Durğu işarələri qaydaları: vergül, nöqtə, defis və tire

Azərbaycan dilində vergül sadalamada, tabesiz cümlələrin arasında, amma, lakin, ancaq sözlərindən əvvəl və ki bağlayıcısından sonra qoyulur. Defis qoşa və şəkilçili yazılışlarda, tire isə ismi xəbərdə, dialoqda və aralıq hallarda işlənir. Dırnaq üçün «» və “” qəbul olunur. Bu bələdçi hər işarəni cədvəl və düzgün-yanlış nümunələrlə göstərir.

Qısa cavab: Azərbaycan dilində durğu işarələri necə işlənir?

Durğu işarələri cümlənin quruluşunu və intonasiyasını göstərir: vergül hissələri ayırır, nöqtə fikri bitirir, defis sözün içində, tire isə sözlər arasında işlənir. Ən çox səhv edilən yerlər bunlardır:

1. ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur: Bilirəm ki, o gələcək.
2. amma, lakin, ancaq sözlərindən əvvəl vergül qoyulur: Getmək istəyirdim, lakin vaxtım yox idi.
3. Sadə sadalamada və bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur: Bakı, Gəncə və Şəki.
4. Defis (-) uzunluğu qısadır və ətrafında boşluq olmur: ata-ana, 5-ci sinif. Tire (—) uzundur və ətrafında boşluq olur: Bakı — Azərbaycanın paytaxtıdır.
5. Köhnə apostrof (mə’lum) 2004-cü ildən sonra işlənmir: məlum.

Bu yazı Azərbaycan dilinin orfoqrafiya və durğu qaydalarına əsaslanır. Rəsmi mənbələr: Nazirlər Kabinetinin 16 aprel 2019-cu il tarixli 174 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş «Azərbaycan dilinin orfoqrafiya normaları» (sonradan düzəlişlər olunub; mətni e-qanun.az saytında axtarın) və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşr etdiyi Orfoqrafiya lüğəti (2021). İnstitutun saytı: dilcilik.az. Məlumat 2026-11-01 tarixinə baxılıb; norma mətnində sonradan dəyişiklik ola bilər, mübahisəli hallarda rəsmi mətnə müraciət edin.

Bir baxışda: əsas durğu işarələri cədvəli

Vergül: ən çox səhv edilən işarə

1. Sadalama

Eyni cümlə üzvləri (mübtəda, tamamlıq, təyin) arasında vergül qoyulur. Sonuncu üzvdən əvvəl və bağlayıcısı gəlirsə, onun qarşısında vergül qoyulmur.

• Düzgün: Tələbələr kitabxanada, oxu zalında və auditoriyada çalışır.
• Yanlış: Tələbələr kitabxanada, oxu zalında, və auditoriyada çalışır.

həm... həm də, nə... nə də kimi təkrarlanan bağlayıcılarla gedən sadalamada intonasiyaya görə vergül qoyula bilər. Belə hallarda mətni ucadan oxuyun: aydın fasilə eşidirsinizsə, çox güman ki, vergül lazımdır.

2. Tabesiz mürəkkəb cümlə

Bir-birinə bağlı olmayan, bərabər hüquqlu hissələr arasında vergül qoyulur.

• Düzgün: Hava soyudu, yağış başladı, küçələr boşaldı.
• Yanlış: Hava soyudu yağış başladı küçələr boşaldı.

Hissələr daxilində artıq vergül varsa və məzmun daha iri bölünürsə, nöqtəli vergül işlədilir.

3. Qarşılaşdırma: amma, lakin, ancaq, fəqət

Bu bağlayıcılardan əvvəl vergül qoyulur.

• Düzgün: Mətn yaxşı yazılıb, amma nəticə hissəsi zəifdir.
• Yanlış: Mətn yaxşı yazılıb amma nəticə hissəsi zəifdir.

4. Tabeli mürəkkəb cümlə: ki, çünki, əgər, ona görə ki

Burada vergülün yeri bağlayıcıdan asılıdır.

• ki: bağlayıcı baş cümlənin sonuna yapışır, vergül ondan sonra gəlir: Bilirəm ki, sən gələcəksən. Elə bil ki, hava dəyişəcək.
• çünki, ona görə ki: vergül baş cümlə ilə bağlayıcı arasında olur: Mən gecikdim, çünki yol bağlı idi. Gecikdim, ona görə ki yol bağlı idi.
• əgər, nə vaxt ki, madam ki: tabeli hissə əvvəldə gəlirsə, sonunda vergül qoyulur: Əgər yağış yağsa, evdə qalarıq.

