Plagiaat voorkomen: 8 gewoontes voor scriptie en verslag

Je voorkomt plagiaat door tijdens het lezen al op te schrijven waar elk idee vandaan komt, door bij elke overgenomen gedachte een bron te noemen, en door je eigen woorden en structuur te gebruiken. Citeer letterlijk alleen als de formulering zelf telt. Leg eerder ingeleverd werk niet stilzwijgend opnieuw voor, en controleer je tekst voor je inlevert.

Het korte antwoord

Plagiaat voorkom je met een vaste werkwijze, niet met een truc achteraf. Noteer vanaf het eerste artikel dat je leest bij elke aantekening de bron en het paginanummer. Zet een letterlijk citaat altijd tussen aanhalingstekens. Schrijf een parafrase echt in je eigen woorden en zinsopbouw, en noem ook dan de bron. Controleer je tekst als laatste stap op overeenkomsten.

Dat geldt voor een scriptie in het hbo of aan de universiteit, maar net zo goed voor een verslag in het mbo, een werkstuk of een rapport op je stage. Het principe is overal gelijk: de lezer moet kunnen zien wat van jou is en wat van een ander komt.

Wat telt als plagiaat?

Plagiaat is het overnemen van andermans woorden, ideeën, gegevens of structuur zonder duidelijke bronvermelding, zodat het lijkt alsof het van jou is. Het gaat dus niet alleen om kopiëren en plakken. Ook de volgende situaties kunnen als plagiaat worden gezien:

• een tekst vertalen uit het Engels en zonder bron als eigen werk presenteren;
• een alinea van een medestudent "net anders" formuleren;
• een bron wel noemen, maar de zinnen vrijwel woordelijk overnemen zonder aanhalingstekens;
• een figuur, tabel of dataset overnemen zonder vermelding;
• je eigen eerder beoordeelde werk opnieuw inleveren zonder dat te melden.

Hoe je instelling plagiaat precies omschrijft en welke maatregel erop volgt, staat in de Onderwijs- en Examenregeling (OER) en in het fraudereglement van je opleiding. Lees dat stuk één keer door voor je aan je scriptie begint.

Wat gebeurt er bij vermoeden van fraude?

Bij Nederlandse hogescholen en universiteiten beoordeelt in de regel de examencommissie of er sprake is van fraude. Je krijgt meestal de kans om je kant van het verhaal te geven. De sancties verschillen per instelling en per ernst: van een lager cijfer of het opnieuw moeten maken van het werk tot uitsluiting van een toets of tentamenperiode. Bij de ernstigste gevallen kan de instelling verder gaan. De precieze procedure vind je in de OER en het reglement van je eigen opleiding, niet in een algemene gids. Dat reglement is ook de plek om te lezen hoe bezwaar en beroep zijn geregeld.

Voor onderzoekers geldt daarnaast de Nederlandse gedragscode voor wetenschappelijke integriteit, die ook afspraken bevat over zorgvuldig omgaan met bronnen. Wil je weten waar de grens ligt, lees dan ook onze gids wat is plagiaat.

De 8 gewoontes

1. Noteer de bron tijdens het lezen, niet achteraf

De meeste ongelukken ontstaan op het moment dat je een aantekening in je bestand ziet staan en niet meer weet waar hij vandaan komt. Maak één notitiedocument en zet bij elke regel direct de auteur, het jaar en het paginanummer. Wat je letterlijk overneemt, zet je meteen tussen aanhalingstekens en markeer je met een kleur. Wat je in eigen woorden samenvat, laat je zonder aanhalingstekens, maar met bron.

Een werkbaar schema voor aantekeningen:

Het label "EIGEN" lijkt overdreven, maar het voorkomt dat je later je eigen opmerking voor een bron aanziet, of andersom.

2. Kies bewust: citeren of parafraseren

Citeer letterlijk wanneer de precieze formulering zelf het bewijs is, bijvoorbeeld een wetsartikel, een definitie of een uitspraak van een geïnterviewde. Parafraseer in alle andere gevallen. Een scriptie die vooral uit citaten bestaat, laat zien dat je de stof nog niet hebt verwerkt.

Een voorbeeld. Bron (verzonnen ter illustratie): "Werknemers die vaak thuiswerken, rapporteren een betere balans tussen werk en privé, maar voelen zich vaker minder verbonden met collega's."

• Te dicht bij het origineel: Werknemers die vaak thuiswerken hebben een betere balans tussen werk en privé, maar voelen zich minder verbonden met collega's (De Vries, 2021).
• Echte parafrase: Thuiswerken kan het evenwicht tussen werk en vrije tijd verbeteren, al lijkt het de band met collega's te verzwakken (De Vries, 2021).

In het eerste voorbeeld zijn alleen twee woorden vervangen. In het tweede is de zin opnieuw opgebouwd. Lees de bron, leg hem weg, schrijf de gedachte uit je hoofd op en vergelijk daarna pas met het origineel. Meer technieken staan in parafraseren zonder plagiaat.

3. Vermeld de bron ook bij een parafrase

Een parafrase zonder bron is nog steeds plagiaat, ook als geen enkel woord klopt met het origineel. De gedachte is immers van iemand anders. Zet de verwijzing in de lopende tekst, bij voorkeur direct achter de zin waar de gedachte begint, en zorg dat hij ook in je bronnenlijst terugkomt.

