Cách tránh đạo văn khi viết tiểu luận, khóa luận

Muốn tránh đạo văn, hãy ghi nguồn ngay từ lúc ghi chú, tách rõ chữ của mình và chữ của tác giả, đặt trích dẫn ngắn trong ngoặc kép, paraphrase bằng lời của mình kèm nguồn, lập danh mục tài liệu tham khảo đúng mẫu của khoa, rồi rà soát lại trước khi nộp. Bài này đưa ra quy trình từng bước và danh sách kiểm tra cho khóa luận.

Câu trả lời ngắn

Cách đáng tin nhất để tránh đạo văn là làm đúng ngay từ lúc đọc và ghi chú, không phải chữa ở phút cuối. Quy trình gồm bảy bước: ghi nguồn khi ghi chú, phân biệt kiến thức phổ thông với ý riêng của tác giả, trích dẫn trực tiếp ngắn có ngoặc kép, paraphrase kèm nguồn, ghi trích dẫn trong bài, lập danh mục tài liệu tham khảo, rồi kiểm tra lại. Nếu bạn chưa rõ đạo văn gồm những hình thức nào, hãy đọc trước bài đạo văn là gì.

Bước 1. Ghi nguồn ngay khi ghi chú

Phần lớn đạo văn vô ý bắt nguồn từ file ghi chú. Bạn copy một đoạn vào để "lát nữa viết lại", nhưng không lưu tên nguồn, rồi sau đó không còn phân biệt được đâu là chữ của mình.

Cách làm gọn:

• Mỗi ghi chú có ba phần: nội dung, nguồn (tác giả, năm, tiêu đề, số trang, đường dẫn nếu là web) và dấu hiệu loại ghi chú.
• Dùng ba ký hiệu cố định, ví dụ: [TRÍCH] cho câu chép nguyên văn, [DIỄN] cho ý đã viết lại bằng lời mình, [Ý MÌNH] cho nhận xét riêng.
• Đừng bao giờ dán đoạn vào bài chính khi chưa có ký hiệu và nguồn đi kèm.
• Với bài web, lưu cả ngày truy cập; trang báo mạng có thể sửa hoặc xóa bài.

Một ghi chú tốt trông như sau: [TRÍCH] "Du lịch cộng đồng giúp người dân địa phương trực tiếp hưởng lợi" - Nguyễn Văn A (2020), tr. 45. Tên và năm ở đây chỉ là mẫu định dạng.

Bước 2. Phân biệt kiến thức phổ thông với ý riêng của tác giả

Không phải câu nào cũng cần nguồn. Một cách phân loại thực dụng:

Nếu bạn phân vân, hãy hỏi: "Một người đọc có thể hỏi 'ai nói điều này, ở đâu?' không?" Nếu có thể, hãy dẫn nguồn. Khi nghi ngờ, tra thêm hoặc hỏi giảng viên hướng dẫn.

Bước 3. Trích dẫn trực tiếp: ngắn, có ngoặc kép, có số trang

Trích dẫn trực tiếp chỉ nên dùng khi cách diễn đạt của tác giả quan trọng với lập luận của bạn: một định nghĩa, một câu phát biểu đáng nhớ. Nguyên tắc:

1. Đặt đúng nguyên văn trong dấu ngoặc kép.
2. Ghi tác giả, năm và số trang.
3. Giữ ngắn. Một khóa luận toàn trích dẫn nguyên văn không cho thấy bạn hiểu vấn đề.
4. Với đoạn dài, nhiều kiểu trích dẫn cho phép tách thành khối riêng thụt lề; mức "dài" là bao nhiêu từ tùy kiểu trích dẫn (APA có ngưỡng riêng), nên hãy xem hướng dẫn của khoa bạn.

Ví dụ: Theo Nguyễn Văn A (2020), du lịch cộng đồng "giúp người dân địa phương trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động đón khách" (tr. 45).

