Maneno ya Kiswahili Yanayochanganywa: dh, th, gh, ndiyo/ndio na Maneno Yanayoandikwa Kando

Maneno mengi ya Kiswahili yanayochanganywa yanatokana na sauti za Kiarabu zilizoandikwa dh, th na gh, ambazo watu huzibadilisha kuwa z, s na g: dhahabu si zahabu, thamani si samani, ghali si gali. Jingine ni maneno yanayoandikwa kando, kama kwa sababu na kwa hiyo. Kuthibitisha, tumia kamusi sanifu na miongozo ya BAKITA.

Maneno gani ya Kiswahili hukosewa mara nyingi?

Makosa ya tahajia ya Kiswahili hukusanyika katika makundi mawili makubwa. Kundi la kwanza ni maneno ya asili ya Kiarabu yanayoandikwa kwa dh, th na gh, ambayo wazungumzaji wengi hutamka na kuandika kwa z, s na g. Kundi la pili ni maneno yanayoandikwa kando, kama kwa sababu na kwa hiyo, ambayo watu huyaunganisha kuwa kwasababu na kwahiyo. Pia kuna jozi ya kipekee, ndiyo na ndio, inayohitaji kuangalia muktadha.

Ukurasa huu unakupa jedwali la kila kosa, umbo sanifu, na sababu yake, kisha mbinu za kukumbuka. Unalenga wanafunzi wa sekondari na vyuo, waandishi wa barua rasmi, na yeyote anayeandika Kiswahili cha kazini au cha mtandaoni.

Kumbuka jambo moja la uaminifu: jozi zilizo hapa zinafuata uandishi unaokubalika wa Kiswahili Sanifu, lakini hatujazilinganisha moja kwa moja na toleo la karatasi la kamusi kuu. Kwa hiyo, mwalimu au mhadhiri wako akikupa kanuni tofauti, au kamusi unayoitumia ikitofautiana, fuata kamusi hiyo na maelekezo yake.

Kwa nini maneno haya yanachanganywa?

Kiswahili kilipokea maneno mengi kutoka Kiarabu kwa karne nyingi kupitia biashara ya Pwani ya Afrika Mashariki. Sauti kama dh, th na gh zinatoka Kiarabu, lakini wazungumzaji wengi wa Kiswahili huzitamka kama z, s na g. Hivyo masikio yanapoandika, mkono huandika z, s au g, wakati tahajia sanifu inahifadhi herufi mbili za asili. Hali hii huonekana zaidi katika ujumbe wa simu na mitandao ya kijamii, ambako watu huandika kwa haraka na kufupisha.

Sababu ya pili ni ya sarufi: kwa ni kihusishi kinachoandikwa kando na neno linalofuata. Mwandishi anayeandika kwa kufuata sauti ya haraka ya mazungumzo hushawishika kuunganisha maneno.

Kundi la kwanza: dh, th na gh

Jedwali hili linaonyesha jozi za msingi zinazotumika katika data ya tahajia ya AdeptWrite.

Kila jozi ina ukurasa wake wenye mifano ya sentensi: dhahabu au zahabu, thamani au samani, ghali au gali, tafadhali au tafazali, dhambi au zambi, lugha au luga na habari au khabari.

Jozi hatari zaidi: thamani na samani

Katika makundi mengi ya makosa, kikagua cha kawaida cha tahajia huyapata kwa sababu neno lililoandikwa halipo kwenye kamusi. Jozi thamani na samani ni tofauti, kwa sababu zote mbili ni maneno halisi. Ukiandika "Samani ya gari hili imeshuka" ukimaanisha thamani, kikagua cha tahajia hakitakuonya, lakini sentensi inapoteza maana. Hapa ndipo msomaji wa binadamu, au kuangalia muktadha kwa makini, ni muhimu.

Kabla:

Gari hili limepoteza samani yake kwa kasi baada ya miaka mitano.

Baada:

Gari hili limepoteza thamani yake kwa kasi baada ya miaka mitano.

Na kinyume chake: ukimaanisha vifaa vya nyumbani, samani ni sahihi.

Tulinunua samani mpya kwa ajili ya sebule yetu ya Dodoma.

Mifano ya kabla na baada katika barua rasmi

Barua ya maombi au ya biashara ni mahali ambapo makosa haya huonekana na kuacha hisia mbaya.

Kabla:

Tafazali, tuma nakala ya cheti chako kabla ya Ijumaa. Bei ya vifaa hivi ni gali sana.

Baada:

Tafadhali, tuma nakala ya cheti chako kabla ya Ijumaa. Bei ya vifaa hivi ni ghali sana.

