Chú thích cuối trang (footnote) và chú thích cuối bài: khi nào dùng, cách chèn và ví dụ

Chú thích cuối trang (footnote) là ghi chú đánh số, nằm ở cuối chính trang có dấu số tham chiếu; chú thích cuối bài (endnote) gom các ghi chú ở cuối tài liệu hoặc cuối chương. Khối luật, sử học, nhân văn thường dùng footnote để dẫn nguồn; khối kinh tế, tâm lý, giáo dục hay dùng trích dẫn trong ngoặc kiểu APA. Luôn theo quy định của khoa bạn.

Trả lời nhanh: chú thích cuối trang là gì và khi nào dùng?

Chú thích cuối trang (footnote) là đoạn ghi chú ngắn đặt ở cuối trang, gắn với một con số nhỏ (chỉ số trên) trong câu văn; nó dùng để ghi nguồn trích dẫn hoặc giải thích thêm mà không làm đứt mạch câu chính. Chú thích cuối bài (endnote) hoạt động giống hệt, chỉ khác là các ghi chú được gom lại ở cuối bài hoặc cuối chương.

Cách chọn nhanh:

• Khoa yêu cầu chú thích cuối trang (thường gặp ở luật, lịch sử, văn học, triết học, báo chí): dùng footnote để dẫn nguồn trực tiếp ở dưới trang.
• Khoa yêu cầu trích dẫn trong ngoặc kiểu tác giả - năm như (Nguyễn, 2020): dùng ngoặc trong câu và danh mục tài liệu tham khảo, chỉ dùng footnote cho ghi chú giải thích ngắn nếu được phép.
• Khoa không nói rõ: hỏi giảng viên hướng dẫn hoặc đọc mẫu luận văn của khoa, vì mỗi trường và mỗi khoa có thể quy định khác nhau. Đừng tự ý trộn hai cách trong cùng một bài.

Ba cách ghi nguồn trong bài học thuật

Hai cách đầu thuộc nhóm "ghi chú đánh số". Cách thứ ba theo kiểu APA. Danh mục tài liệu tham khảo ở cuối bài vẫn cần có trong cả ba trường hợp nếu khoa yêu cầu; xem bài tài liệu tham khảo và mục lục tài liệu.

Footnote và endnote khác nhau ở đâu?

Về nội dung, hai loại giống nhau. Khác biệt nằm ở vị trí và trải nghiệm đọc:

• Footnote cho người đọc thấy nguồn ngay, không phải lật sang trang cuối. Hội đồng chấm có thể kiểm tra từng dẫn chứng khi đọc. Nhược điểm: trang có nhiều chú thích dài sẽ chiếm diện tích và dễ rối bố cục.
• Endnote làm trang văn bản gọn hơn nhưng người đọc phải lật qua lại.

Trong luận văn, khóa luận ở Việt Nam, footnote phổ biến hơn endnote. Nếu bạn thấy yêu cầu ghi "chú thích" mà không nói rõ vị trí, mặc định thường hiểu là cuối trang, nhưng hãy xác nhận với khoa.

Footnote được dùng vào việc gì?

Footnote có hai công dụng chính, và mỗi chú thích nên chỉ làm một việc:

1. Chú thích dẫn nguồn: ghi xuất xứ của câu trích hoặc ý được diễn đạt lại (tác giả, tên tác phẩm, nhà xuất bản, năm, trang).
2. Chú thích giải thích: bổ sung thông tin nhỏ mà thân bài không nên ôm, ví dụ định nghĩa một thuật ngữ, ghi chú về cách tính số liệu, hoặc ghi rõ phiên bản văn bản pháp luật.

Đừng dồn đoạn lập luận quan trọng xuống chú thích. Nếu ý đó thiết yếu để hiểu bài, hãy đưa lên thân bài.

Ví dụ chú thích cuối trang bằng tiếng Việt

Các ví dụ dưới đây là ví dụ minh họa với tên tác giả và tác phẩm giả định, dùng để bạn thấy cách sắp xếp thông tin; đừng sao chép thành nguồn thật. Dạng chuẩn chính xác (dấu câu, chữ in nghiêng, thứ tự) phụ thuộc quy định của từng trường.

