Azərbaycan dilində tez-tez qarışdırılan sözlər və yazılışlar

Azərbaycanca yazanların ən çox qarışdırdığı yazılışlar üç qrupdadır: ədatların bitişik və ayrı yazılması (gəldinmi, mən də), ə hərfi və alınma sözlər (kompüter, təşəkkür, ailə, müəllim), Türkiyə türkcəsindən keçən yazılışlar (teşekkür, aile, karar, çok, biraz). Hər cütü bu bələdçidə normalara görə, yoxlanma dərəcəsi göstərilməklə izah edirik.

Qısa cavab: ən çox nə qarışdırılır?

Azərbaycan dilində yazanlar ən çox üç yerdə səhv edir: sual və "də" ədatlarının bitişik/ayrı yazılışında (gəldinmi, mən də), ə hərfi olan sözlərdə (təşəkkür, ailə, müəllim) və Türkiyə türkcəsindən keçən yazılışlarda (teşekkür, aile, karar, çok, biraz). Üç qrupu ayıran sadə ölçü var: sual ədatı -mı, -mi, -mu, -mü bitişik, "də" ayrı yazılır; ə hərfini "e" ilə əvəz etmək türkcə yazılış əlamətidir; qərar, çox kimi sözlərin Azərbaycan formasını kökündən yoxlamaq lazımdır.

Bu bələdçi nümunələrlə işləyir və hər qaydanı etibarlı mənbəyə bağlayır. Azərbaycan orfoqrafiyasının əsas mənbəyi 2019-cu ildə Nazirlər Kabinetinin 174 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya normaları"dır; lüğət baxımından isə AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Orfoqrafiya lüğəti (dilcilik.az) istinad ediləcək mənbədir. Aşağıda hansı qaydanı normaların mətnində 2026-11-01 tarixində gördüyümüzü, hansını isə hələ görmədiyimizi açıq göstəririk.

Bu bələdçidəki qeydlər nə dərəcədə yoxlanıb?

Biz hər iddianı mətndə yoxlamadan dəqiq qayda kimi təqdim etmirik. Üç vəziyyət var:

Şübhəli sözü yazmazdan əvvəl rəsmi mənbədə yoxlayın: Söz Yoxlama aləti lüğətlə tutuşdurma aparır, amma son qərarı lüğət və qaydalar verir.

1. Ədatlar: gəldinmi, yoxsa gəldin mi?

Sual ədatı bitişik yazılır (yoxlanıb)

Normaların 7.5-ci bəndinə görə -mı, -mi, -mu, -mü ədatları aid olduqları sözə bitişik yazılır. Türkiyə türkcəsində isə sual ədatı ayrı yazılır ("geldin mi?"), ona görə Azərbaycanda bu səhv çox yayılıb.

Daha ətraflı: gəldinmi, yoxsa gəldin mi.

"Də" ədatı ayrı yazılır (yoxlanıb)

Eyni bəndə görə ədatlar aid olduqları sözdən ayrı yazılır (normalarda nümunə: "dedim də"). Burada çox yayılmış qarışıqlıq "mən də" ilə "məndə"dir:

• mən də = "mən eləcə, mən də eyni şeyi edirəm": Sən imtahana hazırlaşırsan, mən də hazırlaşıram.
• məndə = "məndədir, məndə var": Məndə köhnə dərslik var.

İkincisi yerlik hal şəkilçisi qəbul etmiş əvəzlikdir, ayrı sözdür. Testi sadədir: cümlədən "də" sözünü çıxarın. Mənası "mən" olaraq qalırsa, ədatdır və ayrı yazılır; mən əvəzliyinə "-də" şəkilçisi tələb olunursa ("məndə var"), bitişik yazılır. Ətraflı: mən də, yoxsa məndə.

Eyni qayda başqa sözlərə də aiddir: Sən də gəl, o da gəlsin, biz də gedək. Bəzi bağlayıcı birləşmələr yazılışda ayrıdır: "ona görə də", "buna görə də" (normaların 7.4 bəndində göstərilib).

Sual ədatından başqa bitişik yazılan ədatlar

Normaların 7.5-ci bəndində yalnız sual ədatı deyil, -sana, -sənə, -ca, -cə ədatları da aid olduqları sözlərə bitişik yazılan ədatlar kimi göstərilib. Qısa nümunə: Bir gəlsənə! kimi xahiş və təkid bildirən ifadələr bu qrupdandır. Bu bəndin əsas məntiqi belədir: bir qrup ədat sözə bitişir, digərləri (məsələn, "də") ayrı qalır. Ona görə "ədatdır, deməli ayrıdır" ümumiləşdirməsi səhvdir; hər ədatın qaydasını ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Praktik yoxlama üçün üç sual verin:

1. Bu ədat sual bildirir, təkid bildirir, yoxsa bağlayıcı mənada işlənir?
2. Cümlədən çıxarılsa, söz öz mənasını saxlayırmı?
3. Eyni forma ayrıca söz kimi də işlənə bilərmi? (məsələn, "məndə" ayrıca söz, "mən də" isə söz və ədatdır.)