Bước 4. Paraphrase đúng cách, rồi vẫn ghi nguồn

Paraphrase là diễn đạt lại ý của tác giả bằng cấu trúc và từ ngữ của bạn. Nó không thay thế việc dẫn nguồn: ý vẫn là của họ.

Quy trình tránh viết "nhái":

1. Đọc cả đoạn đến khi hiểu ý chính.
2. Gấp tài liệu lại hoặc tắt cửa sổ.
3. Viết lại ý đó như thể bạn đang giải thích cho một bạn cùng lớp.
4. So với bản gốc: nếu cùng trật tự ý và nhiều cụm từ giống nhau, viết lại.
5. Thêm trích dẫn trong bài.

Gốc: "Việc sử dụng điện thoại quá nhiều ở học sinh trung học làm giảm thời gian tự học và ảnh hưởng đến giấc ngủ."

Chưa đạt (chỉ thay từ): Việc dùng điện thoại quá mức ở học sinh phổ thông làm giảm thời gian tự học và tác động đến giấc ngủ.

Đạt: Khi học sinh dành nhiều giờ cho điện thoại, các em có ít thời gian ngồi vào bàn học hơn và thường ngủ muộn hơn (Trần Thị B, 2021).

Công cụ viết lại văn bản có thể đưa ra phương án diễn đạt khác để bạn tham khảo. Hãy đọc kết quả, chọn lọc và đối chiếu với bản gốc, vì công cụ không biết tài liệu của bạn nói gì và không thay bạn ghi nguồn. Hướng dẫn kỹ hơn nằm ở bài cách paraphrase không đạo văn.

Bước 5. Ghi trích dẫn ngay trong bài

Mỗi chỗ dùng ý hay chữ của người khác cần một dấu hiệu ngay tại câu đó, ví dụ (Nguyễn Văn A, 2020) hoặc số tham chiếu [3], tùy kiểu trích dẫn của khoa. Ba lỗi hay gặp:

• Chỉ ghi nguồn ở cuối đoạn dài trong khi các câu giữa đoạn là của ba tác giả khác nhau.
• Ghi nguồn ở danh mục cuối bài nhưng không có chỗ nào trong bài nhắc tới.
• Lẫn lộn kiểu: nửa bài theo APA, nửa bài đánh số.

Bước 6. Lập danh mục tài liệu tham khảo

Danh mục tài liệu tham khảo chỉ nên chứa những tài liệu bạn đã đọc và đã dẫn trong bài, sắp theo quy định của khoa (thường theo thứ tự chữ cái tên tác giả hoặc theo thứ tự xuất hiện nếu dùng số). Điểm cần nhớ:

• Mỗi nguồn trong bài phải có trong danh mục, và ngược lại.
• Bài báo tiếng Anh bạn đã dịch thì đưa bản gốc vào danh mục, không chỉ đưa bản dịch tự làm.
• Nếu tài liệu bạn đọc qua một tác giả khác trích lại (nguồn thứ cấp), hãy ghi rõ như vậy theo quy ước của kiểu trích dẫn đang dùng.
• Tên đúng của trường và khoa cũng như mẫu bìa, mẫu danh mục do khoa quy định; đừng tự chế mẫu.

Trình tạo trích dẫn giúp dựng nhanh mục theo APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard hay IEEE từ thông tin bạn nhập. Công cụ sắp xếp mục từ dữ liệu bạn điền, nên hãy tự đối chiếu từng mục với tài liệu gốc và với mẫu của khoa. Bài tài liệu tham khảo và mục lục tài liệu nói chi tiết hơn về cách lập danh mục, kể cả cách ghi tên tác giả Việt Nam.

