İntihalden Nasıl Kaçınılır? Ödev ve Tezde 10 Pratik Yol

İntihalden kaçınmanın yolu, başkasından gelen her söz ve fikri kaynağıyla birlikte not almak, birebir aldığınızı tırnak içine koymak, paraphrase ettiğinizi de atıfla belirtmektir. Notu baştan kaynaklı tutar, yazıyı okuduktan sonra kendi cümlelerinizle kurar, teslimden önce de bir benzerlik taramasından geçirirseniz riskin çoğunu kapatırsınız.

İntihalden kaçınmak için ne yapmalı? Kısa cevap

Başkasının cümlesini, fikrini, verisini ya da tablosunu kullanıyorsanız, kaynağını gösterin; birebir aldığınızı tırnak içine koyun; kendi cümlelerinizle anlattığınızı da atıfla belirtin. İntihalin büyük bölümü kötü niyetten değil, notun kaynağının kaybolmasından ve teslim öncesi telaştan doğar. Aşağıdaki on alışkanlık, bu iki sorunu yazı sürecinin başında çözmek için sıralandı.

İntihalin tanımını ve türlerini ayrı bir yazıda anlattık: intihal nedir. Burada odak, ödev ve tez yazarken uygulayabileceğiniz pratiklerdir.

10 pratik yol

1. Notu baştan kaynaklı alın

Okurken aldığınız her notun yanına yazar, yıl ve sayfa numarasını ekleyin: "(Yılmaz, 2019, s. 42)". Kaynağı sonradan aramak, intihal vakalarının en yaygın başlangıcıdır. Not defteri, tablo ya da bir belge fark etmez; önemli olan notun kaynağından kopmamasıdır.

2. Birebir aldığınızı not ederken tırnak koyun

Notunuza kaynaktan cümle yapıştırdıysanız hemen tırnak içine alın ve yanına "birebir" diye işaret koyun. İki hafta sonra hangi cümlenin sizin, hangisinin kaynağın olduğunu ayırt edemezsiniz. Tırnaksız yapıştırılan not, ödeve girdiğinde kendiliğinden kaynaksız alıntıya dönüşür.

3. Doğrudan alıntıyı az ve gerekçeli kullanın

Birebir alıntı, ifadenin kendisi önemliyse yapılır: bir tanım, bir kanun maddesi, bir araştırmacının ayırt edici ifadesi. Kısa alıntı metnin içinde tırnakla verilir; uzun alıntılar için kullandığınız stil rehberi (APA 7 gibi) ayrı bir blok biçimi öngörür. Bu sınırı kendi bölümünüzün tez yazım kılavuzundan öğrenin. Ödevin yarısı alıntıdan oluşuyorsa sorun intihal değil, sizin sesinizin eksikliğidir.

4. Paraphrase'i kaynağı kapatarak yapın

Paragrafı okuyun, sekmeyi kapatın, aklınızda kalanı kendi cümle yapınızla yazın, sonra orijinalle karşılaştırın. Kaynağa bakarak sözcük değiştirmek ("artmıştır" yerine "yükselmiştir") paraphrase değildir; cümlenin iskeleti aynı kaldığı için hâlâ kopyadır. Adım adım yöntem için paraphrase nasıl yapılır yazısına bakın.

5. Paraphrase ettiğiniz fikre de atıf verin

Cümleleri sizin olsa da fikir kaynağındır. Bu yüzden her paraphrase sonunda atıf gerekir. Türkiye'de uygulama alanına göre farklı biçimler kullanılır; sosyal bilimler, eğitim ve işletmede APA yaygın bir varsayılandır, hukuk ve tarihte dipnotlu "isnad" sistemleri sık görülür. Hangisinin gerektiğine ders hocanız ya da enstitünüzün tez yazım kılavuzu karar verir. Dipnot kullanacaksanız dipnot ve sonnot nasıl yazılır rehberine göz atın.

6. Genel bilgi ile atıf gerektiren bilgiyi ayırın

"Ankara Türkiye'nin başkentidir" gibi yaygın bilinen bir bilgiye atıf gerekmez. Ancak bir istatistik, bir tarih yorumu, bir kuramın özgün yorumu, bir yazarın ayırt edici argümanı atıf ister. Şüphedeyseniz kuralı basit tutun: bunu ilk kez bu kaynakta öğrendiysem, kaynağı yazarım.

