Tembung Jawa sing Kerep Kleru: apa/opo, sapa/sopo, lara/loro, lan Pasangan Liyané

Ing ejaan baku Basa Jawa (PUEBJ), swara o ing pungkasan tembung kaya opo, sopo, sego, lan teko ditulis nganggo a: apa, sapa, sega, teka. Huruf dh lan th uga kudu ditulis (dhuwit, kathok), lan taling é dienggo ing kowé lan dhéwé. Pandhuan iki nglumpukaké pasangan sing paling kerep kleru, karo alesan lan ukara conto.

Wangsulan cekak: tembung Jawa endi sing paling kerep kleru?

Kleru sing paling kerep ing tulisan Basa Jawa ana telu: (1) swara o ing pungkasan tembung, ditulis opo, sopo, sego, teko senajan ejaan bakuné apa, sapa, sega, teka; (2) ngeculaké dh lan th, kayata duwit tinimbang dhuwit utawa katok tinimbang kathok; lan (3) ngeculaké taling é, kayata kowe tinimbang kowé. Telu-telune kedadeyan amarga tulisan padinan niru lafal, dene ejaan baku nduwèni aturan dhéwé.

Saben pasangan diwènèhi teges, alesan, lan ukara conto, ditambah tabel ringkes, tembung sing tegesé bener-bener beda (lara lan loro, wedhi lan wedi), lan dhaptar priksa. Saben pasangan ditaut menyang kaca tembung baku AdeptWrite.

Dhasar aturané: PUEBJ

Ejaan Latin Basa Jawa diatur dening Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (PUEBJ), diterbitaké Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta. Edhisi 1991 digawé kanggo Kongres Basa Jawa I, banjur direvisi (cathetan sing kita duwé nyebutaké 2006, 2011, lan 2015). Kanggo teges tembung, rujukan sing lumrah yaiku Bausastra Jawa (Poerwadarminta), sing wis didigitalaké ing sastra.org.

Cathetan jujur: tanggal 2026-11-01 kaca PUEBJ lan Bausastra durung bisa kita bukak langsung saka lingkungan panulis, mula entri kaca tembung baku AdeptWrite isih ditandhani durung dicek langsung. Yen kowé nulis skripsi utawa dokumen resmi, cocogna pilihan ejaan karo PUEBJ edhisi anyar lan pedoman sekolah utawa kampus.

Siji dhasar penting: ing ejaan baku, tulisan ora mung niru ucapan. Nalika ngomong, akèh wong Jawa ngucapaké apa kaya "opo" ([ɔ]). Ejaan ora ngganti aturan amarga lafal, mula tulisan baku tetep apa. Ucapan lan tulisan ora kudu padha, kaya ing basa liya.

Tabel ringkes: kleru → bener

Kelompok 1: swara o ing pungkasan tembung

apa utawa opo

Apa iku tembung pitakon kanggo takon barang, prakara, utawa kahanan. Ing omongan padinan akèh sing ngucapaké "opo", mula tulisan opo kerep ana ing chat lan media sosial. Ing tulisan baku, tulisen apa. Waca apa utawa opo.

• Kleru: Opo kowé wis ngerjakaké tugas basa Jawa?
• Bener: Apa kowé wis ngerjakaké tugas basa Jawa kanggo sesuk?

sapa utawa sopo

Sapa ditulis nganggo a ing pungkasan, padha karo apa. Waca sapa utawa sopo.

• Kleru: Sopo sing arep melu lunga menyang Kraton Ngayogyakarta?
• Bener: Sapa sing arep melu lunga menyang Kraton Ngayogyakarta dina Setu?

sega utawa sego

Sega iku sega (beras sing wis dimasak). Tulisan sego niru lafal. Waca sega utawa sego.

• Kleru: Ibu masak sego pecel kanggo sarapan.
• Bener: Ibu masak sega pecel kanggo sarapan.

lunga utawa lungo

Lunga tegesé mangkat. Aturan padha karo tembung ing dhuwur. Waca lunga utawa lungo.

• Kleru: Adhiku lungo menyang Solo.
• Bener: Adhiku lunga menyang Solo numpak sepur esuk mau.

teka utawa teko

Pasangan iki ora mung masalah ejaan. Teka tegesé tekan utawa rawuh. Teko iku tembung dhéwé, wadhah banyu teh. Yen ditulis teko kanggo tegesé "teka", pamaca bisa mikir ana teko ing ukara. Waca teka utawa teko.

