Jinsi ya Kuandika Muhtasari wa Makala au Kitabu: Hatua, Mfano na Orodha ya Kukagua

Muhtasari ni kueleza mambo makuu ya maandishi kwa maneno yako mwenyewe na kwa ufupi, bila maoni yako. Soma maandishi, weka alama wazo kuu la kila aya, andika sentensi moja kwa kila wazo, ziunganishe kwa viunganishi kama hivyo na hata hivyo, kisha ufupishe hadi idadi ya maneno uliyopewa. Mwisho, linganisha na asili.

Jibu la haraka: muhtasari unaandikwaje?

Muhtasari ni maandishi mafupi yanayoeleza mambo makuu ya maandishi marefu kwa maneno yako mwenyewe, kwa mpangilio uleule wa asili na bila kuongeza maoni yako. Hatua tano zinatosha: (1) soma maandishi yote mara mbili, (2) weka alama wazo kuu la kila aya, (3) andika sentensi moja kwa kila wazo, (4) ziunganishe kwa viunganishi, (5) fupisha hadi idadi ya maneno uliyopewa na ulinganishe na asili.

Zoezi hili linajulikana sana katika masomo ya Kiswahili ya shule za sekondari nchini Tanzania na Kenya, ambako swali la kawaida ni "Fupisha habari ifuatayo kwa maneno yasiyozidi sitini". Linatumika pia vyuoni, ofisini (muhtasari wa kikao au wa ripoti) na hata kwenye barua pepe ndefu. Mwongozo huu unakupitisha kwenye hatua zote kwa mfano kamili.

Muhtasari ni nini hasa?

Neno muhtasari linatokana na kufupisha. Kinachotarajiwa kwenye muhtasari mzuri ni mambo manne:

• Ufupi: unachukua sehemu ndogo ya urefu wa asili. Mara nyingi mwalimu hutaja idadi kamili ya maneno; ikiwa haijatajwa, robo hadi theluthi ya asili ni kipimo cha kawaida cha kujifunzia, si sheria ya lugha.
• Maneno yako: hunakili sentensi nzima kutoka kwenye asili.
• Uaminifu: unaeleza kile ambacho mwandishi alisema, si kile ungependa kusema wewe.
• Mpangilio: mambo yanafuata mtiririko wa asili ili msomaji asipotee.

Muhtasari unajibu swali "maandishi haya yanahusu nini hasa?". Hauhitaji mifano ya kina, takwimu zote wala maelezo ya pembeni; hivyo huachwa.

Muhtasari, ufafanuzi na nukuu: tofauti kwa jedwali

Wanafunzi mara nyingi huchanganya mambo haya matatu. Jedwali linaonyesha tofauti.

Ukitaka kujua ufafanuzi kwa undani, soma paraphrasing ni nini. Neno ufafanuzi hapa linamaanisha kueleza upya wazo; usilichanganye na muhtasari wa utafiti (abstract), ambao ni aya fupi mwanzoni mwa tasnifu au makala ya jarida inayoeleza lengo, njia, matokeo na hitimisho.

Hatua 5 za kuandika muhtasari

Hatua 1: Soma mara mbili

Mara ya kwanza soma bila kalamu ili upate picha ya jumla: habari inahusu nini, ni nani, wapi, lini na kwa nini. Mara ya pili soma polepole na kalamu mkononi. Ukikutana na neno usilolijua, lielewe kwa muktadha au kwa kamusi ya Kiswahili kabla ya kuendelea; muhtasari wa neno ulilolielewa vibaya utapotosha maana.

Hatua 2: Weka alama wazo kuu la kila aya

Kwa kawaida aya ya Kiswahili ina wazo moja kuu, mara nyingi katika sentensi ya kwanza au ya mwisho. Chini ya kila aya andika wazo hilo kwa maneno matatu hadi matano pembeni. Weka mstari chini ya majina ya watu, mahali, tarehe na namba ambazo ni muhimu kweli; vingine ni maelezo ya ziada.

Hatua 3: Andika sentensi moja kwa kila wazo

Funga kitabu au skrini, kisha andika kila wazo kwa sentensi yako mwenyewe ukitegemea maelezo yako ya pembeni, si maandishi ya asili. Hii ndiyo njia bora ya kuepuka kunakili. Tumia nafsi ileile ya mwandishi: habari iliyoandikwa kwa nafsi ya tatu itabaki kwa nafsi ya tatu, na kumbuka wakati wa kitenzi (alisema, anasema) ubaki kama asili.

Hatua 4: Unganisha kwa viunganishi

Sentensi tano zilizotenganishwa husomeka kama orodha. Viunganishi vinaonyesha uhusiano kati ya mawazo:

Usizidishe: kiunganishi kimoja kwa kila sentensi mbili au tatu kinatosha. Baada ya kuunganisha, hakikisha koma na nukta ziko mahali pake; angalia alama za uandishi katika Kiswahili.