Mabadiliko mawili: tafazali kuwa tafadhali, na gali kuwa ghali. Ukiandika barua ya maombi ya kazi, makosa kama haya yanaweza kupunguza uaminifu wa maandishi yako; soma pia jinsi ya kuandika barua ya maombi ya kazi.

Kundi la pili: maneno yanayoandikwa kando

Kiswahili kina misemo mingi inayoanza na kwa au inayoundwa na maneno mawili yanayoonekana kana kwamba ni neno moja. Kanuni ya msingi: kwa ni kihusishi, kwa hiyo huandikwa kando.

Kurasa za kila moja: kwa sababu au kwasababu, kwa hiyo au kwahiyo, sasa hivi au sasahivi, hata hivyo au hatahivyo, kwa ajili ya au kwaajili ya na kwa mfano au kwamfano.

Mfano wa aya iliyokosewa na kusahihishwa

Kabla:

Kwahiyo, wanafunzi wengi walichelewa kwasababu ya mvua. Hatahivyo, mwalimu aliwaruhusu kuingia darasani sasahivi, kwamfano wale walioleta ujumbe.

Baada:

Kwa hiyo, wanafunzi wengi walichelewa kwa sababu ya mvua. Hata hivyo, mwalimu aliwaruhusu kuingia darasani sasa hivi, kwa mfano wale walioleta ujumbe.

Makosa matano ya kuunganisha yamerekebishwa. Kumbuka pia koma baada ya kwa hiyo na hata hivyo mwanzoni mwa sentensi; maelezo zaidi yapo kwenye alama za uandishi wa Kiswahili.

Jozi ya ndiyo na ndio

Hii ni jozi ya kipekee, kwa sababu **kuandika ndio si kosa kila mara**.

• Ndiyo ni umbo linalopendekezwa katika maandishi rasmi, linapotumika kama jibu la kukubali ("naam, ni hivyo"). Mfano: "Aliuliza kama mkutano utafanyika Jumatatu, nami nikamjibu: ndiyo."
• Ndio huonekana sana katika mazungumzo na ujumbe mfupi kwa maana hiyohiyo, lakini pia ni umbo halali la kitambulishi kinachopatana na ngeli ya nomino (ndiye, ndio, ndicho). Kwa mfano: "Walimu ndio nguzo ya shule." Hapa ndio linarejea "walimu", si jibu la "ndiyo".

Kwa hiyo usibadilishe ndio kuwa ndiyo kwa mashine bila kusoma sentensi. Ukurasa wake wa kina: ndiyo au ndio.

Herufi kubwa kwa majina ya lugha

Jina la lugha huandikwa kwa herufi kubwa mwanzoni: Kiswahili, Kiingereza, Kifaransa, Kiarabu. Kuandika "kiswahili" kwa herufi ndogo ni kosa la kawaida katika ujumbe wa haraka. Maelezo zaidi: Kiswahili au kiswahili.

Tanzania na Kenya: nani anaamua?

Kiswahili Sanifu kinasimamiwa Tanzania na Baraza la Kiswahili la Taifa (BAKITA), na Kenya na Baraza la Kiswahili la Kenya (BAKIKE). Tovuti ya BAKITA ni bakita.go.tz. Kwa jozi zilizo kwenye ukurasa huu, hakuna tofauti inayojulikana kati ya nchi hizo mbili: Kiswahili Sanifu cha shuleni na vyuoni kinatumia dh, th na gh katika maneno ya aina hii, na kinaandika kwa sababu, kwa hiyo na kwa mfano kando. Hata hivyo, hatujapata ukurasa wa msingi wa mabaraza yote mawili unaoorodhesha kila jozi, kwa hiyo hatudai tofauti au umoja wa kila neno; mtihani wako (kama CSEE, ACSEE au KCSE) unaongozwa na kitabu cha kiada, kamusi na maelekezo ya baraza la mitihani husika.

Pia kuna tofauti kati ya Kiswahili Sanifu na Sheng na lugha ya mazungumzo ya mitaani. Kuandika "sasa hivi" kama "sahv" katika ujumbe wa rafiki ni sawa; kuandika hivyo katika insha au barua rasmi si sawa.

Jinsi ya kukumbuka: mbinu za vitendo

1. Shika kamusi ya aina moja. Ukiwa na shaka, tazama neno kwenye kamusi sanifu ya Kiswahili badala ya kukisia kwa sauti.
2. Kariri familia za maneno. Maneno yaliyotoka Kiarabu mara nyingi huja katika familia: dhahabu, dhambi, tafadhali, dhamana, thamani, ghali, lugha. Ukijua kwamba familia hii ina dh, th na gh, utashuku z, s au g.
3. Jaribu kubadilisha neno. Ukiandika samani, jiulize: "Ninamaanisha kiti na meza, au bei?" Ukimaanisha bei, ni thamani.
4. Kumbuka kanuni ya "kwa". Kila kwa inaandikwa kando na neno linalofuata. Ukiona kwa imeungana na neno jingine kwenye sentensi yako, tenganisha isipokuwa pale kwa ni sehemu ya neno kamili kama kwanza au kwani, ambayo huandikwa pamoja.
5. Soma kwa sauti ukisimama kwenye kila neno. Maneno ya kuunganisha huonekana ukiyapunguza kasi.
6. Weka orodha yako binafsi. Andika maneno unayokosea mara kwa mara na uyapitie kila wiki.