• Kleru: Bapak teko saka Semarang jam setengah sepuluh.
• Bener: Bapak teka saka Semarang jam setengah sepuluh bengi.

Cathetan kanggo kabèh kelompok iki: ana tembung sing pancen nganggo o ing ejaan baku (loro "angka 2", contoné). Aja mekso ngganti kabèh o dadi a. Aturan iki mung kanggo tembung sing bakuné nganggo a, mula yen ora yakin, cek ing Bausastra utawa Cek Ejaan Jawa.

Kelompok 2: dh lan th

Basa Jawa mbédakaké bunyi d dental karo dh retrofleks, uga t dental karo th retrofleks. Ing ejaan Latin, bédané ditulis nganggo huruf dh lan th. Akèh wong ngeculaké h amarga keyboard, kebiasaan chat, utawa amarga ngira ora perlu.

dhuwit utawa duwit

Dhuwit iku alat pambayar. Duwit ngeculaké dh. Waca dhuwit utawa duwit.

• Kleru: Duwit saku kuwi dakirit-irit.
• Bener: Dhuwit saku kuwi dakirit-irit nganti pungkasan sasi.

kathok utawa katok

Kathok tegesé clana. Waca kathok utawa katok.

• Kleru: Katokku kobong kena wedang.
• Bener: Kathokku kobong kena wedang nalika nyeduh kopi.

gedhé utawa gede

Gedhé tegesé amba utawa ora cilik. Tembung iki nganggo dh lan é. Waca gedhé utawa gede.

• Kleru: Omahé Pak Lurah gede banget.
• Bener: Omahé Pak Lurah gedhé banget lan cedhak balai desa.

dhéwé utawa dewe

Dhéwé tegesé dhiri, piyambak. Kleru-né rong lapis: ngeculaké dh lan é. Waca dhéwé utawa dewe.

• Kleru: Kowe kudu nggarap laporan iki dewe.
• Bener: Kowé kudu nggarap laporan iki dhéwé, ora entuk nyontek.

Kelompok 3: taling é lan pepet e

Basa Jawa duwé telung swara e: taling é (kaya ing kowé), taling tarung è (kaya ing bèn), lan pepet e (kaya ing sega, sing ora nganggo diakritik). Ejaan PUEBJ nggunakaké diakritik supaya pamaca bisa mbédakaké.

Kasunyatan praktis: akèh wong ngetik tanpa diakritik amarga keyboard biasa ora nyedhiyakaké. Ing chat iku dimaklumi, nanging ing tulisan resmi, layang, utawa karya tulis diakritik kudu dienggo.

kowé utawa kowe

Kowé iku tembung gantos wong kapindho ing ngoko. Waca kowé utawa kowe.

• Kleru: Kowe arep melu rapat OSIS? utawa Koe arep melu?
• Bener: Kowé arep melu rapat OSIS sore iki apa ora?

sampéyan utawa sampean

Sampéyan iku tembung gantos kapindho sing luwih alus tinimbang kowé. Waca sampéyan utawa sampean.

• Kleru: Sampean wis maem, Pak?
• Bener: Sampéyan wis maem, Pak? Ayo mlebu, wedange wis dakladèkaké.

kepriyé utawa piye

Kepriyé iku wangun lengkap kanggo tulisan resmi. Piye wangun cekak sing lumrah ing omongan. Waca kepriyé utawa piye.

• Cakapan: Piye carané nggawe makalah?
• Resmi: Kepriyé carané nggawe makalah sing trep karo pedoman sekolah?

Pasangan sing tegesé bener-bener beda

Ing sawetara tembung, ejaan ora mung soal baku. Salah tulis bisa ngowahi teges.

lara lan loro

Lara tegesé gerah, ora kepenak awak. Loro iku angka 2. Yen ditulis loro kanggo "gerah", ukara bisa diwaca rong cara. Waca lara utawa loro.