Bu üç suala cavab verə bilmirsinizsə, cümləni yenidən qurun: sual cümləsini əvvəl bəyan cümləsinə, sonra yenidən suala çevirin və ədatın yerini görün. Məsələn, "Sən gəldin" - "Sən gəldinmi?" - "Sən də gəldin". Üç cümlədə eyni "-mi" və "də" ədatları üç fərqli vəzifə daşıyır, amma orfoqrafiyaları fərqlidir. Bu üsul uzun və mürəkkəb cümlələrdə də işləyir: ədatı cümlənin ən yaxın sözü ilə birlikdə ölçün, ondan uzaq sözlərlə qarışdırmayın.

2. Ə hərfi və alınma sözlər

Azərbaycan əlifbasında "ə" var, türk əlifbasında yoxdur. Buna görə Türkiyə türkcəsindən kopyalanan yazılışlarda ə əvəzinə e görünür. Aşağıdakı cütlər bu qrupdandır. Lüğət səhifəsində bu yazılışları hələ yoxlamamışıq, ona görə cədvəldə "mənbədə görülməyib" qeydi var:

Bu cütlər üçün ayrıca səhifələr var, amma onlar lüğətdə yoxlanana qədər axtarış nəticələrinə buraxılmır; ona görə burada onlara keçid vermirik. Şübhə varsa, sözü Orfoqrafiya lüğətində axtarın.

Alınma sözlərdə ü və kompüter (yoxlanıb)

Normaların 2.3-cü bəndinə görə mənbə dildə [u] saitli alınma sözlər ü ilə yazılır. Bu qrupda kompüter (səhv: komputer) var. Dissertasiya və referatlarda bu söz sıx işlənir, ona görə orfoqrafiya yoxlaması xüsusilə vacibdir. Ətraflı: kompüter, yoxsa komputer.

Apostrof

Köhnə yazılarda ərəb mənşəli sözlərdə apostrofla yazılış (mə'lum) görünür. Müasir yazıda "məlum" işlədilir. Bu qaydanı normaların mətnində ayrıca görmədik, amma müasir lüğət praktikası apostrofsuzdur; dəqiqləşdirmək üçün lüğətə baxın.

3. Ayrı yazılan birləşmələr: hər şey, heç nə, bir az

Üç ifadə bitişik yazılmağa meyl edir, çünki türkcədə "hepsi", "hiçbir şey", "biraz" bitişikdir:

• hər şey (səhv: hərşey): İmtahandan əvvəl hər şeyi təkrar etdim.
• heç nə (səhv: heçnə): Sınaqdan sonra heç nə yadımda qalmadı.
• bir az (səhv: biraz): Mətni təhvil verməzdən əvvəl bir az redaktə et.

Normaların mətnində bu üç ifadə ayrıca göstərilməyib, lüğət səhifəsində isə hələ yoxlanmayıb; buna görə onları "mənbədə görülməyib" qrupuna aid edirik. Məsləhət: ən etibarlı yol Orfoqrafiya lüğətində bu ifadəni axtarmaqdır. Axtarışda bitişik forma tapılmırsa, ayrı yazın.

4. Böyük və kiçik hərf: ay adları

Azərbaycan dilində ay adları ümumi isim kimi işlədilir və cümlənin ortasında kiçik hərflə yazılır: Dövlət imtahanı iyun ayının əvvəlində keçirilir. Cümlənin əvvəlində, əlbəttə, böyük hərf yazılır. Normaların mətnində ay adları ümumi qayda kimi ayrıca göstərilmir; yalnız tarixi günlərin adlarında (məsələn, 28 May) böyük hərf işlənir. Ona görə cümlə ortasında kiçik hərf qaydasını lüğət praktikasına görə verdik və yoxlanmamış sayırıq. Bayram adları (məsələn, tarixi hadisəyə aid gün adları) ayrı qaydaya tabedir; bunları normaların 8-ci maddəsində axtarın.

Niyə məhz bu səhvlər tez-tez təkrarlanır?

