साहित्यिक चोरी (प्लेजियरिज्म) भनेको के हो? प्रकार, उदाहरण र बच्ने उपाय

साहित्यिक चोरी भनेको अर्काको शब्द, विचार वा तथ्याङ्क स्रोत नजनाई आफ्नै भनेर प्रस्तुत गर्नु हो। समानता प्रतिशतले नक्कलको प्रमाण दिँदैन; निर्णय मानिसले गर्छ।

छोटो उत्तर: साहित्यिक चोरी भनेको के हो

साहित्यिक चोरी (प्लेजियरिज्म) भनेको अर्काको शब्द, विचार, तथ्याङ्क, चित्र वा सिर्जनालाई स्रोत नजनाई आफ्नै भनेर प्रस्तुत गर्नु हो। यसमा शब्दशः नक्कल मात्र पर्दैन; अर्काको विचारलाई फरक शब्दमा सारेर स्रोत नलेख्ने, अनुवाद गरेर टिप्ने र आफ्नै पुरानो काम नयाँ भनेर बुझाउने काम पनि पर्छ।

सबैभन्दा सजिलो परीक्षण यही हो: "यो शब्द वा विचार कसको हो र पाठकले त्यो थाहा पाउँछ?" पाठकले यो अर्काको हो भनी चिन्न सक्दैन भने त्यो साहित्यिक चोरी हुन सक्छ।

यो गाइडमा प्रश्नोत्तर शैलीमा प्रकार, उदाहरण, नेपाली विद्यार्थी र शोधार्थीले धेरै भेट्ने अवस्था, समानता प्रतिशतको अर्थ र बच्ने तरिका छन्। नियमको कुरा गर्दा तपाईंको विश्वविद्यालय, क्याम्पस वा संस्थाको आफ्नै निर्देशिका सबैभन्दा माथि मानिन्छ।

के सबै समानता साहित्यिक चोरी हो?

होइन। समान शब्द हुँदैमा चोरी हुँदैन।

• स्रोत जनाएर राखिएको उद्धरण (उद्धरणचिह्नभित्र, लेखक र साल सहित) चोरी होइन।
• सर्वसाधारणले जान्ने तथ्य (काठमाडौँ नेपालको राजधानी हो) मा स्रोत चाहिँदैन।
• पारिभाषिक शब्द र स्थापित वाक्यांश (जस्तै "सकल गार्हस्थ्य उत्पादन") अरूले पनि प्रयोग गर्छन्; ती आफैंमा नक्कल होइनन्।
• सन्दर्भसूची र उद्धरित अंश जाँच प्रणालीले समानता भनेर देखाउन सक्छ, तर ती वैध छन्।

साहित्यिक चोरी मुख्यतः स्रोत लुकाउने काम हो। त्यसैले उही वाक्य स्रोतसहित राख्दा ठीक हुन्छ भने स्रोतबिना राख्दा गल्ती हुन्छ।

साहित्यिक चोरीका ६ प्रकार (नेपाली उदाहरणसहित)

तलका सबै स्रोत, लेखक र समाचार काल्पनिक हुन्; अभ्यासका लागि बनाइएका हुन्।

१. शब्दशः नक्कल (सिधा चोरी)

अर्काको वाक्य वा अनुच्छेद उद्धरणचिह्न र स्रोतबिना ज्यूँका त्यूँ राख्नु।

मूल (काल्पनिक, पौडेल, २०७९): "नेपालका पहाडी जिल्लामा पानीका स्रोत सुक्दै जाँदा महिलाको दैनिक श्रम बढेको छ।"

चोरी: नेपालका पहाडी जिल्लामा पानीका स्रोत सुक्दै जाँदा महिलाको दैनिक श्रम बढेको छ।

ठीक: पौडेल (२०७९) का अनुसार "नेपालका पहाडी जिल्लामा पानीका स्रोत सुक्दै जाँदा महिलाको दैनिक श्रम बढेको छ।"

२. स्रोतबिना विचार लिनु (शब्द फेरे पनि)

वाक्य आफ्नै शब्दमा लेखिए पनि विचार, तथ्य वा निष्कर्ष अर्काको हो र स्रोत जनिएको छैन।

मूल विचार: पौडेलले पहाडी जिल्लामा पानीको अभावले महिलाको श्रम बढाएको निष्कर्ष निकालेका छन्।