Hatua 5: Fupisha hadi idadi iliyotajwa na ulinganishe na asili

Hesabu maneno kwa kihesabu maneno. Ikiwa umezidi, ondoa kwanza vivumishi visivyo vya lazima, mifano na maelezo ya mahali pa pili; badilisha vishazi virefu kwa neno moja (kwa mfano, kutokana na ukweli kwamba kuwa kwa sababu). Ikiwa umepungua sana, rudi kwenye maelezo yako ya hatua ya 2 kuona kama umeacha wazo kuu. Mwisho, soma asili tena na ujiulize: je, kuna jambo nililosema ambalo mwandishi hakulisema? Je, nimeacha hoja kuu?

Mfano kamili: habari ya maneno 300 hadi maneno 60

Habari ifuatayo ni ya kubuni kwa mazoezi; mji, shule na majina si vya kweli.

Wanafunzi wa Mji wa Kilimani wapanda miti 2,000

Wanafunzi wa shule za sekondari za Manispaa ya Kilimani walishiriki Jumamosi iliyopita katika siku ya kupanda miti, iliyoandaliwa na ofisi ya mazingira ya manispaa hiyo kwa kushirikiana na vikundi vya vijana. Zoezi lilianza saa mbili asubuhi katika vilima vya upande wa mashariki wa mji, ambako miti mingi ilikatwa kwa ajili ya kuni na mkaa katika miaka ya nyuma.

Afisa mazingira wa manispaa, Bi. Neema Mkwawa, alisema kuwa miche 2,000 ilipandwa siku hiyo, na kwamba miche yote ilikuwa imeoteshwa katika vitalu vya shule tatu. Aliongeza kuwa aina za miti zilichaguliwa kwa makini; miti ya asili inayostahimili ukame ilipewa kipaumbele kwa kuwa huhitaji maji kidogo baada ya mwaka wa kwanza.

Kwa mujibu wa Bi. Mkwawa, ardhi ya vilima hivyo imeanza kumomonyoka, na wakati wa mvua kubwa matope hushuka hadi mitaani na kuziba mifereji. Alieleza kuwa miti itasaidia kushikilia udongo na kupunguza tatizo hilo ndani ya miaka michache ijayo.

Mwalimu Juma Kombo wa Shule ya Sekondari Mlimani, ambaye aliongoza kundi la wanafunzi sitini, alisema kuwa zoezi hilo si la siku moja tu. Kila darasa limepewa eneo dogo la kuangalia, na wanafunzi watamwagilia miche kila wiki wakati wa kiangazi. Alisema pia kuwa shule yake itatunza rekodi ya miche inayokua na inayokufa ili kujifunza kutokana na makosa.

Wazazi kadhaa waliofika kushuhudia walisema kuwa wamefurahi kuona watoto wao wakifanya kazi ya mikono badala ya kukaa darasani tu. Mmoja wao, Bw. Hamisi Lukumay, alisema kuwa nyumbani kwao maji ya mvua yaliwahi kuingia ndani mwaka jana, na anatumaini miti hiyo itazuia hali kama hiyo isijirudie, ingawa anakubali kwamba itachukua muda mrefu.

Manispaa imesema kuwa itapanda miche mingine 3,000 mwezi Machi, mvua za masika zitakapoanza, na kuwaomba wakazi wasiingize mifugo karibu na maeneo yaliyopandwa. Wananchi wanaotaka kujitolea wanaweza kujiandikisha kwenye ofisi ya mazingira ya manispaa.

Hatua 2: wazo kuu la kila aya (maelezo ya pembeni)

1. Siku ya kupanda miti, vilima vya mashariki, miti ilikatwa zamani.
2. Miche 2,000, miti ya asili inayostahimili ukame.
3. Mmomonyoko, matope, miti kushikilia udongo.
4. Wanafunzi watatunza miche, rekodi.
5. Wazazi wanatumaini miti itazuia maji ya mvua.
6. Miche 3,000 zaidi Machi, mifugo isiingie, wajitolea wajiandikishe.

Hatua 3 na 4: sentensi moja kwa wazo, kisha viunganishi

Muhtasari (maneno 60):

Wanafunzi wa sekondari wa Manispaa ya Kilimani walipanda miche 2,000, hasa ya miti ya asili inayostahimili ukame, kwenye vilima vilivyokatwa miti zamani, ili kupunguza mmomonyoko wa udongo. Aidha, kila darasa litamwagilia na kufuatilia miche yake kila wiki, huku wazazi wakitumaini miti itazuia maji ya mvua kuingia nyumbani. Manispaa itapanda miche mingine 3,000 mwezi Machi na inawaomba wakazi wasiingize mifugo kwenye maeneo hayo.

Hesabu: muhtasari una maneno 60 hivi, ikilinganishwa na maneno 300 hivi ya habari (pamoja na kichwa); ni sehemu ya tano ya urefu wa asili.

Kilichoachwa na kwa nini: saa za zoezi, majina ya afisa na mwalimu, idadi ya wanafunzi sitini, vitalu vya shule tatu na maelezo ya matope kwenye mifereji. Ni maelezo ya kweli lakini hayabadilishi jibu la "habari inahusu nini". Kilichobaki: nani, nini, wapi, kwa nini na hatua inayofuata.