Diqqət: ki həmişə bağlayıcı deyil. Mən ki bilirəm cümləsində ki ədat kimi işlənir, vergül lazım deyil. Yoxlama qaydası: ki ikinci cümlə hissəsini açırsa, bağlayıcıdır; yalnız vurğu verirsə, ədatdır.

5. Müraciət

Müraciət cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda vergüllə ayrılır.

• Hörmətli müəllim, məqalənin son variantını göndərirəm.
• Əli, bu fayla bax.

Rəsmi məktublarda müraciətdən sonra vergül qoyulur; müraciət ayrıca sətirdə olarsa, bəzən nida işarəsi də işlənir (Hörmətli Əli bəy!). Hansı variantı seçsəniz, bütün sənəddə eyni qaydaya əməl edin. Rəsmi yazışma qaydaları üçün E-poçt və Məktub Yazıcı alətinə də baxa bilərsiniz.

6. Ara sözlər və cümlə əvvəlindəki bağlayıcılar

Danışanın münasibətini bildirən ara sözlər və ifadələr (əlbəttə, məsələn, deməli, yəni, doğrudan da, məlum olduğu kimi) adətən vergüllə ayrılır. Esse və referatda cümləni açan bağlayıcı ifadələrdən sonra da vergül qoyulur: İlk növbədə, mövzunun aktuallığını göstərmək lazımdır. Bununla yanaşı, tədqiqatın məhdudiyyətləri var.

• Düzgün: Məsələn, Xəzərin səviyyəsi son illərdə müzakirə mövzusudur.
• Yanlış: Məsələn Xəzərin səviyyəsi son illərdə müzakirə mövzusudur.

Eyni söz ara söz deyil, cümlə üzvü kimi işlənə bilər. Bu, məsələn, doğrudur cümləsində vergül var, O, qonaq kimi gəldi cümləsində isə kimi ara söz deyil. Sözün cümlədən çıxarıb mənanın pozulub-pozulmadığını yoxlayın: pozulmursa, ara sözdür.

7. Ayrıca təyin, izahat və feli tərkiblər

Əlavə izah kimi işlənən söz və ifadələr vergüllə ayrılır: Bakı, Azərbaycanın paytaxtı, Xəzər sahilində yerləşir. Uzun feli bağlama və feli sifət tərkibləri cümlənin əvvəlində və ya əlavə kimi işlənəndə intonasiyaya görə vergüllə ayrılır: Müsahibəyə hazırlıq üçün şirkət haqqında məlumat toplayaraq, sorğuları qaydaya saldı. Qısa və sıx bağlı tərkiblərdə (Gülə-gülə danışdı) vergül qoyulmur. Mübahisəli hallarda qaydanın rəsmi mətnini yoxlayın.

8. Bəli, yox, hə, ay: cavab sözləri

Cavab sözlərindən sonra vergül qoyulur: Bəli, razıyam. Yox, bu düzgün deyil.

Vergül qoyulmayan yerlər

• Mübtəda ilə xəbər arasında: Direktor, iclasa gəldi yanlışdır.
• İki eyni cümlə üzvünü bağlayan tək və, ilə, yaxud sözündən əvvəl.
• Qısa ki ədatından əvvəl və sonra.
• da/də bağlayıcısından əvvəl adətən qoyulmur: Mən də gələcəyəm.

Defis və tire: nə vaxt hansı?

Bu iki işarə çox vaxt qarışdırılır, çünki klaviaturada yalnız bir "-" düyməsi var. Fərq həm uzunluqda, həm də boşluqda görünür.

Defis işlənən yerlər

• Qoşa və təkrar sözlər: ata-ana, gecə-gündüz, ağır-ağır, gözəl-gözəl.
• Rəqəm və şəkilçi: 5-ci sinif, 2026-cı il, 1990-cı illər, 10-cu mərtəbə.
• Mürəkkəb xüsusi adlar və coğrafi ad birləşmələri, ənənəyə görə: Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri.
• Hərf və şəkilçi: SMS-lə, PDF-i, USB-yə kimi qısaltma və xarici yazılışlara qoşulan şəkilçilər.

Tire işlənən yerlər

• İsmi xəbər: mübtəda və xəbər hər ikisi ismi olanda, aralarına tire qoyulur: Bakı — Azərbaycanın paytaxtıdır. Nizami — böyük şairdir.
• Dialoq: hər replika yeni sətirdən tire ilə başlayır. Məsələn, belə: «— Sabah görüşürükmü?» sualına «— Bəli, saat on birdə.» cavabı gəlir.
• Sadalamadan əvvəl ümumiləşdirici söz: Hər şey — kitab, dəftər, qələm — çantadadır.
• Aralıq göstərmək: Bakı — Gəncə qatarı; 2020 — 2025-ci illər. Rəqəm aralığı üçün bəzi mətnlərdə defis də işlədilir, amma bir sənəd daxilində birini seçin.