चोरी: पानी सुकेपछि पहाडका महिलाले दिनदिनै धेरै मेहनत गर्नुपर्ने भएको छ।

ठीक: पहाडी जिल्लामा पानीका स्रोत सुक्दा महिलाको दैनिक काम बढेको छ (पौडेल, २०७९)।

यसलाई पुनर्लेखनको दुरुपयोग पनि भनिन्छ: शब्द मात्र बदल्ने, स्रोत नलेख्ने। राम्रो पुनर्लेखनको तरिका नेपालीमा पुनर्लेखन कसरी गर्ने मा छ।

३. टुक्रा जोड्ने नक्कल (मोजाइक वा प्याचराइटिङ)

तीन-चार स्रोतका वाक्य मिलाएर, केही शब्द फेरेर, एउटै लेख बनाउनु। लेख आफ्नै जस्तो देखिए पनि संरचना र तर्क अरूकै हुन्छ। विद्यार्थीले इन्टरनेटबाट विषय खोज्दा "यताबाट एक वाक्य, उताबाट अर्को" टिपेर बनाएको प्रतिवेदन यसको सामान्य उदाहरण हो।

४. आफ्नै पुरानो काम दोहोर्‍याउनु (स्व-चोरी)

आफ्नै पहिले बुझाएको निबन्ध, प्रतिवेदन वा लेख नयाँ भनेर फेरि बुझाउनु। सबै संस्थामा नियम एउटै हुँदैन, त्यसैले पहिलेको काम पुनः प्रयोग गर्नुपर्दा सुपरिवेक्षक वा सम्पादकसँग अनुमति लिनुहोस् र आफ्नै पहिलेको काम सन्दर्भमा लेख्नुहोस्।

५. अनुवाद गरेर टिप्नु

अङ्ग्रेजी वा हिन्दी लेखको अंश नेपालीमा सारेर स्रोत नजनाउनु पनि साहित्यिक चोरी हो। नेपाली विद्यार्थीमा यो असाध्यै सामान्य छ, किनकि अङ्ग्रेजी स्रोत धेरै पाइन्छ र नेपाली जाँच प्रणालीले अनुवादको मूल पत्ता लगाउन नसक्ला भन्ने सोच हुन्छ। जाँच प्रणालीले नदेखे पनि यो गल्ती नै हो। अनुवादित अंश पनि मूल लेखकको नाम र स्रोतसहित लेख्नुपर्छ।

६. स्रोत अस्पष्ट वा गलत लेख्नु

स्रोत त लेख्यो, तर लेखक, साल वा पृष्ठ गलत राखियो, वा पढ्दै नपढेको स्रोतको नाम सन्दर्भमा हालियो। यो बिनाइरादाले पनि हुन सक्छ, तर पाठकले स्रोत भेट्टाउन सक्दैन। सन्दर्भ लेख्नु पहिले स्रोत खोलेर हेर्नुहोस्।

एआईले लेखेको पाठ र साहित्यिक चोरी

एआई टुलले बनाएको मस्यौदा आफ्नै लेखन भनेर बुझाउने कुरा सबै संस्थामा समान रूपमा व्यवहार हुँदैन। केही विभागले एआई प्रयोग पूर्ण रूपमा निषेध गर्न सक्छन्, केहीले स्रोतका रूपमा उल्लेख गर्न भन्न सक्छन्। त्यसैले नियम आफ्नो विभागबाट सोध्नुहोस्, अनि जे प्रयोग गर्नुभयो त्यो स्पष्ट लेख्नुहोस्। एआईले अर्काको लेखबाट वाक्य जस्ताको तस्तै दिएको हुन सक्छ, त्यसैले नतिजा जाँच्नुपर्छ। एआई पहिचान टुलले कसरी काम गर्छ भन्ने एआई डिटेक्टरले कसरी काम गर्छ मा छ।

नेपाली विद्यार्थी र शोधार्थीले धेरै भेट्ने अवस्था

विश्वविद्यालयको आधिकारिक निर्देशिका वा शोध-नियमावलीमा साहित्यिक चोरीको परिभाषा, समानताको सीमा र कारबाहीको व्यवस्था हुन सक्छ। उदाहरणका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय लगायतका संस्थाका नियम तिनकै आधिकारिक साइट वा विभागबाट हेर्नुहोस्; यो गाइडले कुनै नियमको शब्दशः उद्धरण वा सीमा दिँदैन, किनकि ती संस्थाअनुसार फरक हुन्छन् र फेरिन्छन्। विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको शैक्षिक निर्देशन पनि हेर्न सकिन्छ, तर कुनै खास सीमाको दाबी यहाँ गरिएको छैन।