Makosa ya kujiepusha kwenye mfano huu: kuandika "Bi. Mkwawa alisema kuwa..." kwa kila sentensi (hupoteza nafasi), kuongeza maoni kama "ni jambo la kupongezwa" (si ya mwandishi), au kunakili sentensi kamili ya kwanza ya habari.

Muhtasari wa aina mbalimbali

Mtindo hubadilika kulingana na kinachofupishwa:

• Habari au makala: jibu la nani, nini, wapi, lini na kwa nini, kama kwenye mfano hapo juu.
• Kitabu cha kiada au sura: weka dhana kuu, istilahi muhimu na uhusiano kati yake. Istilahi za kitaalamu hubaki kama zilivyo.
• Riwaya au hadithi: wahusika wakuu, tatizo, kilele na mwisho, kwa nafsi ya tatu na wakati uliopo au uliopita kwa mfululizo. Usifichue maoni yako kuhusu kitabu; hiyo ni mapitio, si muhtasari.
• Kikao cha ofisini: maamuzi, wahusika wa kila jukumu na tarehe ya mwisho. Muhtasari mzuri wa kikao unaweza kusomwa na mtu ambaye hakuwepo.
• Ripoti ya utafiti: lengo, njia, matokeo makuu na hitimisho; ukitaka muundo huo rasmi, ni muhtasari wa utafiti (abstract).

Orodha ya kukagua kabla ya kuwasilisha

• Je, nimetumia maneno yangu, si sentensi za asili?
• Je, kila wazo kuu la kila aya lipo?
• Je, hakuna maoni yangu wala maelezo ambayo hayakuwemo kwenye asili?
• Je, majina, tarehe na namba nilizotaja ni sahihi kama asili?
• Je, mpangilio unafuata wa asili?
• Je, viunganishi vinaonyesha uhusiano sahihi wa mawazo?
• Je, idadi ya maneno ni ile iliyotajwa (kwa mfano 60, si 75)?
• Je, tahajia na alama za uandishi ni sahihi? Angalia kwa kikagua tahajia.
• Ikiwa ni kazi ya kitaaluma, je, nimetaja chanzo?

Makosa ya kawaida

1. Kunakili sentensi kuu. Hata ukiondoa maneno machache, bado ni kunakili. Andika kutoka kwenye maelezo yako, si kutoka kwenye ukurasa.
2. Kuweka maoni. Maneno kama "kwa maoni yangu" au "ni jambo zuri" hayana nafasi kwenye muhtasari.
3. Kuanza kwa maneno ya kujitambulisha. "Habari hii inazungumzia..." hutumia maneno sita bila kutoa taarifa. Anza moja kwa moja na jambo kuu.
4. Kuacha wazo kuu na kubakiza mfano. Mfano mzuri si wazo kuu.
5. Kuvuka idadi ya maneno. Kwenye mtihani, kuzidi kikomo kunaweza kupunguza alama; angalia maagizo ya mtihani wako.
6. Kubadilisha maana kwa bahati mbaya. Kwa mfano, "wengi walihudhuria" si sawa na "wote walihudhuria".

Kutumia zana kusaidia

Kifupisha Maandishi cha AdeptWrite hufupisha maandishi uliyobandika kwa mojawapo ya hali tatu: Vitone, Aya au Sentensi moja. Unaweza kuweka hadi herufi 6,000 kwa kila uchakataji. Zana hii huchukua mawazo yaliyomo kwenye maandishi yako tu, lakini matokeo yake yanatolewa na AI, kwa hiyo yanaweza kukosea au kuacha jambo muhimu. Yasome kwa makini na uyalinganishe na asili.

Njia nzuri ya kuitumia kwa kujifunza ni hii: andika muhtasari wako kwanza, kisha ubandike asili kwenye zana na ulinganishe. Jiulize ni mawazo gani zana ilichagua ambayo wewe uliacha, na kinyume chake. Kama mwalimu amekupa zoezi la kufanya mwenyewe, kutumia matokeo ya zana kama kazi yako kunaweza kuwa kinyume cha kanuni za shule; fuata sera ya taasisi yako.

Zana nyingine zinazosaidia ni Paraphrasing Tool ya Kiswahili kwa kuandika sentensi upya, hasa unapokwama kwenye hatua ya 3, na Kihesabu Herufi ikiwa kikomo ni cha herufi, kama kwenye fomu za maombi au ujumbe mfupi. Ukinukuu au kutaja chanzo cha kazi ya kitaaluma, soma wizi wa maandishi ni nini.

Hitimisho

Muhtasari mzuri hutokana na kuelewa, si kukata maneno. Soma mara mbili, weka alama wazo kuu la kila aya, andika kwa maneno yako, unganisha kwa viunganishi, kisha hesabu maneno na ulinganishe na asili. Ukijizoeza na habari fupi za kila siku, utaweza kufupisha hata sura nzima ya kitabu bila kupoteza mambo muhimu.

← Miongozo yote