Câu trong thân bài:

Nhiều nghiên cứu cho rằng thời hiệu khởi kiện ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại.¹

Chú thích ở cuối trang:

¹ Nguyễn Văn An (2019), Thời hiệu trong tố tụng dân sự, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 112.

Chú thích ghi nguồn sách thường gồm: tên tác giả (giữ thứ tự tên người Việt: họ, tên đệm, tên), năm xuất bản, nhan đề in nghiêng, nhà xuất bản (viết tắt Nxb.), nơi xuất bản và số trang (tr.).

Văn bản pháp luật thường ghi ngắn gọn điều khoản:

² Bộ luật Dân sự năm 2015, Điều 584.

Bài báo trong tạp chí:

³ Trần Thị Bình (2021), "Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử", Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 8, tr. 45-52.

Tên tạp chí và số báo trong ví dụ này là giả định, chỉ để minh họa cấu trúc.

Dẫn lại cùng một nguồn: Sđd., Tlđd., Ibid.

Khi một nguồn được dẫn nhiều lần, các trường thường dùng cách ghi rút gọn thay vì chép lại đầy đủ:

• Sđd. = "sách đã dẫn": dùng khi dẫn lại sách đã ghi đầy đủ ở chú thích trước đó.
• Tlđd. = "tài liệu đã dẫn": dùng cho bài báo, văn bản hoặc tài liệu không phải sách.
• Ibid. (tiếng Latinh, nghĩa là "cùng chỗ đó"): dùng khi chú thích liền ngay trước là cùng một nguồn. Một số khoa vẫn dạy cách này, một số khác khuyên tránh dùng vì dễ sai khi bạn thêm hoặc xóa chú thích.

Ví dụ:

⁴ Nguyễn Văn An (2019), Thời hiệu trong tố tụng dân sự, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 112. ⁵ Nguyễn Văn An, Sđd., tr. 130. ⁶ Trần Thị Bình (2021), Tlđd., tr. 47.

Nếu bạn có hai tác phẩm của cùng một tác giả, hãy ghi thêm nhan đề rút gọn ở chú thích dẫn lại để người đọc không nhầm: "Nguyễn Văn An (2019), Thời hiệu..., Sđd., tr. 130."

Mẹo kiểm tra: Word sắp xếp lại số chú thích khi bạn chèn hoặc xóa chú thích. Nếu bạn dùng Sđd. hoặc Ibid., hãy đọc lại toàn bộ chú thích sau lần sửa cuối, vì chú thích dẫn lại có thể đang trỏ vào một nguồn khác trước đó.

Cách chèn chú thích cuối trang trong Word

Tên lệnh trong Word tiếng Việt có thể hơi khác tùy phiên bản, nên dưới đây ghi kèm tên tiếng Anh.

1. Đặt con trỏ ngay sau từ hoặc dấu câu cần chú thích. Quy ước thường gặp là số chú thích đặt sau dấu câu, nhưng hãy làm theo mẫu của khoa.
2. Vào thẻ Tham chiếu (References), chọn Chèn chú thích cuối trang (Insert Footnote). Phím tắt trên Windows là Ctrl + Alt + F.
3. Word đánh số tự động và đưa con trỏ xuống chân trang; gõ nội dung chú thích.
4. Muốn chú thích cuối bài, chọn Chèn chú thích cuối bài (Insert Endnote) hoặc Ctrl + Alt + D.
5. Để đổi vị trí hoặc kiểu đánh số, mở hộp thoại ở góc nhóm Chú thích cuối trang (Footnotes) và chọn vị trí, định dạng số, đánh số lại mỗi chương hay liên tục. Từ cùng hộp thoại, bạn có thể chuyển chú thích cuối trang thành cuối bài và ngược lại.

Vài lưu ý để chú thích đẹp và đúng:

• Chỉnh kiểu Footnote Text (Văn bản chú thích) một lần để đặt phông chữ, cỡ chữ (thường nhỏ hơn thân bài), giãn dòng theo quy định của trường, thay vì sửa từng chú thích.
• Không gõ số bằng tay. Số tự động giúp Word đánh lại khi bạn chèn thêm chú thích ở giữa bài.
• Số chú thích trong văn bản là chỉ số trên; nếu bạn thấy số nằm ngang hàng với chữ, đó thường là số gõ tay, không phải footnote thật.