व्यावसायिक र रचनात्मक क्षेत्रमा समान सिद्धान्त लाग्छ, र कपीराइट ऐनले पनि सिर्जनाको अधिकार सुरक्षित गर्छ। कानुनी प्रश्न भए आधिकारिक ऐन वा कानुनी सल्लाहकारसँग सोध्नुहोस्।

समानता प्रतिशतको अर्थ

जाँच टुलले "३० प्रतिशत समानता" भन्यो भने त्यसको अर्थ पाठको लगभग ३० प्रतिशत अंश जाँचिएका स्रोतमा भेटिएको हो। यसले यो साहित्यिक चोरी हो वा होइन भन्ने निर्णय गर्दैन।

• उच्च प्रतिशत पनि वैध हुन सक्छ: धेरै उद्धरण, सन्दर्भसूची, पारिभाषिक वाक्यांश वा स्रोतसहित सारिएको अंश।
• शून्य प्रतिशत को अर्थ पनि "जाँचिएका स्रोतमा मिल्ने अंश भेटिएन" मात्र हो। पुस्तक, बन्द डाटाबेस, कक्षाका साथीका प्रतिवेदन वा अनलाइन नभएका स्रोत जाँचमा नपर्न सक्छन्।
• निर्णय मानिसले गर्छ। शिक्षक, सुपरिवेक्षक वा सम्पादकले मिलेका अंश हेरेर उद्धरण, स्रोत र नियत विचार गर्छन्।

केही संस्थाले आफ्नै समानता सीमा तोकेका हुन सक्छन्। संसारभर एउटै "सुरक्षित प्रतिशत" छैन, त्यसैले इन्टरनेटमा देखिएको कुनै सङ्ख्यामा भर नपरी आफ्नो संस्थाको निर्देशिका हेर्नुहोस्।

AdeptWrite को साहित्यिक चोरी जाँचले के गर्छ

साहित्यिक चोरी जाँच ले तपाईंको पाठबाट केही छानिएका वाक्यांश खुला स्रोतमा खोजेर मिल्ने अंश देखाउँछ। यसका तथ्य:

• पाठ कम्तीमा ३० शब्दको र एकपटकमा बढीमा ६,००० क्यारेक्टरको हुनुपर्छ।
• खुला विश्वकोश र प्राज्ञिक स्रोतमा खोज्छ (नेपाली विकिपिडिया, Internet Archive को पूर्णपाठ, DOAJ, Europe PMC; अङ्ग्रेजी प्राज्ञिक पाठका लागि arXiv पनि)। कुन स्रोत खोजियो भन्ने नतिजामै देखाइन्छ।
• ब्राउजरबाट केवल ४ देखि ८ वटा छोटा विशिष्ट वाक्यांश बाहिर पठाइन्छ, पूरै पाठ होइन।
• वेब खोजसहितको मोड उपलब्ध हुँदा मात्र देखिन्छ।
• नतिजा "खुला स्रोतसँग समानता" हो। यो टर्निटिन (Turnitin) जस्तो विश्वविद्यालयको बन्द प्रणालीको विकल्प होइन, कुनै शुद्धता प्रतिशत दिँदैन, र पूरै इन्टरनेट जाँचेको दाबी गर्दैन।
• नेपाली पाठका लागि खुला स्रोतको कभरेज अङ्ग्रेजीभन्दा सीमित हुन सक्छ, त्यसैले "नभेटियो" को अर्थ "कतै छैन" होइन।

यो टुल बुझाउनुअघि आफ्नै पाठमा अनजानमा छुटेको स्रोत उल्लेख भेट्टाउन उपयोगी हुन्छ, प्रमाणका रूपमा होइन।

साहित्यिक चोरीबाट कसरी बच्ने: ६ बुँदे जाँचसूची

1. पढ्दा नै स्रोत टिप्नुहोस्। लेखक, साल, शीर्षक र पृष्ठ नोटमा लेख्नुहोस्।
2. उद्धरण र आफ्नै शब्द छुट्याउनुहोस्। सिधा सारेको अंश उद्धरणचिह्नमा राख्नुहोस्।
3. बुझेर लेख्नुहोस्। स्रोत बन्द गरी आफ्नै बुझाइबाट लेख्नुहोस्, अनि तथ्य मात्र मिलाउनुहोस्।
4. स्रोत उल्लेख गर्नुहोस्। शैली विभागले भनेकै प्रयोग गर्नुहोस्; सन्दर्भसूची टुल ले APA जस्ता शैलीमा ढाँचा मिलाउन सघाउँछ, तर विवरण आफैं जाँच्नुहोस्।
5. अनुवाद गरेको अंश पनि जनाउनुहोस्।
6. बुझाउनुअघि जाँच्नुहोस्। समानता खोज्नुहोस्, अनि मिलेका अंशमा स्रोत छ कि हेर्नुहोस्।