• Simbah lara untu wiwit wingi sore. (simbah lagi lara untu)
• Aku tuku buku loro kanggo adhiku. (dua buku)

Ukara kleru: Simbah loro untu. Pamaca bisa mikir "simbah duwe untu loro". Iki conto sing apik yagene ejaan penting.

wedhi lan wedi

Wedhi tegesé pasir. Wedi tegesé ajrih. Bédané mung ing dh. Waca wedhi utawa wedi.

• Bocah-bocah dolanan wedhi ing pinggir pantai Parangtritis.
• Aku wedi nyabrang kali nalika banyuné lagi gedhé.

Yen kowé nulis wedi kanggo pasir, ukarané dadi aneh, lan pamaca bisa ngira kowé ora ngerti bédané.

Tembung sing nunggal teges nanging beda ragam

Ana pasangan sing ora "bener-kleru" ing teges, nanging beda ragam tutur.

• matur nuwun lan matur suwun. Ing tulisan resmi, ditulis matur nuwun. Matur suwun kerep ana ing omongan. Waca matur nuwun utawa matur suwun.
• kowé lan sampéyan. Loro-lorone "kowe/kamu", nanging sampéyan luwih alus. Pilih manut sapa sing diajak guneman. Kanggo jangkepé unggah-ungguh, waca Unggah-ungguh Basa Jawa.

Latihan cekak

Benerna ukara-ukara ing ngisor iki. Wangsulane ana sawisé.

1. Opo kowe wis mangan sego?
2. Simbah loro untu, mula ora teko ing acara.
3. Sopo sing duwe duwit kanggo tuku katok anyar?
4. Aku wedi dolanan wedi ing pantai.

Wangsulan:

1. Apa kowé wis mangan sega?
2. Simbah lara untu, mula ora teka ing acara.
3. Sapa sing duwe dhuwit kanggo tuku kathok anyar?
4. Aku wedi dolanan wedhi ing pantai. (Tembung kapisan wedi tegesé ajrih, sing kapindho wedhi tegesé pasir.)

Cara nggunakaké piranti AdeptWrite kanthi jujur

Cek Ejaan Jawa nganggo daftar pasangan lan aturan mekanis miturut PUEBJ, kayata pasangan ing pandhuan iki, langsung ing browser. Nanging durung ana kamus Hunspell Basa Jawa, mula piranti ora bisa mriksa saben tembung ing Basa Jawa. Tembung sing ora ana ing daftar ora diwènèhi tandha, sanajan salah. Dadi:

• Anggep asil minangka bantuan, dudu pengganti maca ulang.
• Priksa tembung sing kurang pasti ing Bausastra Jawa utawa ing PUEBJ.
• Kanggo tata basa lan tandha waca, Cek Tata Basa bisa dienggo, nanging asilé perkiraan lan kudu dicek maneh.
• Yen sampéyan nulis nganggo teks sing kasil AI, tulis ulang bagéan sing aneh lan priksa ejaan, amarga model AI kerep campur ngoko-krama lan klèru ejaan.

Kleru ing kahanan nyata: sekolah, kantor, lan media sosial

Kleru ejaan ora tansah padha ing saben panggonan. Ngerti panggonané mbantu sampéyan nemtokaké sepira ketat kudu nyunting.

Ing sekolah lan kuliah. Murid sing nulis cerkak, geguritan, utawa karangan ing pelajaran Basa Jawa biasané dinilai uga saka ejaan. Guru bisa nyoret opo, sopo, utawa duwit ing karangan. Yen sampéyan siswa, biasakna mriksa telung perkara: o ing pungkasan tembung, dh/th, lan é. Kanggo mahasiswa Pendidikan Basa Jawa, ejaan sing konsisten dadi bagéan saka kualitas skripsi.

Ing kantor kelurahan lan desa. Layang undangan rapat RT, pengumuman, utawa proposal kegiatan kadhang ditulis Jawa, kadhang Indonesia. Yen ditulis Jawa, ejaan baku nuduhaké ketelitian. Contoné undangan: Sedaya warga dipun aturi rawuh ing rapat RW dinten Setu.

Ing media sosial lan chat. Ing kene, ejaan cakapan wis dadi kebiasaan. Wong ngetik opo kabarmu utawa piye kabare tanpa mikir. Iki ora dosa, nanging yen tulisan sing padha arep dienggo ing caption sing dibaca akèh wong utawa konten bisnis, luwih becik nganggo ejaan baku. Konsistensi luwih penting tinimbang sampurna: aja campur apa lan opo ing paragraf sing padha.

