Jak parafrazować tekst, żeby nie był plagiatem: techniki, przykłady i ćwiczenie

Parafrazowanie to przedstawienie cudzej myśli własnymi słowami i własną budową zdań, z zachowaniem sensu i terminów oraz z podaniem źródła. Samo podmienianie słów synonimami nie wystarcza. Przeczytaj fragment, odłóż go, napisz z pamięci, porównaj z oryginałem i dodaj przypis. Poniżej techniki z przykładami przed i po oraz ćwiczenie z kluczem.

Jak parafrazować, żeby to nie był plagiat: odpowiedź w skrócie

Dobra parafraza spełnia trzy warunki naraz. Po pierwsze, zmienia budowę zdań, a nie tylko słownictwo. Po drugie, zachowuje sens oraz terminy fachowe. Po trzecie, ma wskazane źródło: w przypisie dolnym albo w nawiasie z nazwiskiem autora i rokiem. Brak któregokolwiek z tych elementów zamienia parafrazę w kalkę cudzego tekstu albo w nieuczciwe przywłaszczenie myśli.

Najprostsza metoda działa w czterech krokach: przeczytaj, odłóż, napisz z pamięci, porównaj. Kiedy piszesz bez oryginału przed oczami, nie możesz skopiować jego szyku, a zostają Ci tylko pomysły. Dopiero potem sprawdzasz, czy niczego nie przekręciłeś, i dopisujesz przypis.

Ten poradnik pokazuje to na akapicie w stylu pracy licencjackiej. Dalej znajdziesz pięć technik, błędy, które psują terminologię, zasady zapisu parafrazy w pracach dyplomowych, listę kontrolną i ćwiczenie z kluczem odpowiedzi. Na końcu opisujemy, jak z parafrazą może pomóc parafraza tekstu w AdeptWrite i czego to narzędzie nie zrobi za Ciebie.

Czym parafraza różni się od zamiany synonimów

Wielu studentów rozumie parafrazę jako „zamień każde trzecie słowo”. Tak powstaje tekst, który wciąż ma budowę oryginału, więc zarówno prowadzący, jak i program antyplagiatowy zobaczą podobieństwo. Do tego synonimy w polszczyźnie rzadko są w pełni wymienne: „zatrudniony” to nie zawsze „pracownik”, a „oddziaływać” brzmi inaczej niż „wpływać”.

Spójrzmy na wymyślony akapit z pracy o pracy zdalnej w małych firmach. Przyjmijmy, że pochodzi z książki: J. Nowak, Praca zdalna w małych firmach, Warszawa 2020 (źródło wymyślone na potrzeby poradnika).

Praca zdalna wpłynęła na sposób organizowania czasu w małych firmach. Pracownicy częściej samodzielnie decydowali o godzinach pracy, co zwiększyło ich poczucie autonomii, ale jednocześnie utrudniło kierownikom kontrolowanie postępów zadań. W efekcie wiele przedsiębiorstw wprowadziło cotygodniowe raporty, które miały zastąpić codzienny nadzór.

Zła parafraza (same synonimy):

Praca na odległość oddziaływała na metodę planowania czasu w niewielkich przedsiębiorstwach. Zatrudnieni częściej indywidualnie postanawiali o godzinach pracy, co podniosło ich odczucie niezależności, lecz zarazem utrudniło przełożonym sprawdzanie postępów zadań. W konsekwencji liczne firmy wdrożyły tygodniowe sprawozdania, które miały zastąpić codzienną kontrolę.

Szyk, kolejność myśli i skład zdań są identyczne. Pojawiły się też usterki językowe: „metoda planowania czasu” to nie to samo co „sposób organizowania czasu”, a „praca na odległość” może nie pasować do terminologii reszty Twojej pracy.

Dobra parafraza:

Zdaniem J. Nowaka praca zdalna dała pracownikom większą swobodę w układaniu dnia, a małym firmom przysporzyła kłopotu z oceną postępów: kierownicy nie widzieli, na jakim etapie są zadania. Wiele z nich zastąpiło więc codzienny nadzór cotygodniowymi raportami (Nowak 2020).

Co się zmieniło? Zdanie zaczyna się od autora, trzy zdania zlały się w dwa, kolejność idei jest inna (najpierw swoboda, potem problem kierowników, potem rozwiązanie), a termin „praca zdalna” został, bo to nazwa zjawiska. Na końcu jest odesłanie do źródła.