Azərbaycan və Türkiyə türkcələri yaxın dillərdir və çox söz eyni səslənir, amma yazılışları fərqlənir. Azərbaycanlı yazan şəxs Türkiyə seriallarında, tərcümə edilmiş mətnlərdə, sosial şəbəkədə və axtarış nəticələrində türkcə yazılışları tez-tez görür; göz buna alışır və səhv yazılış "tanış" görünür. Üstəlik, bir çox cihazın standart klaviaturasında ə hərfi yoxdur, istifadəçi də "e" yazıb keçir. Problem biliksizlik deyil, vərdişdir: ona görə də bir dəfə öyrənmək kifayət etmir, yoxlama vərdişi lazımdır.

İkinci səbəb mətnin başqa dildən tərcüməsidir. Rus və ingilis dilindən tərcümə edərkən sözlər çox vaxt düzgün yazılır, amma ədatlar və bitişik/ayrı yazılış nəzərdən qaçır. Ona görə tərcümə edilmiş mətni də ayrıca orfoqrafiya yoxlamasından keçirin.

Səhvli mətn və düzəldilmiş variant

Aşağıda xəyali tələbənin referatından bir paraqrafın əvvəlki və sonrakı halı verilib. Səhvlər bu bələdçinin qruplarına uyğundur.

Əvvəl:

Dünən kitabxanaya getdin mi deyə soruşdular. Kompüterdə komputer proqramlarını araşdırdım. Mən də hər şeyi biraz oxudum, amma heçnə yadımda qalmadı. Müəlim mənə teşekkür etdi, ailə də sevindi. Referatı iyun ayında təhvil verəcəyəm.

Sonra:

Dünən kitabxanaya getdinmi deyə soruşdular. Kompüterdə kompüter proqramlarını araşdırdım. Mən də hər şeyi bir az oxudum, amma heç nə yadımda qalmadı. Müəllim mənə təşəkkür etdi, ailəm də sevindi. Referatı iyun ayında təhvil verəcəyəm.

Düzəlişlərin siyahısı:

1. getdin mi - getdinmi (sual ədatı, 7.5 bənd, yoxlanıb);
2. komputer - kompüter (alınma sözdə ü, 2.3 bənd, yoxlanıb);
3. biraz - bir az (ayrı yazılış, lüğətdə yoxlanmalıdır);
4. heçnə - heç nə (ayrı yazılış, lüğətdə yoxlanmalıdır);
5. Müəlim - Müəllim (ikiqat l, lüğətdə yoxlanmalıdır);
6. teşekkür - təşəkkür (ə hərfi, lüğətdə yoxlanmalıdır).

Qeyd edin ki, "Mən də" burada ədat kimi düzgün ayrı yazılıb, "iyun ayında" isə kiçik hərflədir. Bu iki yerdə dəyişiklik lazım deyil. Yaxşı redaktə həm səhvi tapmaq, həm də düzgün olanı yersiz dəyişməməkdir.

Özünüzü yoxlayın: on cümlə

Hər cümlədə düzgün variantı seçin, sonra cavabla tutuşdurun.

1. Bu sənəd sabaha hazır (olacaqmı / olacaq mı)?
2. Sən oxudun, (mən də / məndə) oxudum.
3. İmtahandan sonra (heç nə / heçnə) deməmişdi.
4. Mətnə (bir az / biraz) əlavə etdim.
5. (Təşəkkür / Teşekkür) edirəm.
6. Dissertasiyanı (kompüterdə / komputerdə) yazdım.
7. (Ailəm / Ailem) Şəkidən gəlib.
8. (Qərar / Karar) sabah verilir.
9. Bu işi (çox / çok) sevirəm.
10. (Müəllim / Müəlim) sənədi qaytardı.

Cavablar: 1 olacaqmı; 2 mən də; 3 heç nə; 4 bir az; 5 təşəkkür; 6 kompüterdə; 7 ailəm; 8 qərar; 9 çox; 10 müəllim. 1, 2 və 6-cı cümlələr normaların 7.5 və 2.3-cü bəndləri ilə yoxlanıb; digərləri Orfoqrafiya lüğətində yoxlanılmalıdır.

Müəllim, redaktor və komanda üçün

Komanda mətnləri yazırsa, bir neçə qayda əlavə edin:

• Üslub bələdçisi. Şirkətdaxili qısa sənəd hazırlayın: sual ədatı bitişik, "də" ayrı, ə mütləq, ay adları cümlə ortasında kiçik hərflə (bu qayda lüğətdə hələ yoxlanmayıb).
• Şablonlar. E-poçt və məktub şablonlarını bir dəfə yoxlayıb təsdiq edin, çünki səhvli şablon yüzlərlə məktuba keçir.
• Redaktor və müəllif. Mətni yazan şəxs deyil, başqası oxusa, səhvləri daha asan tapır.
• Yoxlama siyahısı. Hər mətn üçün beş bəndlik qısa siyahı: sual ədatları, də ədatı, ə hərfi, alınma sözlər, birləşmələr.

