Wat is plagiaat? Definitie, soorten en voorbeelden uit de Nederlandse onderwijspraktijk

Plagiaat is het presenteren van andermans woorden, ideeën, gegevens of werk als je eigen werk, zonder duidelijke bronvermelding. Het kan letterlijk zijn, maar ook herschreven, vertaald of afkomstig uit je eigen eerdere werk. Wat precies telt en welke maatregelen volgen, staat in het onderwijs- en examenreglement van je school, hogeschool of universiteit.

Kort antwoord: wat is plagiaat?

Plagiaat is werk, woorden of ideeën van een ander gebruiken alsof ze van jou zijn. Het draait om twee dingen: je neemt iets over en je maakt niet zichtbaar waar het vandaan komt. Dat laatste is de kern. Dezelfde zin kan in je scriptie volkomen correct zijn, met aanhalingstekens en bronvermelding, en plagiaat zijn zonder die twee.

In Nederland vallen scholen en hogescholen onder hun eigen regels, meestal vastgelegd in het onderwijs- en examenreglement (OER), en de examencommissie beoordeelt of er sprake is van fraude. Universiteiten en onderzoekers werken daarnaast met de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit, die plagiaat tot de ernstige schendingen van wetenschappelijke integriteit rekent. Lees de actuele tekst van die code en van het reglement van je eigen opleiding; wij citeren hier bewust geen letterlijke definitie, omdat de tekst per instelling en per jaar kan verschillen.

Wat valt er allemaal onder?

Niet alleen tekst. Plagiaat kan gaan over:

• zinnen en alinea's uit boeken, artikelen of websites;
• ideeën, redeneringen en structuren van anderen;
• gegevens, tabellen, figuren en foto's;
• programmacode, ontwerpen of muziek;
• het werk van een medestudent, een ouder broer of zus, of een inzending van een eerdere lichting;
• een tekst die door iemand anders of door een tekstgenerator is geschreven en die je als je eigen werk inlevert, voor zover je opleiding dat niet toestaat.

Over dat laatste: of het gebruik van AI-tekst onder plagiaat of onder een ander soort fraude valt, bepaalt je opleiding zelf. Check altijd de regels voor het vak. Meer over de herkenbaarheid van AI-tekst staat in Hoe werkt een AI-detector?.

De soorten plagiaat met voorbeelden

1. Letterlijk plagiaat (copy-paste)

Je neemt zinnen of alinea's woordelijk over zonder aanhalingstekens en bron.

Voorbeeld: een student plakt twee alinea's van een vakwebsite over burn-out in het hoofdstuk "Theoretisch kader" van een hbo-verslag, zonder verwijzing.

2. Plagiaat met bron, maar zonder aanhalingstekens

Je noemt de bron wel, maar de zinnen zijn nog steeds letterlijk overgenomen. Dit lijkt veilig, maar is het niet: de lezer denkt dat het een parafrase is, terwijl het een citaat is zonder aanhalingstekens.

Voorbeeld: "Volgens Jansen (2021) is werkdruk een belangrijke oorzaak van uitval" waarna de rest van de zin woord voor woord uit het artikel komt.

3. Patchwriting (mozaïekplagiaat)

Je neemt de zinsbouw van de bron over en vervangt hier en daar een woord, of je plakt stukjes uit verschillende bronnen aan elkaar.

Voorbeeld: Bron: "Uit het onderzoek blijkt dat studenten met een vast studieritme vaker slagen." Student: "Uit het onderzoek komt naar voren dat studenten met een vaste studiegewoonte vaker slagen." Alleen woorden zijn geruild. Hoe je dit goed doet, staat in Parafraseren zonder plagiaat.

4. Plagiaat van ideeën

Je geeft een idee, redenering of opzet van een ander weer in eigen woorden, maar zonder te vermelden van wie het komt. Ook een perfecte parafrase zonder bron valt hieronder.

5. Vertaalplagiaat

Je vertaalt een Engelse, Duitse of Franse tekst naar het Nederlands en levert het in als eigen werk. De taal verandert, het plagiaat niet. Dit is een veelvoorkomende vorm omdat veel studiemateriaal in het Engels is, en een scanner die alleen Nederlandse bronnen vergelijkt, haalt het niet altijd uit.

Voorbeeld: een student vertaalt een passage uit een Engelstalig handboek marketing met een vertaaltool en neemt de uitkomst op in een scriptiehoofdstuk, zonder bronvermelding.

Mag je een Engelse bron dan niet gebruiken? Natuurlijk wel: je vertaalt en parafraseert, geeft de bron aan en noemt de oorspronkelijke auteur in de verwijzing. Zonder bron blijft het overname.

6. Zelfplagiaat (hergebruik van eigen werk)

Je levert (delen van) een eerder beoordeeld werk opnieuw in voor een andere opdracht, zonder dat te melden. Je eigen werk is ook een bron. Wil je een eerder onderzoek verder uitwerken, vraag dan vooraf toestemming aan de docent en verwijs naar je eerdere werk. Voor onderzoekers speelt dit ook bij het opnieuw publiceren van eigen resultaten; de gedragscode gaat daar op in.