Pięć technik parafrazowania z przykładami

1. Zacznij zdanie od innego miejsca (szyk)

Polszczyzna ma swobodny szyk, więc to najtańsza i najbardziej naturalna zmiana. Przesuń to, co było na końcu, na początek.

• Przed: Liczba studentów kierunków technicznych wzrosła w ostatnich latach w większości dużych miast (zdanie ćwiczebne).
• Po: W większości dużych miast w ostatnich latach przybyło studentów kierunków technicznych.

Uwaga: sama inwersja to za mało. Jeśli słowa stoją w tej samej kolejności w całym akapicie, zmień także budowę zdań.

2. Zmień stronę czynną na bierną albo odwrotnie, ale tylko wtedy, gdy brzmi to naturalnie

Strona bierna jest w polszczyźnie rzadsza niż w angielskim i łatwo prowadzi do kalki. Warto jej użyć, gdy wykonawca czynności jest nieważny albo nieznany.

• Przed (czynna): Komisja ocenia prace według kryteriów zawartych w regulaminie.
• Po (bierna): Prace są oceniane według kryteriów zawartych w regulaminie.
• Zły przykład: „Zadanie zostało przez nas przeprowadzone w ciągu tygodnia”. Lepiej: „Przeprowadziliśmy zadanie w ciągu tygodnia”.

Reguła: jeśli po zamianie zdanie brzmi jak urzędowe pismo, a tekst nie jest urzędowy, wróć do strony czynnej.

3. Zamień rzeczownik na czasownik albo odwrotnie (nominalizacja)

Polskie teksty naukowe lubią rzeczowniki: „dokonanie analizy”, „przeprowadzenie badania”. Parafrazując, możesz je rozbić na czasowniki.

• Przed: Dokonanie analizy wyników pozwoliło na sformułowanie wniosków.
• Po: Po przeanalizowaniu wyników można było sformułować wnioski.

I odwrotnie: lakoniczny czasownik zamień na rzeczownik, jeśli piszesz w stylu naukowym.

• Przed: Autorka porównuje dwie metody.
• Po: Autorka dokonuje porównania dwóch metod.

4. Rozbij zdanie złożone na kilka krótszych

Zdanie wielokrotnie złożone z oryginału zamień na dwa lub trzy zdania. Pamiętaj o zasadach przecinka (szerzej w poradniku o przecinku w zdaniu).

• Przed: Choć uczniowie, którzy uczęszczali na zajęcia dodatkowe, osiągali lepsze wyniki, nauczyciele podkreślali, że nie można tego przypisać wyłącznie dodatkowym lekcjom.
• Po: Uczniowie chodzący na zajęcia dodatkowe osiągali lepsze wyniki. Nauczyciele zaznaczali jednak, że nie wynika to tylko z dodatkowych lekcji.

5. Połącz kilka krótkich zdań i zmień kolejność myśli

To odwrotna operacja: łączysz krótkie zdania spójnikiem lub imiesłowem i układasz argument w nowym porządku, np. od skutku do przyczyny.

• Przed: Miasto zbudowało nową obwodnicę. Ruch w centrum zmalał. Mieszkańcy zaczęli chętniej korzystać z rowerów.
• Po: Po otwarciu obwodnicy ruch w centrum zmalał, a mieszkańcy chętniej przesiedli się na rowery.

Czego nie wolno zmieniać: terminologia i nazwy

Najczęstszy błąd studentów, którzy walczą z antyplagiatem, to „ulepszanie” terminów. Terminy fachowe są nazwami pojęć i nie mają synonimów:

To samo dotyczy nazw własnych, nazw instytucji (Główny Urząd Statystyczny, Narodowy Bank Polski), tytułów aktów prawnych, liczb i dat. Zmieniasz zdanie dookoła terminu, a sam termin zostaje.

Druga pułapka to zmiana siły twierdzenia. „Badania sugerują” to nie „badania dowodzą”, a „często” to nie „zawsze”. Parafraza nie może ani wzmocnić, ani osłabić tezy autora.

Jak zapisać parafrazę w pracy: przypis i nawias

Parafraza wymaga źródła tak samo jak cytat. Zmieniasz słowa, ale myśl i dane wciąż są cudze. W polskich pracach dyplomowych stosuje się najczęściej dwa systemy, a wybór wynika z regulaminu uczelni lub wydziału oraz zaleceń promotora.