Orfoqrafiya yalnız bir cəhətdir. Mətni oxunaqlı etmək üçün cümlə quruluşu, durğu işarələri və üslub da vacibdir. Bu mövzularda başqa bələdçilərimizi oxuya bilərsiniz: parafraz necə edilir, plagiat nədir və motivasiya məktubu necə yazılır.

Hər kateqoriya üçün yoxlama üsulu

1. Sual ədatı: "mı/mi/mu/mü"dən əvvəl boşluq qoymayın.
2. Də ədatı: "də" çıxarılsa mənası pozulmursa, ayrı yazın.
3. Ə hərfi: sözü Azərbaycan klaviaturasında yazın, e ilə əvəz etməyin.
4. Alınma söz: lüğətdə axtarın, türkcə yazılışa güvənməyin.
5. Birləşmə: bitişik forma lüğətdə yoxdursa, ayrı yazın.

Sənəddə necə yoxlamaq olar?

Bu bələdçidəki cütlər böyük sinfin nümunəsidir; bir mətndə onlarla belə səhv ola bilər. Təcrübi yol:

1. Mətni yazıb qurtarın, sonra yoxlayın.
2. Orfoqrafiya Yoxlama aləti ilə səhvləri tapın. Alət mətni brauzerdə lüğətlə və normalarla tutuşdurur; yoxlanmayan forma ona görə səhv sayıla bilər, ona görə təklifi əl ilə qiymətləndirin.
3. Qrammatika və Orfoqrafiya Yoxlama aləti isə qrammatik səhvlərə və durğu işarələrinə də baxır.
4. Şübhəli sözləri Söz Yoxlama ilə yoxlayın.
5. Referat və ya dissertasiya üçün, təhvildən əvvəl mətni bir də ucadan oxuyun.

Alətlər 100% dəqiqlik vəd etmir: yazılışın düzgünlüyünə dair son söz lüğət və qaydalardadır. Eyni səhvi bir neçə dəfə edirsinizsə, məsələn, hər yerdə "mı" ayrı yazırsınızsa, onu "tap və dəyiş" ilə sənəddə bir dəfəyə düzəldin.

Tələbə, abituriyent və iş yazışması üçün praktik məsləhətlər

• Referat, kurs və dissertasiya. Ədəbiyyat siyahısında və mətndə eyni söz bir cür yazılmalıdır. Bir sənəddə həm "kompüter", həm "komputer" görünməsin.
• Buraxılış və qəbul imtahanı. İmtahanlarda orfoqrafiya normaları əsasdır; kitablarda köhnə yazılışla qarşılaşa bilərsiniz, amma sizin cavabınız müasir normaya uyğun olmalıdır.
• İş yazışması. Rəsmi e-poçtda və motivasiya məktubunda sual ədatı və ə hərfi səhvləri ən çox gözə dəyir. Bax: motivasiya məktubu necə yazılır.
• Sosial şəbəkə. Qısa yazıda türkcə yazılış rahat görünə bilər, amma rəsmi mətndə yararsızdır. Sosial şəbəkə yazısını rəsmi mətnə çevirəndə hər sözü yenidən yoxlayın.

Tez-tez edilən üç yanlış fikir

1. "Türkcə yazılış də düzgündür." Türkiyə türkcəsi başqa dildir, öz orfoqrafiyası var. Azərbaycan mətnində Azərbaycan normaları işlənir.
2. "Klaviaturada ə yoxdur." Əksər cihazlarda Azərbaycan klaviatura düzümü əlavə etmək mümkündür; ə hərfi olmayan mətn səhv sayılır.
3. "Orfoqrafiya yoxlayıcısı hər şeyi tutur." Heç bir alət hər səhvi tutmur, xüsusən ədatlarda və xüsusi adlarda.

Nəticə

Bir yazılışı bir dəfə düzgün öyrənmək kifayət etmir; vərdiş yoxlama ilə möhkəmlənir. Hər mətndən sonra beş dəqiqəlik orfoqrafiya yoxlaması ayırın və tez-tez təkrarlanan səhvlərinizin siyahısını aparın.

Üç qrupu yadda saxlayın: ədatlar (gəldinmi, mən də), ə hərfi (təşəkkür, ailə, müəllim) və türkcə təsirli yazılışlar (karar, çok, biraz). Yoxlanmış qaydaları (sual ədatı, "də" ədatı, alınma sözlərdə ü) əminliklə tətbiq edin, qalanları isə Orfoqrafiya lüğətində yoxlayın. Bu səhifəni 2026-11-01 tarixinə görə yeniləmişik; norma dəyişdirilərsə, lüğət və rəsmi mətn əsasdır.

← Bütün bələdçilər