunt een zin dus omkeren zonder dat de betekenis verandert. Let wel: in wetenschappelijk Nederlands worden te veel lijdende zinnen als stroef ervaren, gebruik de omzetting dus met mate.

Origineel (actief): Studenten die vaste studie-uren inplannen halen hun tentamens vaker in één keer.

Parafrase (passief): Tentamens worden vaker in één keer gehaald door studenten die vaste studie-uren inplannen.

Wat is hier gebeurd? Het lijdend voorwerp ("hun tentamens") is onderwerp geworden, en de oorspronkelijke onderwerpgroep staat achteraan met door. Controleer na de omzetting of het werkwoord nog klopt: het hulpwerkwoord worden gaat samen met het voltooid deelwoord, en bij een voltooide tijd wordt dat zijn ("zijn gehaald"). Dit is ook een veelgemaakte fout bij het d/t-spellen van het deelwoord; wie daar twijfelt kan d of dt: werkwoordspelling erbij pakken.

Techniek 3: zinnen splitsen of samenvoegen

Een lange zin met een bijzin kun je opsplitsen in twee of drie korte zinnen. Andersom kunnen twee korte zinnen samen één zin worden. Dat verandert direct het ritme, wat de afstand tot de bron groter maakt.

Origineel: Studenten die vaste studie-uren inplannen halen hun tentamens vaker in één keer, omdat zij hun leerstof beter over de beschikbare weken verdelen.

Gesplitst: Studenten die een vast studieritme aanhouden, slagen vaker in één poging. De reden is dat zij de leerstof gelijkmatiger over de beschikbare weken spreiden.

De oorzaak ("omdat zij...") is een aparte zin geworden en het voegwoord omdat is vervangen door een zin met "de reden is dat". Merk op dat ook de woorden zelf zijn aangepast ("vast studieritme", "spreiden"), maar de inhoud en de oorzaak-gevolgrelatie zijn dezelfde gebleven.

Techniek 4: de zinsvolgorde veranderen (bijzin en werkwoord achteraan)

Nederlands heeft een bijzonder handige eigenschap voor parafraseren: in een bijzin staat het werkwoord achteraan ("omdat zij hun leerstof verdelen"), in een hoofdzin op de tweede plaats. Door de bijzin voorop te zetten verandert de hele opbouw van de zin.

Origineel: Studenten halen hun tentamens vaker in één keer, omdat zij hun leerstof beter over de beschikbare weken verdelen.

Parafrase: Omdat studenten hun leerstof beter over de beschikbare weken verdelen, halen zij hun tentamens vaker in één keer.

Let op de inversie: begint de zin met een bijzin, dan komt in de hoofdzin het werkwoord vóór het onderwerp ("halen zij"). Dat is correct Nederlands; "omdat studenten ..., zij halen" is een veelgemaakte fout. Dit is dus een van de technieken waarmee je de oorspronkelijke zin het sterkst verandert. Gebruik zulke omzettingen met mate, anders lijkt je tekst onnatuurlijk.

Techniek 5: het woord of de woordsoort veranderen

Maak van een werkwoord een zelfstandig naamwoord of andersom. Dat verandert de grammaticale opbouw zonder dat je de betekenis aanraakt.

Origineel: omdat zij hun leerstof beter verdelen

Parafrase: vanwege een betere verdeling van de leerstof

Let op bij zulke zelfstandig-naamwoordconstructies: te veel ervan geeft een stijl die ambtelijk of "stapelend" klinkt. Een goede vuistregel is dat je minstens één zin per alinea werkwoordelijk houdt.

Techniek 6: het perspectief veranderen

Je kunt vanuit een andere partij schrijven: niet de studenten maar het resultaat of het onderzoek is het onderwerp.

Origineel: Studenten die vaste studie-uren inplannen halen hun tentamens vaker in één keer.

Parafrase: Volgens Van Dijk (2022) gaat een vast studieschema samen met een grotere kans op slagen in de eerste poging.

