Đạo văn là gì? Các hình thức và hậu quả thường gặp

Đạo văn là lấy câu chữ, ý tưởng, số liệu hoặc cách trình bày của người khác rồi đưa vào bài như của mình mà không ghi nguồn đúng cách. Chép nguyên văn, ghép nhiều nguồn, dịch bài nước ngoài không ghi nguồn và nộp lại bài cũ của chính mình đều có thể bị coi là đạo văn. Bài này có ví dụ tiếng Việt cho từng hình thức.

Đạo văn là gì? Câu trả lời ngắn

Đạo văn (còn gọi là ăn cắp văn; tiếng Anh là plagiarism) là hành vi lấy chữ, ý tưởng, dữ liệu hoặc cách lập luận của người khác rồi trình bày như của mình mà không ghi rõ nguồn. Điểm mấu chốt có hai vế: phần đó đến từ người khác, và người đọc không được cho biết điều đó.

Hai hệ quả đáng nhớ ngay từ đầu:

• Ghi nguồn đầy đủ và đặt trong ngoặc kép thì không phải đạo văn, đó là cách làm việc bình thường của bài nghiên cứu.
• Đạo văn không cần cố ý. Dán một đoạn vào file ghi chú, quên tên nguồn, vài tuần sau coi đoạn đó là chữ của mình, kết quả vẫn là một đoạn không có nguồn trong bài nộp.

Đạo văn trong nhà trường khác gì "vi phạm bản quyền"?

Hai khái niệm giao nhau nhưng không trùng nhau, và người viết ở Việt Nam hay nhầm.

Văn bản pháp luật nền tảng về quyền tác giả ở Việt Nam là Luật Sở hữu trí tuệ, đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần. Chúng tôi không trích số điều cụ thể ở đây vì nội dung có thể thay đổi theo từng lần sửa đổi; nếu cần dùng trong hồ sơ chính thức, hãy đọc bản hợp nhất mới nhất trên cổng thông tin pháp luật của Nhà nước hoặc hỏi luật sư. Với bài tập và luận văn, thứ quyết định hằng ngày là quy chế, quy định về liêm chính học thuật và hướng dẫn làm khóa luận của trường và khoa bạn. Các quy định này khác nhau giữa các trường, nên cách chắc chắn nhất là đọc sổ tay sinh viên hoặc hỏi phòng đào tạo, văn phòng khoa.

7 hình thức đạo văn thường gặp, kèm ví dụ

Các ví dụ dưới đây dùng câu tiếng Việt tự soạn để minh họa. Tên tác giả và năm chỉ là mẫu định dạng, không phải tài liệu thật.

1. Chép nguyên văn

Sao chép câu hoặc đoạn văn rồi dán vào bài, không đặt trong ngoặc kép, không ghi nguồn. Đây là dạng dễ bị phát hiện nhất, kể cả bằng mắt thường.

Câu gốc: "Du lịch cộng đồng giúp người dân địa phương trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động đón khách."

Bài nộp có vấn đề: Du lịch cộng đồng giúp người dân địa phương trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động đón khách.

Cách sửa: Theo Nguyễn Văn A (2020), du lịch cộng đồng "giúp người dân địa phương trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động đón khách" (tr. 45).

2. Ghép nối nhiều nguồn (đạo văn kiểu "vá víu")

Lấy nhiều câu từ vài bài khác nhau, đổi vài từ nối hoặc từ đồng nghĩa rồi xâu lại thành một đoạn. Bài trông như viết mới nhưng cấu trúc câu và trật tự ý vẫn là của người khác.

Câu gốc: "Việc sử dụng điện thoại quá nhiều ở học sinh trung học làm giảm thời gian tự học và ảnh hưởng đến giấc ngủ."

Bài nộp có vấn đề: Việc dùng điện thoại quá mức ở học sinh phổ thông làm giảm thời gian tự học và tác động đến giấc ngủ.

Chỉ đổi "sử dụng" thành "dùng", "trung học" thành "phổ thông". Khi làm việc này với câu của hai ba bài khác nhau rồi xâu lại, kết quả là một đoạn không có mạch riêng của người viết. Đây vẫn là đạo văn dù sau đó có thêm tên nguồn, vì cách diễn đạt gần như nguyên bản. Cách xử lý đúng là đọc, gấp tài liệu lại, viết bằng lời của mình từ điều bạn hiểu, rồi mới ghi nguồn. Hướng dẫn chi tiết nằm trong bài cách paraphrase không đạo văn.

3. Dùng ý của người khác mà không ghi nguồn

Dù mọi câu đều do bạn viết, nếu khung lý thuyết, kết luận hay con số là của một tác giả cụ thể thì vẫn phải ghi nguồn. Thường gặp trong chương tổng quan: viết "các nghiên cứu cho thấy..." nhưng không chỉ ra nghiên cứu nào.

Kiến thức phổ thông, ai cũng biết và có trong mọi giáo trình (ví dụ Hà Nội là thủ đô của Việt Nam) thì không cần dẫn nguồn. Nhận định riêng của một tác giả, số liệu khảo sát, định nghĩa gắn với một học giả thì cần.

4. Dịch từ bài nước ngoài rồi không ghi nguồn

Với sinh viên Việt Nam, đây là tình huống rất phổ biến: đọc một bài báo khoa học tiếng Anh, dịch (tay hoặc bằng công cụ dịch máy), dán vào bài và coi như viết mới. Câu chữ đã khác ngôn ngữ nhưng ý, cấu trúc và dữ liệu vẫn là của tác giả gốc, nên đây vẫn là đạo văn.

Câu gốc (tiếng Anh): "A study of 300 students found that sleep duration was associated with exam results."