Kompüterdə tireni necə yazmaq olar?

• Windows: Num Lock açıq olanda Alt düyməsini basıb saxlayın, rəqəm bloku ilə 0151 yığın (—). Alternativ olaraq mətn redaktorunun simvollar cədvəlindən kopyalayın.
• macOS (ABŞ düzümü): Option + Shift + defis.

Dırnaq: «» və ya “” ?

Azərbaycan mətnlərində iki yazılışla qarşılaşırsınız: «...» (şaquli dırnaq) və “...” (ingilis tipli qoşa dırnaq). Əsas qayda bir sənəd daxilində birini seçib sona qədər davam etməkdir. Çap nəşrlərində və rəsmi sənədlərdə daha çox «» görürük; ekran mətnində “” də geniş yayılıb. Düz yazı maşını dırnağı (") ancaq texniki məcburiyyət olanda qalsın, çünki əyri işarələr oxunaqlılığı yaxşılaşdırır.

• Dırnaq daxilində mətn ilə dırnaq arasında boşluq olmur: «Xəzər» qəzeti.
• Əsər, qəzet, şirkət və təşkilat adları dırnağa alınır: «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı.
• Sitat içində sitat olarsa, xarici dırnaq «», daxili “” olur: «Müəllim “yaxşı işdir” dedi.»
• Sitatdan əvvəl iki nöqtə gəlir: Müəllif yazır: «Mətn qısa olmalıdır».

Nöqtə, sual, nida və çoxnöqtə

• Nöqtə xəbər cümləsinin sonundadır. Başlıqların sonunda nöqtə qoyulmur. Qısaltmaların sonunda nöqtə qoyulması qısaltmanın növündən asılıdır; ən yaxşısı bu mətndə eyni qaydaya əməl etməkdir.
• Sual işarəsi sual cümləsinin sonunda yazılır. Dolayı sualda sual işarəsi yoxdur: Soruşdu ki, sabah gələcəksənmi.
• Nida işarəsi rəsmi yazıda az işlədilir. Hər cümləyə qoyulan !!! üslubu pozur.
• Çoxnöqtə üç nöqtədir. Dörd və daha çox nöqtə yazmayın.

Boşluq qaydaları

Durğu işarələrinin ətrafındakı boşluqlar çox vaxt gözdən qaçır, amma oxunaqlılığı və peşəkar görünüşü müəyyən edir.

Ardıcıl iki boşluq da səhvdir. Mənbədən kopyalanan mətnlərdə gizli simvollar və artıq boşluqlar çox olur; Mətn Təmizləyici aləti artıq boşluqları və boş sətirləri silməyə kömək edir.

Düzgün və yanlış: tez baxış cədvəli

Bu cədvəldəki mexaniki səhvləri (köhnə apostrof, böyük hərflə ay adı, türk yazılışları, artıq boşluq, durğudan əvvəl və sonra boşluq) AdeptWrite Orfoqrafiya Yoxlama aləti brauzerdə qayda əsasında tapa bilir. Vergülün cümlədə yerini bilmək üçün isə düşünmək lazımdır; ona görə alətin işarələdiyi yerlərə nəzər salıb qərarı özünüz verin.

ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ hərflərini necə yığmaq olar?

Azərbaycan əlifbasının xüsusi hərfləri (ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ) düzgün yazılmasa, söz tanınmaz hala düşür və ya fərqli sözə çevrilir: ədalət əvəzinə edalet, Azərbaycan əvəzinə Azerbaycan kimi yazılışlar rəsmi mətnə yaraşmır. Peşəkar yazıda həmişə tam əlifbadan istifadə edin.

Windows

1. Parametrlər → Vaxt və dil → Dil və region bölməsinə daxil olun.
2. Azərbaycan dilini (latın) əlavə edin və klaviatura düzümünü seçin.
3. Tapşırıq panelindəki dil işarəsi və ya Windows + Boşluq ilə düzümlər arasında keçin.

Azərbaycan düzümündə ə adətən ayrıca düymədir; yerini ilk dəfə klaviatura şəkli ilə yoxlayın.

macOS

Sistem Parametrləri → Klaviatura → Daxiletmə mənbələri bölməsindən Azərbaycan düzümünü əlavə edin. Menyu çubuğundakı dil işarəsindən keçid edə bilərsiniz.