Let op de formulering "gaat samen met". Het origineel zegt dat studenten vaker slagen, niet dat het schema de oorzaak is. Een veelvoorkomende fout bij herschrijven is dat een samenhang stilletjes een oorzaak wordt ("zorgt voor"). Houd de sterkte van de bewering gelijk: dus niet "bewijst" voor "blijkt uit", niet "altijd" voor "vaker".

Een volledige parafrase, stap voor stap

Zo ziet de hele alinea eruit na het combineren van een paar technieken:

Origineel: Uit het onderzoek blijkt dat studenten die wekelijks vaste studie-uren inplannen hun tentamens vaker in één keer halen, omdat zij hun leerstof beter over de beschikbare weken verdelen.

Te dichtbij (patchwriting): Uit het onderzoek komt naar voren dat studenten die per week vaste studietijden plannen hun tentamens vaker in één keer halen, omdat ze hun stof beter over de beschikbare weken verdelen.

Goede parafrase: Studenten die een vast studieritme aanhouden, slagen volgens Van Dijk (2022) vaker in één poging. Dat komt doordat de leerstof dan gelijkmatiger over de beschikbare weken wordt gespreid.

Het "te dichtbij" voorbeeld volgt zin voor zin de bron: dezelfde volgorde, dezelfde bijzin, losse woorden vervangen. De goede versie begint bij een ander onderdeel, splitst de zin, wisselt actief en passief en bevat een bronvermelding.

Wat je niet mag vervangen

Niet alles is te parafraseren. Laat deze elementen ongemoeid:

• Vaktermen: "cognitieve belasting", "kwalitatief onderzoek", "betrouwbaarheid" hebben een vaste betekenis. Wie "betrouwbaarheid" vervangt door "zekerheid" verandert de inhoud. Gebruik de term en leg hem desnoods kort uit.
• Getallen, jaartallen en eigennamen: die neem je letterlijk over.
• Namen van wetten, instellingen en modellen: "Wet op het hoger onderwijs", "Hogeschool Utrecht", "model van Kolb".
• Definities: staat er een definitie in, dan citeer je die liever letterlijk dan te herschrijven.
• De sterkte van een bewering: "kan", "lijkt", "is" en "bewijst" betekenen allemaal iets anders.

Bronvermelding blijft verplicht: APA 7

Ook een perfecte parafrase heeft een verwijzing nodig. In het Nederlands hoger onderwijs wordt veel APA 7 gebruikt, maar sommige opleidingen eisen een eigen variant; kijk in je scriptiehandleiding. De basisvorm in de lopende tekst is:

• Tussen haakjes aan het einde: (Van Dijk, 2022).
• Met de auteur in de zin: Van Dijk (2022) stelt dat ...
• Bij twee auteurs: (Jansen & De Vries, 2021).

Bij een parafrase is een paginanummer in APA 7 niet verplicht, maar bij een lange tekst helpt het de lezer; sommige docenten vragen erom. Zet de volledige bron daarnaast in de literatuurlijst. Voor het opmaken kun je de bronvermelding-generator gebruiken en daarna de uitkomst controleren aan de hand van de handleiding van je opleiding. Meer over het voorkomen van plagiaat: Plagiaat voorkomen.

De 4-stappenmethode: lees, leg weg, schrijf, vergelijk

1. Lees de passage twee keer, tot je de redenering kunt navertellen.
2. Leg weg: sluit het document of leg het boek om. Schrijf op wat je onthouden hebt, bij voorkeur in een eigen zinsbouw.
3. Vergelijk met het origineel. Klopt de inhoud? Staan er nog lange reeksen woorden die identiek zijn? Dan herschrijf je die.
4. Voeg de bron toe en noteer de volledige verwijzing in je literatuurlijst.

Door weg te kijken voorkom je dat je de zinsbouw van de bron onbewust meeneemt, wat de kern van patchwriting is.