Bài nộp có vấn đề: Một nghiên cứu trên 300 sinh viên cho thấy thời lượng ngủ liên quan đến kết quả thi.

Cách sửa: Theo Smith và Jones (2019), thời lượng ngủ có liên quan đến kết quả thi của sinh viên. Bài gốc tiếng Anh phải có trong danh mục tài liệu tham khảo, không chỉ bản dịch bạn tự làm.

Phần mềm so khớp chữ thường khó phát hiện dạng này, nhưng giảng viên và người phản biện đọc được cả hai ngôn ngữ.

5. Tự đạo văn (dùng lại bài cũ của chính mình)

Nộp lại bài đã dùng cho môn khác, hoặc chuyển nguyên đoạn từ bài báo đã đăng của bạn vào khóa luận mà không ghi chú. Nhà trường coi đây là chuyện không minh bạch: bài được chấm như thể là công sức mới. Muốn dùng lại, hãy xin phép giảng viên, hoặc ghi rõ "một phần nội dung đã được công bố trong..." và trích dẫn bài cũ của mình như một nguồn.

6. Đạo văn vô ý

Không muốn gian lận nhưng vẫn mắc: quên ngoặc kép, ghi nhầm trang, copy ghi chú từ trang web mà không lưu địa chỉ. Quy định liêm chính thường đánh giá sản phẩm nộp chứ không chỉ ý định, nên kỷ luật ghi chú ngay từ đầu là cách phòng tốt nhất. Quy trình cụ thể có ở bài cách tránh đạo văn khi viết tiểu luận, khóa luận.

7. Nguồn sai hoặc nguồn không có thật

Liệt kê trong danh mục tài liệu tham khảo những sách bạn chưa mở, hoặc chép nguyên danh mục của bài khác. Dựng tài liệu không tồn tại là vi phạm riêng (bịa đặt), nhưng thường bị xử lý chung trong nhóm vi phạm liêm chính học thuật. Với nội dung do công cụ AI sinh ra, hãy kiểm tra từng tài liệu có thật rồi mới dẫn.

Bảng tóm tắt nhanh

Hậu quả có thể gặp

Hậu quả phụ thuộc vào quy định của trường, mức độ, môn học và việc đây là lần đầu hay lặp lại. Tùy quy định cụ thể, các mức xử lý có thể từ nhắc nhở và yêu cầu viết lại, trừ điểm hoặc cho điểm không ở bài đó, đến những mức nặng hơn đối với khóa luận, luận văn, bài báo. Chúng tôi không nêu một khung phạt chung vì mỗi trường có quy chế riêng; hãy tìm mục về liêm chính học thuật, xử lý vi phạm trong sổ tay sinh viên hoặc quy chế đào tạo của trường mình.

Ngoài trường học, người viết nội dung có thể phải gỡ bài, mất khách hàng hoặc bị chủ sở hữu tác phẩm khiếu nại.

Phần mềm kiểm tra cho biết gì, và không cho biết gì?

Phần mềm kiểm tra so văn bản của bạn với một kho dữ liệu hoặc các trang trên web, rồi báo tỷ lệ trùng khớp. Con số này chỉ là gợi ý:

• Tỷ lệ thấp không bảo đảm bài sạch: phần mềm không thấy ý bị mượn, bài dịch từ ngôn ngữ khác, hoặc nguồn không nằm trong kho của nó.
• Tỷ lệ cao không tự nó là bằng chứng sai phạm: danh mục tài liệu, trích dẫn có ngoặc kép và thuật ngữ cố định cũng tạo ra trùng khớp.
• Ngưỡng chấp nhận là do trường, khoa hoặc tạp chí đặt ra. Đừng lấy con số của bạn khác ngành làm chuẩn.

Kiểm tra đạo văn của AdeptWrite dùng cách đối chiếu như sau: bạn dán văn bản từ 30 từ trở lên (tối đa 6.000 ký tự mỗi lần), công cụ chọn một số cụm câu đặc trưng rồi tìm trong các nguồn mở như Wikipedia, Wikisource, DOAJ, Internet Archive và Europe PMC; với văn bản học thuật tiếng Anh có thêm arXiv. Khi có cấu hình tìm kiếm web, chế độ web mới được bật. Kết quả hiện tỷ lệ trùng, đoạn trùng dài nhất và danh sách nguồn đã tìm. Công cụ này không truy cập kho bài của một trường nào, không phải Turnitin hay phần mềm nội bộ của trường, và không thể tìm ra mọi nguồn trên mạng. Hãy xem nó là bước tự rà soát trước khi nộp, không phải bản án.

Việc nên làm ngay hôm nay

1. Mở sổ tay sinh viên hoặc quy chế của trường, tìm phần liêm chính học thuật và đọc ngưỡng, cách xử lý.
2. Hỏi giảng viên hướng dẫn: trường dùng phần mềm nào, yêu cầu kiểu trích dẫn nào (APA, Harvard, IEEE hay theo mẫu của khoa).
3. Khi ghi chú, đánh dấu chữ của mình và chữ của nguồn bằng hai cách khác nhau.
4. Dùng trình tạo trích dẫn để dựng nhanh danh mục tài liệu, sau đó tự kiểm tra từng mục đối chiếu với tài liệu gốc.
5. Trước khi nộp, đọc lại bài và chạy một lần kiểm tra đạo văn để thấy đoạn nào còn quá sát nguồn.

Khi cần viết lại một câu cho gọn mà vẫn đúng ý, công cụ viết lại văn bản có thể gợi ý phương án, nhưng bạn vẫn phải ghi nguồn cho ý gốc: đổi cách diễn đạt không biến ý của người khác thành ý của bạn.

← Tất cả hướng dẫn