Telefon

Android-də Gboard və ya digər klaviaturanın parametrlərində Azərbaycan dilini əlavə edin. iPhone-da Parametrlər → Əsas → Klaviatura → Klaviaturalar bölməsində Azərbaycan dilini seçin. Telefonda ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ düzülüşü klaviaturaya görə dəyişə bilər.

Böyük i və kiçik ı

Azərbaycan əlifbasında iki fərqli i var: nöqtəli i / İ və nöqtəsiz ı / I. Böyük hərflə yazanda iş sözü İŞ, ışıq sözü IŞIQ olur. Hərf registri başqa dilin qaydası ilə dəyişdikdə i hərfi nöqtəsiz I-yə çevrilə bilər, ona görə Word və Google Docs sənədinin dilini Azərbaycan dili seçin.

Real mətndə işləyən nümunə: əvvəl və sonra

Əvvəl:

Hörmətli müəllim mən dissertasiya mövzusunu Xəzər ekologiyası kimi seçmişəm lakin mənbələr azdır. Bilirəm,ki vaxt azdır amma işi vaxtında təhvil verəcəyəm - söz verirəm.

Sonra:

Hörmətli müəllim, mən dissertasiya mövzusunu Xəzər ekologiyası kimi seçmişəm, lakin mənbələr azdır. Bilirəm ki, vaxt azdır, amma işi vaxtında təhvil verəcəyəm; söz verirəm.

Nə düzəldildi:

1. Müraciətdən sonra vergül qoyuldu.
2. lakin və amma sözlərindən əvvəl vergül əlavə edildi.
3. ki bağlayıcısının yeri düzəldildi: boşluq ondan sonra, vergül də ondan sonra.
4. Cümlənin sonundakı defis mənasızdır; iki müstəqil fikri nöqtəli vergül ayırır.

Yoxlama siyahısı: göndərməzdən əvvəl

1. Hər ki bağlayıcısından sonra vergül varmı?
2. amma, lakin, ancaq sözlərindən əvvəl vergül varmı?
3. Sadə sadalamada və-dən əvvəl artıq vergül qalıbmı?
4. Defis və tire qarışdırılıbmı? Defisdə boşluq yoxdur, tiredə var.
5. Dırnaq bütün sənəddə eyni tipdədirmi?
6. Vergüldən əvvəl boşluq, ardıcıl iki boşluq qalıbmı?
7. Köhnə apostrof (mə’lum) və böyük hərflə yazılmış ay adları varmı?
8. ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ hərfləri hər yerdə doğru yazılıb?
9. Cümləni ucadan oxuyanda fasilə olan yerdə işarə varmı?

AdeptWrite alətləri ilə yoxlama

• Orfoqrafiya Yoxlama: brauzerdə qayda əsaslı yoxlama aparır. Köhnə apostrofu, böyük hərflə yazılmış ay adlarını, türk dilindən keçən yazılışları (təşəkkür əvəzinə teşekkür), artıq boşluqları və durğu ətrafındakı boşluqları göstərir. Alət hələ vergülün cümlə daxilindəki yerini mənaya görə yoxlamır.
• Qrammatika və Orfoqrafiya Yoxlama: süni intellekt əsaslıdır, qrammatika, orfoqrafiya və durğu təkliflərini verir. Təklifə bir ehtimal kimi baxın və yuxarıdakı qaydalara tutuşdurun. Bir sorğuda mətn 6000 simvola qədər ola bilər.
• Cümləni Düzəlt: uzun, dolaşıq cümləni səlisləşdirir; vergül problemi çox vaxt cümlənin həddən artıq uzun olmasından yaranır.
• Mətn Təmizləyici: kopyalanmış mətndəki artıq boşluq və boş sətirləri silir.

Heç bir avtomatik alət müəllimin, redaktorun və ya rəsmi norma mətninin yerinə keçmir. Alət yolu göstərir, qərar sizindir. Güclü yazı üçün əlaqəli bələdçilərə də baxın: Parafraz necə edilir və Xülasə necə yazılır.

Nəticə

Durğu işarələri üç əsas qaydada cəmlənir: ki-dən sonra, amma/lakin-dən əvvəl vergül; defis qısa və yapışıqdır, tire uzun və boşluqludur; xüsusi hərflər və ay adları normaya görə yazılır. Mətni göndərməzdən əvvəl yuxarıdakı siyahını bir dəfə keçin, mexaniki səhvləri aləti ilə tapın, mübahisəli hallarda isə AMEA Dilçilik İnstitutunun və orfoqrafiya normalarının mətninə müraciət edin.

← Bütün bələdçilər