7. Samenwerking die niet mag (collusie)

Je werkt samen aan een individuele opdracht en levert gedeelde stukken in als eigen werk, of je laat iemand anders een opdracht maken. Of samenwerking is toegestaan, staat in de opdracht.

8. Verzonnen of onjuiste bronnen

Een verwijzing die niet bestaat, of een bron die niet zegt wat jij beweert, is geen plagiaat in strikte zin maar wel een schending van wetenschappelijke integriteit. Controleer dus altijd of je bron echt zegt wat je erover schrijft.

Plagiaat of toeval? Het verschil tussen overeenkomst en fraude

Een plagiaatscan met een overeenkomst is niet hetzelfde als een bewezen plagiaatgeval. Overeenkomsten ontstaan ook zonder kwade opzet:

Of het om een slordigheid gaat of om opzet, weegt de examencommissie of het bevoegd gezag. Zij kijken naar de omvang, of de bron wel genoemd is, het ontbreken van aanhalingstekens en de ervaring van de student. Een eerste jaarsstudent die de regels voor citeren niet kent, wordt anders beoordeeld dan een afstudeerder; maar onwetendheid is meestal geen vrijbrief. Als je een melding of een gesprek krijgt, vraag dan welke procedure geldt en bekijk het OER.

Eén bronzin in drie versies: wat is wel en geen plagiaat?

Neem een verzonnen bronzin uit een fictief rapport: "Uit het onderzoek blijkt dat de meeste studenten hun scriptie pas in de laatste twee weken grondig nakijken (Jansen, 2023, p. 14)." Hoe je ermee omgaat, bepaalt of er sprake is van plagiaat.

De les: een bron noemen is nodig, maar niet genoeg. Ook de formulering moet van jou zijn, of het moet duidelijk een citaat zijn. Hoe je dat aanpakt, lees je in Parafraseren zonder plagiaat.

En tekst die een AI-schrijfhulp heeft gemaakt?

Veel onderwijsinstellingen hebben eigen regels over het gebruik van AI-hulpmiddelen, soms per vak of opdracht. Daarom geldt een praktische vuistregel: lees de opdrachtomschrijving en het OER, en vraag het aan je docent als het onduidelijk is. Of AI-gegenereerde tekst als fraude geldt, hangt af van wat de instelling heeft toegestaan en of je het gebruik hebt gemeld. Een AI-detector geeft daarbij een schatting en nooit bewijs; zie Hoe werkt een AI-detector?.

Gevolgen: wat kan er gebeuren?

Hoe streng de sancties zijn, verschilt per instelling en per ernst. Wat in reglementen vaak voorkomt is een onvoldoende voor het werk, uitsluiting van deelname aan een toets of tentamen voor een periode, en in ernstige gevallen een melding bij het bevoegd gezag. Voor onderzoekers kunnen er gevolgen zijn voor hun reputatie en publicaties. Wij noemen geen vaste maatregel omdat die per reglement verschilt; de exacte regels vind je in het OER of de studiegids van je opleiding. Je hebt doorgaans recht op een hoorzitting en de mogelijkheid om bezwaar te maken, zie je reglement.

Zo voorkom je plagiaat

1. Noteer bronnen direct bij het lezen, met auteur, jaar en pagina.
2. Gebruik aanhalingstekens voor elk letterlijk overgenomen stuk, en schrijf het paginanummer erbij.
3. Parafraseer echt: eigen zinsbouw, eigen woorden, bron erbij.
4. Pas de verwijzingsstijl toe die je opleiding voorschrijft; bij veel opleidingen is dat APA 7. De bronvermelding-generator kan helpen bij het opmaken; controleer het resultaat zelf aan de hand van de handleiding.
5. Bewaar je eigen eerdere werk en vraag toestemming als je er iets van wilt hergebruiken.
6. Controleer je tekst voor inleveren met de plagiaatcheck.

Meer praktische stappen vind je in Plagiaat voorkomen.

Wat de plagiaatcheck van AdeptWrite wel en niet doet

De plagiaatcheck zoekt voor tekst van minimaal 30 woorden en maximaal 6.000 tekens naar overeenkomsten met open online bronnen, zoals Wikipedia, Wikisource, DOAJ, Internet Archive en Europe PMC. Een tweede modus voegt zoeken op het web toe als die beschikbaar is. Je krijgt een percentage van de gevonden overeenkomstige woorden en de passages die samenvallen met een bron.

Wat het niet is: het doorzoekt geen gesloten databases, studentenwerkstukken of betaalde tijdschriften, en het is geen vervanging voor de scan die je opleiding zelf gebruikt. Een laag percentage bewijst dus niet dat je tekst origineel is, en een hoog percentage bewijst geen fraude. Gebruik de uitkomst om passages te vinden die je opnieuw moet bekijken. Lees ook Plagiaat controleren.

Veelgestelde vragen

← Alle gidsen