7. Atıfı yazarken ekleyin, sonradan değil

Kaynakçayı bir gece önce doldurmak, eksik ve hatalı girişlere yol açar. Metni yazdıkça atıfı parantez içinde ekleyin, kaynakçayı da aynı anda büyütün. Biçim kurallarında takılırsanız Kaynakça Oluşturucu girişleri tarayıcınızda biçimlendirir; ancak aracın çıktısı her zaman stil rehberine göre elle doğrulanmalıdır. Metinde atıf verdiğiniz eserler kaynakçaya, yalnızca okuyup atıf vermediğiniz eserler ise bölümünüz istiyorsa ayrı bir bibliyografyaya girer.

8. Kendi eski çalışmanızı da kaynak gösterin

Başka bir derse verdiğiniz ödevi ya da yayımlanmış makalenizi yeniden kullanmak, kurumların çoğunda "kendi kendine intihal" sayılabilir. Kural kurumdan kuruma değişir; bu yüzden eski çalışmayı kullanmadan önce dersin hocasına sorun ve kullanırsanız kaynak olarak gösterin.

9. Yapay zeka yardımını kuralına göre belirtin

Taslak, özet ya da çeviri için yapay zeka kullandıysanız, dersin ya da üniversitenizin kuralına bakın. Bazı dersler yasaklar, bazıları belirtilmesi şartıyla izin verir. Kural belirsizse hocanıza sorun. Yapay zekanın ürettiği bilgilerin kaynağı çoğu zaman gösterilemez; bu yüzden asıl kaynağı bulup siz atıf vermelisiniz. Detay için yapay zeka metni nasıl insanlaştırılır yazımıza bakın.

10. Teslimden önce bir benzerlik taramasından geçirin

Son adım bir güvenlik ağıdır. İntihal Kontrolü en az 30 sözcük, en fazla 6.000 karakterlik bir bölümü açık kaynaklarda arar ve eşleşen bölümleri işaretler. Uzun ödevi bölümlere ayırarak çalıştırın; Kelime Sayacı karakter sınırını önceden görmenizi sağlar. Sonucu bir izin belgesi gibi değil, gözden geçirilecek bölümlerin listesi gibi okuyun. Nasıl yapıldığı ve sonucun nasıl yorumlanacağı için intihal kontrolü nasıl yapılır yazısını okuyun.

Örnek: bir ödev paragrafını üç turda düzeltmek

Kurgusal bir sosyoloji ödevinde kaynak şu cümleyi içersin (yazar ve eser örnektir):

"Kentleşme, 1950'lerden sonra iç göçün hızlanmasıyla birlikte Türkiye'nin toplumsal yapısında en belirgin dönüşümlerden biri olmuştur." (Demir, 2018, s. 57)

İlk taslak (sorunlu):

Kentleşme, 1950'lerden sonra iç göçün hızlanmasıyla Türkiye'nin toplumsal yapısında en belirgin dönüşümlerden biri olmuştur.

Cümle neredeyse aynen alınmış, atıf yok, tırnak yok. Bu açık bir kaynaksız alıntıdır.

Tur 1: Atıf ekleyin. Yalnızca atıf eklemek yeterli değildir. Birebir kopya olduğu için tırnak da gerekir:

"Kentleşme, 1950'lerden sonra iç göçün hızlanmasıyla birlikte Türkiye'nin toplumsal yapısında en belirgin dönüşümlerden biri olmuştur" (Demir, 2018, s. 57).

Artık dürüst, ama yazıda sizin sesiniz yok.

Tur 2: Kaynağı kapatıp kendi cümlenizle kurun.

İç göçün 1950'lerden itibaren hız kazanması, Türkiye'de toplumsal yapıyı en çok değiştiren gelişmelerden biri olan kentleşmeyi beraberinde getirdi (Demir, 2018).

Fikir kaynağın, cümle sizin; bu yüzden atıf kalıyor, tırnak kalkıyor.

Tur 3: Kendi katkınızı ekleyin.