Bước 7. Kiểm tra lại trước khi nộp

Làm theo thứ tự sau:

1. Đọc bài trên giấy hoặc đọc to, đánh dấu đoạn nào "nghe không giống giọng mình".
2. Với mỗi đoạn đánh dấu, tìm lại ghi chú ban đầu và xác nhận nguồn.
3. Chạy công cụ kiểm tra đạo văn với từng chương (mỗi lần tối đa 6.000 ký tự và tối thiểu 30 từ). Công cụ đối chiếu với các nguồn mở như Wikipedia, Wikisource, DOAJ, Internet Archive và Europe PMC, không dùng kho bài của trường và không phải Turnitin.
4. Với đoạn trùng, quyết định: thêm ngoặc kép và nguồn, hoặc viết lại bằng lời mình.
5. Hỏi giảng viên về phần mềm và ngưỡng của trường; xem hướng dẫn trong bài cách kiểm tra đạo văn.

Kết quả sạch từ công cụ chỉ có nghĩa là không tìm thấy trùng khớp trong những nguồn nó đã tìm; nó không chứng minh ý trong bài là của bạn.

Những lỗi hay gặp trong khóa luận tốt nghiệp

• Chép từ báo mạng, diễn đàn, blog mà không ghi địa chỉ và ngày truy cập, rồi coi đó là kiến thức chung. Tin tức, số liệu và nhận định trên báo đều có người viết và cần được dẫn.
• Dịch máy bài tiếng Anh rồi dán vào chương tổng quan. Câu chữ khác ngôn ngữ nhưng ý và cấu trúc vẫn là của tác giả gốc. Dẫn bài gốc, và tự viết lại bằng sự hiểu của mình.
• Dùng lại chương của khóa luận khác (của anh chị khóa trước hoặc của bài báo mình từng viết) mà không ghi chú.
• Danh mục tài liệu dài nhưng chưa đọc. Hội đồng có thể hỏi về một tài liệu bất kỳ trong danh mục.
• Dùng nội dung do AI sinh ra mà không kiểm tra. Công cụ AI có thể bịa tài liệu hoặc số liệu; mỗi tài liệu phải được bạn mở ra và xác nhận trước khi dẫn. Đọc quy định của trường xem việc dùng AI trong bài nộp có được phép và phải khai báo thế nào.
• Ghi nguồn nhưng giữ nguyên văn không ngoặc kép. Ghi nguồn không biến đoạn chép nguyên văn thành paraphrase.

Danh sách kiểm tra trước khi nộp bài

• ☐ Mọi câu trích nguyên văn đều nằm trong ngoặc kép, có tác giả, năm, số trang.
• ☐ Mọi ý, số liệu, định nghĩa không phải kiến thức phổ thông đều có nguồn ngay trong bài.
• ☐ Phần diễn đạt lại thật sự khác về cấu trúc câu so với nguồn.
• ☐ Mỗi nguồn trong bài có mặt trong danh mục tài liệu tham khảo, và ngược lại.
• ☐ Tài liệu tiếng Anh đã dịch được ghi bằng bản gốc.
• ☐ Mọi tài liệu trong danh mục đều có thật và bạn đã mở ra đọc.
• ☐ Kiểu trích dẫn thống nhất và đúng mẫu của khoa.
• ☐ Phần dùng lại nội dung của chính mình (nếu có) đã được ghi chú hoặc có sự đồng ý của giảng viên.
• ☐ Đã chạy kiểm tra trùng khớp và xem xét từng đoạn bị đánh dấu.
• ☐ Đã đọc quy định liêm chính học thuật và yêu cầu về việc dùng AI của trường.

Khi nào cần hỏi giảng viên

Bạn nên hỏi trực tiếp giảng viên hướng dẫn hoặc văn phòng khoa khi: muốn dùng lại nội dung cũ của mình, phân vân một ý có phải kiến thức phổ thông không, dùng tài liệu qua nguồn thứ cấp, hoặc nhóm làm bài chung và chia phần viết. Hỏi sớm luôn dễ hơn giải trình sau khi bài đã bị phát hiện.

← Tất cả hướng dẫn