Przypisy dolne (typowe w humanistyce i prawie). Przy parafrazie często zaczyna się je od „Zob.” albo „Por.”, żeby zaznaczyć, że to nie cytat dosłowny:

¹ Por. J. Nowak, Praca zdalna w małych firmach, Warszawa 2020, s. 45–47.

System autor–rok (częsty w naukach społecznych i ekonomii). W tekście wstawiasz nawias, a pełny opis trafia na listę literatury:

Praca zdalna dała pracownikom większą swobodę (Nowak 2020, s. 45).

Cytat dosłowny w odróżnieniu od parafrazy bierzesz w cudzysłów polski („…”), a cudzysłów w cudzysłowie zapisujesz jako »…«. Jeśli przytaczasz fragment w całości, skracanie oznacz nawiasem [...]. Pełne reguły zapisu opisujemy w poradnikach o przypisach dolnych i końcowych oraz odróżnieniu parafrazy od cytatu, a opis bibliograficzny pomoże Ci przygotować generator bibliografii. Narzędzie tworzy opis bibliograficzny i odesłanie w tekście, ale nie wstawia przypisów dolnych do Twojego pliku, więc ich układ sprawdzaj sam.

Warto też pamiętać o dwóch rzeczach. Jeśli korzystasz z cudzego tekstu w innym języku i tłumaczysz jego myśl, to również jest parafraza: źródło trzeba wskazać tak samo. Po drugie, parafrazowanie własnych wcześniejszych prac (np. z innego przedmiotu) bez zaznaczenia tego bywa traktowane jako autoplagiat, więc dopytaj o zasady w swojej uczelni.

Metoda czterech kroków w praktyce

1. Przeczytaj fragment dwa razy. Najpierw dla ogólnego sensu, potem z ołówkiem: zaznacz terminy, liczby, nazwy i tezę autora.
2. Odłóż tekst i zapisz sens własnymi słowami. Jedno–dwa zdania, jakbyś opowiadał o tym koledze. Nie zaglądaj do oryginału.
3. Porównaj z oryginałem. Sprawdź, czy sens, terminy i liczby się zgadzają, oraz czy nie skopiowałeś całych fraz. Frazy dłuższe niż kilka wyrazów, które pojawiają się w obu tekstach, albo ujmij w cudzysłów, albo przepisz inaczej.
4. Dopisz źródło. Przypis dolny albo nawias z autorem i rokiem, ze stroną, jeśli dotyczy konkretnego fragmentu.

Lista kontrolna przed wklejeniem parafrazy do pracy

• Sens jest taki sam, a siła twierdzenia nie została zmieniona.
• Terminy fachowe, nazwy własne, liczby i daty są bez zmian.
• Szyk zdań i kolejność myśli różnią się od oryginału.
• Nie ma dłuższych identycznych fraz (albo są w cudzysłowie).
• Jest przypis dolny lub odesłanie w nawiasie, a źródło ma wpis w bibliografii.
• Tekst brzmi jak Twój: jednolity styl, bez nagłych przeskoków rejestru.

Jak może pomóc narzędzie do parafrazy (i czego nie zrobi)

Parafraza tekstu w AdeptWrite przepisuje wklejony fragment w jednym z siedmiu trybów: standardowym, formalnym, swobodnym, akademickim, kreatywnym, krótszym i dłuższym. Przy pracy dyplomowej najczęściej sensowny jest tryb akademicki, który stawia na rejestr naukowy, a do poprawienia sztywnych sformułowań lepiej sprawdzi się formalny. Limit długości jednego przebiegu znajdziesz na stronie narzędzia, a zależy on od planu (szczegóły w cenniku).

Jak najlepiej z tego korzystać?

• Wklejaj pojedyncze akapity, nie całe rozdziały. Łatwiej wtedy zweryfikować sens.
• Traktuj wynik jako propozycję do porównania, a nie gotowy tekst. Narzędzie może przestawić akcenty albo zmienić termin, którego nie powinno ruszać.
• Czytaj całość z oryginałem obok, szczególnie pod kątem liczb, nazw i siły twierdzeń.
• Dopisz źródło sam. Narzędzie nie zna Twojej bibliografii i nie dodaje przypisów.
• Po poprawieniu uruchom sprawdzanie gramatyki, a potem antyplagiat.