Orodha ya haraka ya kukagua kabla ya kuwasilisha

• ☐ dhahabu, dhambi, tafadhali, dhamana: nimeandika dh.
• ☐ thamani na samani: nimeangalia maana kila nilipoyatumia.
• ☐ ghali, lugha: nimeandika gh.
• ☐ kwa sababu, kwa hiyo, kwa mfano, kwa ajili ya, sasa hivi, hata hivyo: yote yameandikwa kando.
• ☐ Kiswahili na Kiingereza zina herufi kubwa mwanzoni.
• ☐ ndiyo: nimeangalia kama kila ndio ni jibu la kukubali au kitambulishi cha ngeli.
• ☐ Nimekagua tena maandishi kwa kikagua tahajia.

Kutumia zana za AdeptWrite

• Spell Checker ya Kiswahili: hulinganisha maneno yako na kamusi ya tahajia ya Kiswahili moja kwa moja kwenye kivinjari na huangazia maneno yasiyojulikana na yale yaliyo kwenye orodha yetu ya jozi zinazochanganywa. Kumbuka kuwa kamusi hii ni ya Hunspell ya sw_TZ ya mwaka 2005, kwa hiyo neno jipya au la kitaalamu linaweza kuangaziwa ingawa ni sahihi. Pia, kama ilivyoelezwa kwenye thamani na samani, kamusi haiwezi kuona kosa pale neno lililoandikwa ni neno halisi lenye maana tofauti.
• Grammar Checker ya Kiswahili: hukagua sarufi, tahajia na alama za uandishi. Matokeo ni ya AI, kwa hiyo yakague mwenyewe kabla ya kuyakubali.
• Kamusi ya Kiswahili: angalia kama neno lipo, pamoja na mapendekezo ya tahajia na maana kutoka Wiktionary.
• Visawe vya Kiswahili: pata neno mbadala ukigundua kwamba neno ulilokusudia linakupa shaka katika tahajia.

Kikomo cha matumizi moja ni herufi 6,000, kwa hiyo kwa hati ndefu gawanya maandishi katika sehemu.

Makosa mengine yanayohusiana

Kando na tahajia ya maneno, jihadhari na mambo haya katika Kiswahili cha kuandika:

• Alama za uandishi: koma baada ya viunganishi vya mwanzoni mwa sentensi, kituo kamili na alama ya swali. Soma alama za uandishi wa Kiswahili.
• Viambishi: ni-na-soma, a-li-soma huandikwa pamoja kama neno moja; kosa la kutenganisha viambishi ni la kawaida kwa wanaoanza.
• Salamu na heshima: neno tafadhali na samahani hutumika sana katika barua rasmi; tazama salamu na heshima katika Kiswahili.
• Kuandika kwa kufuata sauti: ukisikia z lakini unajua neno hutoka Kiarabu, shuku dh.

Mfano wa mwisho: barua fupi iliyosahihishwa

Kabla:

Mheshimiwa, naomba kukujulisha kwamba kiswahili ni lugha ya taifa na kwahiyo naomba tafazali unipe nafasi. Samani ya kazi hii ni kubwa kwangu, kwamfano ni chanzo cha kipato.

Baada:

Mheshimiwa, naomba kukujulisha kwamba Kiswahili ni lugha ya taifa na kwa hiyo naomba tafadhali unipe nafasi. Thamani ya kazi hii ni kubwa kwangu, kwa mfano ni chanzo cha kipato.

Makosa matano yamerekebishwa: kiswahili, kwahiyo, tafazali, samani na kwamfano. Ukimaliza kusahihisha kwa mkono, endesha kikagua kama ukaguzi wa pili, si kama mbadala wa macho yako.

Muhtasari

Maneno mengi ya Kiswahili yanayochanganywa yanafuata kanuni mbili: maneno ya asili ya Kiarabu huhifadhi dh, th na gh, na kwa huandikwa kando. Jozi la thamani na samani ni hatari kwa sababu zote ni maneno halisi, na ndio linaweza kuwa sahihi kulingana na muktadha. Thibitisha kwa kamusi sanifu, fuata maelekezo ya BAKITA na ya shule yako, na utumie zana za AdeptWrite kama ukaguzi wa ziada.

← Miongozo yote