4. Pas APA 7 toe, ook bij Nederlandse bronnen

Veel opleidingen schrijven APA 7 voor, maar niet allemaal. Vraag naar de voorgeschreven stijl en houd je daaraan. Bij Nederlandse bronnen gelden dezelfde principes als bij buitenlandse: auteur, jaar, titel, uitgever of website. Een paar punten om op te letten:

• Wetten en regelingen: noem de officiële titel en de vindplaats, bijvoorbeeld de officiële publicatie op de website van de overheid. Controleer in de stijlgids van je opleiding of daar een eigen werkwijze voor staat.
• Rapporten van de overheid of het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): de organisatie is dan de auteur. Noem ook de datum waarop een online tabel is geraadpleegd als de gegevens kunnen wijzigen.
• Eigen vertalingen: staat een citaat in het Engels en vertaal je het zelf, zeg dat dan erbij.

Laat een bronvermelding niet op het laatste moment los: de bronvermelding-generator maakt een eerste opzet in APA 7, MLA, Chicago, Harvard of IEEE, maar jij blijft verantwoordelijk voor de juistheid. Controleer elke regel tegen de bron zelf.

5. Maak je bronnenlijst en je verwijzingen sluitend

Elke verwijzing in de tekst hoort in de lijst te staan en elke bron in de lijst moet in de tekst voorkomen. Loop dit na met een korte controle: zoek op elke achternaam uit de lijst en kijk of hij in de tekst voorkomt, en andersom. Een lijst met bronnen die je nooit hebt gelezen is geen goed teken. Wie een bron via een andere bron kent, noemt dat ook zo: gebruik "zoals aangehaald in" en vermeld de bron die je werkelijk hebt gelezen.

6. Hergebruik je eigen werk alleen openlijk

Stuk uit een eerder werkstuk of een eerdere versie van je scriptie overnemen, kan als zelfplagiaat gelden. Dat geldt ook voor een opdracht die je voor een andere cursus hebt geschreven. Vraag de docent vooraf of en hoeveel je mag hergebruiken, en verwijs naar je eerdere werk als dat is toegestaan. Doe dit schriftelijk, dan kun je het later aantonen.

7. Wees open over hulpmiddelen en samenwerking

Heeft een medestudent meegelezen, een schrijfcentrum geholpen of heb je een digitaal hulpmiddel gebruikt, dan hangt het van de regels van je opleiding af wat je moet melden. Veel instellingen hebben inmiddels richtlijnen over generatieve AI, en die verschillen sterk per vak. Lees die richtlijn en vraag het bij twijfel aan je docent. Meer over de achtergrond staat in hoe werkt een AI-detector.

8. Controleer je tekst voor je inlevert

Een controle op overeenkomsten is een laatste vangnet, geen vrijbrief. Plak een deel van je tekst in de plagiaatcheck en kijk welke passages overeenkomen met openbare bronnen. De tool werkt met maximaal 6.000 tekens per keer, en een tekst moet minimaal 30 woorden hebben. Hij zoekt in open bronnen, zoals Wikipedia en open tijdschriftenbanken, en niet in de afgesloten databank van je onderwijsinstelling. Een uitkomst zonder treffers bewijst dus niet dat je tekst oorspronkelijk is. Hoe je een rapport leest, staat in plagiaat controleren.

Checklist voor je inlevert

1. Staat bij elke overgenomen gedachte een bron, ook bij parafrases?
2. Staat elk letterlijk citaat tussen aanhalingstekens, met paginanummer?
3. Komt elke verwijzing in je tekst terug in je bronnenlijst, en omgekeerd?
4. Heb ik elke bron zelf gelezen, of vermeld ik dat ik hem via een andere bron ken?
5. Heb ik eigen eerder ingeleverd werk niet zonder toestemming hergebruikt?
6. Heb ik de regels over hulpmiddelen en AI van mijn opleiding gevolgd?
7. Heb ik een controle op overeenkomsten gedaan en de treffers nagelopen?

Veelgemaakte fouten

• Synoniemen verwisselen en denken dat het een parafrase is. Als de zinsopbouw hetzelfde blijft, zie je het origineel nog door de tekst heen.
• Alleen aan het eind van de alinea verwijzen. Als de alinea uit meerdere bronnen bestaat, weet de lezer niet wat waarvan komt. Verwijs per gedachte.
• Een citaat uit een samenvatting overnemen zonder het origineel te hebben gelezen.
• Een plaatje of tabel van internet halen zonder auteur, jaar en licentie.
• Pas op de dag van inleveren beginnen aan de bronnenlijst.

Hoe AdeptWrite je daarbij helpt

Een tekst-herschrijven-tool kan je helpen een eigen zin op een andere manier te formuleren of stroever klinkende passages te verbeteren. Gebruik hem op je eigen tekst, niet om andermans tekst te vermommen: de bron blijft ook dan nodig. Voor een lange bron kun je de samenvattool gebruiken als eerste overzicht, waarna je zelf de originele tekst leest en citeert. Wat een tool oplevert, controleer je altijd zelf.

Voor de officiële spelling van namen en vaktermen in je tekst kun je terecht op woordenlijst.org, de online Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.

← Alle gidsen