Warto wiedzieć, że antyplagiat AdeptWrite porównuje tekst z otwartymi źródłami (m.in. Wikipedią i publikacjami naukowymi w otwartym dostępie), a nie z bazami uczelni ani z pracami zamkniętymi. Wynik 0% oznacza „nie znaleziono zbieżności w przeszukanych źródłach”, a nie „praca jest oryginalna”. Uczelnia sprawdza prace własnym systemem, więc ostateczną ocenę zawsze wydaje promotor i komisja.

Tego samego trzeba się trzymać w stosunku do tekstów przygotowanych z pomocą AI: odpowiedzialność za treść, sens i źródła ponosisz Ty, a zasady dotyczące używania takich narzędzi ustala Twoja uczelnia lub szkoła.

Kiedy lepiej zacytować niż parafrazować

Parafraza nie zawsze jest najlepszym wyborem. Zacytuj dosłownie, gdy:

• liczy się dokładne brzmienie, na przykład przepis ustawy, definicja prawna albo wypowiedź, którą analizujesz;
• autor sformułował myśl w wyjątkowy sposób, a Twoja wersja byłaby tylko słabszą kopią;
• analizujesz sam język utworu lub wypowiedzi, np. w pracy z literatury czy językoznawstwa.

W takich sytuacjach wstaw fragment w cudzysłów polski „…”, podaj stronę i nie przerabiaj ani jednego słowa bez zaznaczenia nawiasem kwadratowym. Dłuższy cytat (kilka zdań) często zapisuje się osobnym akapitem z wcięciem, ale zasady typograficzne ustala uczelnia lub wydawca, więc sprawdź wytyczne wydziału.

Ćwiczenie z kluczem odpowiedzi

Zaparafrazuj poniższe trzy zdania (wymyślone na potrzeby ćwiczenia). Zrób to bez zaglądania do klucza, potem porównaj swoje wersje.

1. Dokonanie szczegółowej analizy kosztów pozwoliło dyrekcji szkoły na ograniczenie wydatków na ogrzewanie.
2. Chociaż lektury obowiązkowe wywołują w uczniach niechęć, nauczyciele, którzy omawiają je w sposób angażujący, potrafią tę niechęć przełamać.
3. Miasto wprowadziło strefę czystego transportu. Zmniejszyło to liczbę samochodów w centrum. Powietrze stało się czystsze.

Klucz: przykładowe poprawne wersje

Twoje wersje mogą wyglądać inaczej. Sprawdź, czy mają tę samą treść i inną budowę.

1. Po przeanalizowaniu kosztów dyrekcja szkoły mogła ograniczyć wydatki na ogrzewanie. (Technika: nominalizacja zamieniona na czasownik.)
2. Uczniowie często niechętnie podchodzą do lektur obowiązkowych, ale nauczyciele potrafią tę niechęć przełamać, jeśli omawiają książki w angażujący sposób. (Technika: rozbicie i zmiana kolejności myśli.)
3. Dzięki strefie czystego transportu w centrum jeździ mniej samochodów, więc powietrze stało się czystsze. (Technika: połączenie zdań i przyczyna na początku.)

Typowe błędy w ćwiczeniu

• Zamiana „strefa czystego transportu” na „obszar zielonego przejazdu”. To nazwa, a nie opis, więc zostaje bez zmian.
• Pominięcie jednej myśli (np. w zdaniu 2 zniknęło „angażujący sposób”).
• Dodanie informacji, której nie było w oryginale, np. „co poprawiło zdrowie mieszkańców”.

Najczęstsze pytania studentów

Ile słów musi się zmienić? Nie ma takiej liczby. Liczy się to, czy tekst jest Twoją własną formą wyrażenia cudzej myśli i czy podajesz źródło. Zmiana procentu słów bez zmiany budowy zdań nie wystarczy.

Czy parafraza z przypisem jest już bezpieczna? Przypis chroni przed zarzutem przywłaszczenia myśli, ale nie przed zarzutem zbyt bliskiego przepisania. Jeśli zdania są niemal identyczne, a nie ma cudzysłowu, prowadzący może uznać to za cytat bez oznaczenia.

Czy mogę parafrazować Wikipedię? Technicznie tak, ale w pracy dyplomowej zwykle nie jest ona uznawana za źródło główne. Użyj jej jako punktu wyjścia i dotrzyj do książek lub artykułów, na które powołuje się dane hasło.

Jeśli chcesz sprawdzić długość swojego akapitu lub liczbę słów po parafrazie, użyj licznika słów. A gdy fragment trzeba po prostu skrócić do najważniejszych myśli, pomocne może być streszczenie tekstu.

← Wszystkie poradniki