Yagene wong kerep kleru?

Ana telung sebab sing bisa dingerteni, supaya sampéyan bisa nyegah dhewe.

1. Keyboard. Keyboard ponsel lan laptop biasa ora nyedhiyakaké é, è, utawa dh kanthi gampang. Akibaté wong milih sing paling cepet: kowe, dewe, duwit. Solusiné ngaktifaké keyboard Jawa utawa nyimpen tembung ing kamus pribadi ponsel.
2. Ngetutake ucapan. Basa Jawa ditulis nganggo aksara Latin sing relatif anyar tinimbang lisané. Wong akèh sinau ngomong dhisik tinimbang nulis, mula tulisan niru swara.
3. Rong sistem ejaan sing urip bareng. Wong Jawa biasa maca Basa Indonesia saben dina, sing ejaané luwih ajeg lan luwih gampang ditemokaké. Ejaan Jawa luwih jarang katon ing media gedhe, mula pola salah luwih gampang nular.

Ora ana sing kudu disalahaké; kuncine yaiku nggawe kabiasaan mriksa.

Cara ngapalaké pasangan tanpa ngeluh

• Ngapalaké saka kelompok, dudu saka tembung siji-siji. Yen wis apal "pungkasan o ditulis a", kowé wis nguwasani apa, sapa, sega, teka, lan lunga bareng-bareng.
• Nggunakaké ukara conto. Tembung sing diapalaké lewat ukara luwih kenceng ing pikiran tinimbang tembung dhewekan.
• Nggoleki tembung ing Bausastra. Yen ragu, bukak Bausastra Jawa ing sastra.org lan golèk wangun bakuné.

Kleru sing cedhak: ana sing ora kudu "dibenerake"

Ora saben tembung sing beda saka lafal iku salah. Sawetara tembung duwe wangun bener loro utawa luwih, utawa wujud beda amarga ragam tutur.

• Ngoko lan krama. Mangan (ngoko) lan nedha utawa dhahar (krama) ora kleru; iku tingkat tutur. Kleru yen dicampur ing ukara sing padha tanpa sebab.
• Wangun cekak. Piye lan kepriyé loro-lorone urip, siji kanggo cakapan, sijiné kanggo tulisan.
• Tembung serapan. Tembung saka Indonesia utawa Inggris kayata internet utawa komputer ditulis manut ejaan Indonesia, ora kudu "dijawakaké".

Prinsipé, jaga konsistensi lan panggonan. Kleru sing sejati yaiku salah wujud ing panggonan sing butuh ejaan baku, utawa salah sing ngowahi teges.

Conto paragraf sadurungé lan sawisé

Sadurungé (ejaan cakapan):

Wingi aku lungo menyang pasar karo simbah. Simbah tuku sego pecel lan duwit susuk diwènèhaké marang aku. Kowe arep melu sesuk opo ora?

Sawisé (ejaan baku):

Wingi aku lunga menyang pasar karo simbah. Simbah tuku sega pecel lan dhuwit susuk diwènèhaké marang aku. Kowé arep melu sesuk apa ora?

Sing owah: lungo dadi lunga, sego dadi sega, duwit dadi dhuwit, kowe dadi kowé, lan opo dadi apa. Teges ukara ora owah.

Dhaptar priksa sadurungé ngirim tulisan

• Apa ana opo, sopo, sego, teko, lungo ing tulisan resmi? Ganti dadi apa, sapa, sega, teka, lunga.
• Apa dh lan th ora kecer? Priksa dhuwit, kathok, gedhé, dhéwé.
• Apa é ditulis ing kowé, sampéyan, dhéwé?
• Apa tembung beda teges kaya lara/loro lan wedhi/wedi wis pas?
• Apa ragam tuturé ajeg, ngoko utawa krama? Waca uga Ngoko, Krama Madya, lan Krama Alus ing Tulisan.
• Apa wis dicocogaké karo pedoman sekolah, kampus, utawa kantor?

Pitakon sing kerep ditakokaké

Wangsulan cekak ana ing FAQ ngisor. Kanggo aturan jangkep ejaan, waca Ejaan Basa Jawa miturut PUEBJ.

← Kabèh pandhuan