Checklist voor een goede parafrase

• Staat de betekenis er nog precies in, zonder iets toe te voegen of weg te laten?
• Is de bewering even sterk als bij de bron?
• Is de zinsbouw duidelijk anders, niet alleen een paar woorden?
• Zijn vaktermen, getallen en namen onveranderd?
• Staat er een bronvermelding bij, in de stijl van je opleiding?
• Komen er geen reeksen van vier of meer opeenvolgende woorden letterlijk uit de bron?
• Klinkt het als jouw tekst, in het register van je verslag?

Veelgemaakte fouten

• Alleen synoniemen: de zin blijft in opbouw hetzelfde.
• Bron vergeten: geparafraseerd, maar zonder verwijzing.
• Betekenis verschuiven: "vaker" wordt "altijd", "samenhang" wordt "oorzaak".
• Te veel lijdende vormen: je tekst wordt stroef en onnatuurlijk.
• Een alinea vol Engelse structuren bij het parafraseren van een Engelse bron: hou ook de Nederlandse zinsbouw gewoon Nederlands (zie ook Wat is plagiaat? voor vertaalplagiaat).

Zo gebruik je de herschrijftool als hulpmiddel

De herschrijftool van AdeptWrite werkt met AI en kent zeven modi: Standaard, Formeel, Informeel, Academisch, Creatief, Inkorten en Uitbreiden. Voor een verslag of scriptie ligt de modus Academisch voor de hand, eventueel gevolgd door Formeel. Het resultaat is een voorstel, geen eindproduct. Wat dat in de praktijk betekent:

• Lees de uitkomst naast de bron en controleer of betekenis, getallen en vaktermen kloppen.
• Voeg zelf de bronvermelding toe; de tool doet dat niet voor je.
• Er geldt een maximum van 6.000 tekens per keer voor de tool; de actuele limiet voor jouw account staat op de toolpagina.
• Gebruik de uitkomst als vergelijkmateriaal en schrijf zelf de definitieve zin, zeker als je opleiding eisen stelt aan het gebruik van AI. Check daarvoor het beleid van je opleiding.
• Een gecontroleerde tekst kun je laten nalopen met de grammaticachecker, die de officiële spelling (Groene Boekje) als uitgangspunt neemt.

Wil je na afloop zien of passages nog sterk op een open bron lijken? Gebruik de plagiaatcheck; lees in Plagiaat controleren wat de uitkomst wel en niet zegt. Het blijft een hulpmiddel dat open bronnen doorzoekt, geen garantie dat een tekst nergens overeenkomt.

Oefenopdracht met antwoorden

Parafraseer de volgende (verzonnen) zin in je eigen woorden en geef een bronvermelding. Bron: Bakker (2020).

Bij het hybride werken gaan medewerkers die minimaal twee dagen per week op kantoor zijn zich meer verbonden voelen met hun team, doordat zij collega's vaker persoonlijk spreken.

Opdrachten

1. Zet de zin om met de bijzin voorop.
2. Splits de zin in twee zinnen.
3. Schrijf een versie met een zelfstandig naamwoord in plaats van "doordat zij ... spreken".
4. Welke woorden laat je liever staan?

Antwoorden (voorbeelden, er zijn meer goede varianten)

1. Doordat zij collega's vaker persoonlijk spreken, voelen medewerkers die minstens twee dagen per week op kantoor werken zich meer met hun team verbonden (Bakker, 2020).
2. Medewerkers die minimaal twee kantoordagen per week hebben, voelen zich sterker met hun team verbonden. Volgens Bakker (2020) komt dat doordat zij collega's vaker persoonlijk ontmoeten.
3. Volgens Bakker (2020) hangt het sterkere teamgevoel van hybride werkers die twee dagen of meer op kantoor zijn samen met het vaker persoonlijk contact met collega's.
4. "Hybride werken" is een vakterm en "twee dagen" is een getal: die blijven staan. Let ook op de sterkte van de bewering: de bron zegt "doordat" (oorzaak), dus een verzwakking tot "hangt samen met" zoals in antwoord 3 verandert de betekenis licht. Kies bij twijfel variant 1 of 2.

Veelgestelde vragen

← Alle gidsen