सारांश र पुनर्लेखनको फरक बुझ्न नेपालीमा सारांश कसरी लेख्ने हेर्नुहोस्।

सामान्य भ्रम र सही बुझाइ

"आफ्नै शब्दमा लेखेकाले स्रोत चाहिँदैन।" चाहिन्छ। शब्द तपाईंका भए पनि विचार, तथ्य वा निष्कर्ष अर्काको हो भने स्रोत जनाउनुपर्छ।

"इन्टरनेटमा भेटिएको सामग्री सबैको हो।" होइन। वेबमा खुला रूपमा पढ्न पाइनु र बिनास्रोत प्रयोग गर्न पाइनु फरक कुरा हुन्। विकिपिडियाको अंश प्रयोग गर्दा पनि स्रोत लेख्नुपर्छ।

"प्रतिशत कम भए केही हुँदैन।" कम प्रतिशतमा पनि एउटा महत्त्वपूर्ण अनुच्छेदको सिधा नक्कल भए गम्भीर समस्या हुन सक्छ। प्रतिशत होइन, कुन अंश र कसरी लिइएको भन्ने कुराले महत्त्व राख्छ।

"साथीसँग मिलेर लेख्दा सबै ठीक हुन्छ।" व्यक्तिगत काम भनिएको छ भने साथीको लेख सारेर वा थोरै फेरेर बुझाउनु मिलेमतो हो। समूह काम भए कसले के लेख्यो भन्ने स्पष्ट गर्नुहोस्।

"फोटो र तालिकामा स्रोत चाहिँदैन।" चाहिन्छ। अर्काको चित्र, नक्सा, ग्राफ वा तथ्याङ्क तालिका लिँदा पनि स्रोत र अनुमतिको नियम लाग्छ।

स्रोत जनाउने सरल ढाँचा

विभागले अर्कै शैली भनेको छैन भने लेखक–साल शैलीको यो ढाँचा सुरु गर्न सजिलो हुन्छ:

• वाक्यभित्र: "... सिकाइ उपलब्धि घटेको छ (सुवेदी, २०८०)।"
• सिधा उद्धरण: थापा (२०८१) का अनुसार "डिजिटल भुक्तानीले ... सजिलो बनाएको छ।"
• सन्दर्भसूची: लेखकको थर, नाम (साल)। शीर्षक। प्रकाशक वा पत्रिका।

वि.सं. र ई.सं. मध्ये स्रोतमा जुन छापिएको छ त्यही लेख्नुहोस् र एउटै लेखमा एकरूपता राख्नुहोस्।

साहित्यिक चोरीका परिणाम

परिणाम संस्थाअनुसार फरक हुन्छ। सामान्यतया यस्ता कुरा हुन सक्छन्: पुनः लेख्न लगाइनु, अङ्क घटाइनु वा शून्य दिइनु, शोधपत्र अस्वीकृत हुनु, अनुशासनात्मक कारबाही, प्रकाशित लेख फिर्ता हुनु, र व्यावसायिक विश्वास गुम्नु। कुन अवस्थामा के हुन्छ भन्ने तपाईंको संस्थाको नियमले तय गर्छ; यहाँ कुनै एउटा सजायको दाबी गरिएको छैन।

दुई मिनेटको अभ्यास

तलका मध्ये कुन साहित्यिक चोरी हो?

मूल (काल्पनिक): "डिजिटल भुक्तानीको प्रयोगले साना व्यापारीको नगद व्यवस्थापन सजिलो बनाएको छ (थापा, २०८१)।"

• क) "डिजिटल भुक्तानीको प्रयोगले साना व्यापारीको नगद व्यवस्थापन सजिलो बनाएको छ।" (स्रोतबिना)
• ख) थापा (२०८१) का अनुसार डिजिटल भुक्तानीले साना व्यापारीलाई नगद सम्हाल्न सहज बनाएको छ।
• ग) साना व्यापारीलाई नगद सम्हाल्न सजिलो बनाएको कुरा डिजिटल भुक्तानीले गरेको हो। (स्रोतबिना)

उत्तर: क) शब्दशः नक्कल हो; ग) स्रोतबिना विचार लिनु हो। ख) स्रोतसहित पुनर्लेखन हो र ठीक छ।

← सबै गाइड