Cách chèn chú thích cuối trang trong Google Docs

1. Đặt con trỏ ở vị trí cần chú thích.
2. Vào Chèn (Insert), chọn Chú thích cuối trang (Footnote), hoặc dùng phím tắt Ctrl + Alt + F (trên máy Mac là Cmd + Option + F).
3. Gõ nội dung ở chân trang.

Google Docs không có sẵn loại chú thích cuối bài riêng như Word. Nếu khoa yêu cầu endnote hoặc muốn định dạng chú thích chi tiết, bạn nên hoàn thiện bản cuối trong Word. Khi chuyển file giữa hai phần mềm, hãy mở lại và kiểm tra số chú thích, chữ in nghiêng và dấu tiếng Việt.

Khi nào dùng footnote, khi nào dùng trích dẫn trong ngoặc?

Một cách chọn thực tế dựa trên ngành và loại nguồn:

• Luật, lịch sử, văn học, triết học: nhiều nguồn là văn bản pháp luật, tư liệu lưu trữ, báo chí cũ, nên footnote cho phép ghi nguồn đầy đủ và linh hoạt. Đây là cách phổ biến trong các khoa này.
• Kinh tế, quản trị, tâm lý, giáo dục, công nghệ thông tin: thường dùng tác giả - năm (APA) hoặc đánh số kiểu IEEE, kèm danh mục tài liệu tham khảo.
• Bài báo gửi tạp chí hoặc hội thảo: theo hướng dẫn tác giả của tạp chí hoặc hội thảo đó, không theo thói quen cá nhân.

Điều quan trọng là nhất quán. Chọn một hệ thống, dùng xuyên suốt, và ghi nguồn ở mọi chỗ bạn dùng ý hoặc câu chữ của người khác. Nếu bạn diễn đạt lại một đoạn từ tài liệu, vẫn phải ghi nguồn; xem cách paraphrase đúng để không đạo văn và cách tránh đạo văn.

Các lỗi thường gặp

Dùng công cụ AdeptWrite để làm chú thích gọn hơn

Các công cụ dưới đây không thay thế việc đọc quy định của khoa, nhưng giúp bạn hoàn thiện nhanh:

• Tạo trích dẫn APA & tài liệu tham khảo tạo mục tài liệu tham khảo theo APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard hoặc IEEE từ thông tin bạn nhập. Bạn có thể dùng kết quả làm khung cho chú thích đầy đủ lần đầu, rồi chỉnh theo mẫu của khoa (ví dụ đổi sang Nxb., tr.). Công cụ chạy trong trình duyệt; các từ nối ở bản tiếng Việt vẫn là mã tiếng Anh như "et al." và "pp.", nên bạn cần đổi sang "và cộng sự" và "tr." nếu trường yêu cầu. Kết quả cần được bạn đối chiếu với hướng dẫn của trường.
• Kiểm tra chính tả giúp rà lỗi gõ sai trong thân bài và nội dung chú thích, nhất là tên riêng và thuật ngữ.
• Đếm chữ cho biết độ dài bài; lưu ý một số trường tính hoặc không tính chú thích vào giới hạn số chữ, hãy hỏi rõ quy định.
• Kiểm tra đạo văn cho ước tính mức trùng khớp với các nguồn công khai nó tìm được; đây là chỉ báo tham khảo, không phải kết luận cuối cùng về việc bài có đạo văn hay không.

Checklist trước khi nộp

• ☐ Đã biết khoa yêu cầu footnote, endnote hay trích dẫn trong ngoặc.
• ☐ Mọi câu trích, số liệu và ý diễn đạt lại từ nguồn khác đều có chú thích hoặc trích dẫn.
• ☐ Chú thích dùng lệnh tự động của Word hoặc Docs, không gõ số tay.
• ☐ Lần dẫn đầu tiên có đủ thông tin; các lần sau dùng Sđd., Tlđd. đúng chỗ.
• ☐ Số trang (tr.) có ở các chỗ trích cụ thể.
• ☐ Phông chữ, cỡ chữ, giãn dòng của chú thích theo mẫu của trường.
• ☐ Danh mục tài liệu tham khảo khớp với các nguồn đã dẫn trong chú thích.
• ☐ Đã đọc lại toàn bộ chú thích sau lần sửa cuối.

← Tất cả hướng dẫn