Demir'e (2018) göre iç göçün 1950'lerden itibaren hız kazanması kentleşmeyi toplumsal yapıdaki en belirgin dönüşümlerden biri yaptı. Bu dönüşümün konut ve ulaşım gibi alanlardaki yansımalarını izleyen bölümde ele alıyorum.

Kaynağın söylediği ile sizin söyleyeceğiniz ayrı cümlelerde. Okuyan hoca, nerede bitip nerede başladığınızı net görür. Bu üçüncü tur, hem atıfı hem özgün katkıyı gösterdiği için en güvenli biçimdir.

Tez ve yüksek lisans çalışmalarında ek dikkat

Tez yazarken dönem boyunca yüzlerce not biriktirirsiniz; bu yüzden kaynaklı not düzeni burada daha da önemlidir. Danışmanınızın beklentisini ilk görüşmede öğrenin: hangi atıf sistemi, kaç kaynak türü, alıntı oranı ve benzerlik raporu hangi aşamada isteniyor. Kuramsal çerçeve bölümünü yazarken YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden konunuza yakın tezleri okuyabilir, ancak onlardan aldığınız her fikri ve cümle yapısını atıfla belirtmeniz gerekir. Anlatımı kendi söyleyişinize taşımak için yazdıktan sonra bir gün bekleyip metni yeniden okumak, en az bir araç kadar işe yarar.

Hızlı karar tablosu

Kampüste sık karşılaşılan durumlar

Arkadaşımla ortak çalıştık, benzer yazdık. Sorun olur mu? Ders, ortak çalışmaya izin vermiyorsa benzerlik yüksek çıkar. Ödev bireyselse tartışabilirsiniz ama yazıyı ayrı ayrı yazın. Kuralı hocadan açıkça öğrenin.

Vikipedi'den bilgi aldım. Kaynak göstermeli miyim? Evet. Ayrıca çoğu hoca Vikipedi'yi birincil dayanak olarak kabul etmez. Maddenin alt kısmındaki kaynakları bulun, asıl kaynağa atıf verin.

İnternetten bulduğum çeviri bir makaleyi özetledim. Özetin altına asıl makaleyi ve çevirinin kaynağını yazın. Özet de paraphrase gibi atıf ister.

Benzerlik oranı düşük çıktı, rahat mıyım? Hayır. Oran yalnızca taranan kaynaklardaki örtüşmeyi gösterir; fikir aşırmayı, kapalı arşivleri ve atıfsız paraphrase'i göstermez. Kurumunuzun kabul ettiği sınır için bölümünüze ve danışmanınıza sorun; bu rehber herhangi bir sınır vaat etmez.

Sık yapılan hatalar

1. Sözcük değiştirip "paraphrase yaptım" demek. Cümle iskeleti aynıysa kopya sayılabilir.
2. Atıfı sayfa sonuna toplamak. Hangi cümlenin hangi kaynağa ait olduğu belirsizleşir.
3. Kaynakçaya okumadığınız eseri koymak. Kaynakça, yalnızca metinde atıf verdiğiniz eserleri içermelidir.
4. Son güne bırakmak. Tarama, düzeltme ve yeniden tarama zaman ister.
5. Tek bir araca güvenmek. Üniversitenin sisteminin bakacağı havuz ile ücretsiz aracın baktığı havuz aynı değildir.

Teslim öncesi liste

• ☐ Her doğrudan alıntı tırnak içinde, atıf ve sayfa numarasıyla verildi.
• ☐ Her paraphrase'in sonunda atıf var.
• ☐ Kaynakçadaki her eser metinde, metindeki her atıf kaynakçada geçiyor.
• ☐ Kendi eski çalışmamı kullandıysam belirttim.
• ☐ Yapay zeka kullandıysam dersin kuralına göre bildirdim.
• ☐ Ödevi bölümlere ayırıp benzerlik taramasından geçirdim ve her eşleşmeyi inceledim.
• ☐ Biçim kuralları için bölümümün yazım kılavuzuna baktım.

İntihalden kaçınmak bir kontrol anı değil, bir yazma alışkanlığıdır: notu kaynaklı alın, kaynağı kapatıp yazın, atıfı yazarken ekleyin. Bu üç alışkanlık yerleşirse, teslimden önceki tarama bir sürpriz değil, kısa bir doğrulama olur.

← Tüm rehberler