Υποσημειώσεις και παραπομπές στην ελληνική εργασία: πώς γράφονται σωστά και πότε χρησιμοποιούμε ό.π.

Η υποσημείωση είναι σημείωση στο κάτω μέρος της σελίδας που δίνει την πηγή ή μια διευκρίνιση· η σημείωση τέλους μπαίνει στο τέλος του κειμένου. Στις ελληνικές σχολές οι ανθρωπιστικές επιστήμες χρησιμοποιούν συχνά υποσημειώσεις, ενώ οι κοινωνικές το APA με συγγραφέα και έτος. Δεν υπάρχει ενιαίο εθνικό πρότυπο, οπότε ακολουθήστε τον οδηγό του τμήματός σας.

Η σύντομη απάντηση

Υποσημείωση (footnote) είναι μια σημείωση που εμφανίζεται στο κάτω μέρος της ίδιας σελίδας και συνδέεται με ένα μικρό αριθμό στο κείμενο. Σημείωση τέλους (endnote) είναι το ίδιο πράγμα, αλλά συγκεντρωμένο στο τέλος του κεφαλαίου ή της εργασίας. Χρησιμεύουν για δύο πράγματα: για να δείξουν την πηγή (παραπομπή) και για να προσθέσουν μια διευκρίνιση που θα διέκοπτε τη ροή του κειμένου.

Η βασική πρακτική δυσκολία στην Ελλάδα είναι ότι δεν υπάρχει ενιαίο εθνικό πρότυπο παραπομπών. Τα τμήματα ιστορίας, φιλολογίας, νομικής και φιλοσοφίας χρησιμοποιούν συχνά υποσημειώσεις· πολλά τμήματα κοινωνικών, οικονομικών και θετικών επιστημών ζητούν παραπομπές στο κείμενο με συγγραφέα και έτος (APA ή Harvard) και κατάλογο στο τέλος. Ο κανόνας είναι σύντομος: ρωτήστε τον οδηγό σπουδών, τον οδηγό συγγραφής εργασιών ή τον επιβλέποντα, και μείνετε συνεπείς σε όλη την εργασία.

Υποσημείωση, σημείωση τέλους και βιβλιογραφία: τι είναι τι

Δύο κανόνες ισχύουν παντού. Πρώτον, η υποσημείωση δεν αντικαθιστά τη βιβλιογραφία: ακόμη και όταν δίνετε τα στοιχεία σε σημειώσεις, ο κατάλογος στο τέλος παραμένει. Δεύτερον, κάθε ιδέα ή απόσπασμα που δεν είναι δικό σας χρειάζεται παραπομπή, είτε το παραθέτετε αυτούσιο είτε το αποδίδετε με δικά σας λόγια. Αν θέλετε να δείτε πού αρχίζει η λογοκλοπή, διαβάστε το τι είναι η λογοκλοπή.

Δύο ελληνικά συστήματα: υποσημειώσεις και συγγραφέας-έτος

Σύστημα με υποσημειώσεις

Βάζετε έναν αριθμό σε εκθέτη μετά το σημείο στίξης της πρότασης που στηρίζεται στην πηγή, και στο κάτω μέρος της σελίδας δίνετε την παραπομπή. Στην πρώτη αναφορά στην πηγή η σημείωση είναι πλήρης· στις επόμενες συντομεύεται.

Παράδειγμα με επινοημένες πηγές, μόνο για εξάσκηση:

Η ύδρευση της πόλης βελτιώθηκε σημαντικά μετά το 1950.¹

¹ Μαρία Κωνσταντίνου, Η ιστορία της ύδρευσης στη Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Παράδειγμα, Θεσσαλονίκη 2019, σ. 45.

Στη δεύτερη αναφορά στο ίδιο βιβλίο:

² Κωνσταντίνου, Η ιστορία της ύδρευσης, σ. 61.

Σύστημα συγγραφέα-έτους (APA, Harvard)

Δεν χρειάζεται σημείωση για την πηγή: τη δίνετε μέσα στην πρόταση.

Η ύδρευση της πόλης βελτιώθηκε σημαντικά μετά το 1950 (Κωνσταντίνου, 2019, σ. 45).

Και στο τέλος της εργασίας, στη βιβλιογραφία:

Κωνσταντίνου, Μ. (2019). Η ιστορία της ύδρευσης στη Θεσσαλονίκη. Εκδόσεις Παράδειγμα.

Το APA χρησιμοποιεί υποσημειώσεις μόνο για διευκρινίσεις ή για πνευματικά δικαιώματα, όχι για πηγές. Αν η σχολή σας ζητά APA, οι υποσημειώσεις είναι για κείμενο που δεν χωρά στην πρόταση.

Υποσημειώσεις διευκρίνισης

Δεν είναι κάθε υποσημείωση παραπομπή. Σε μια εργασία μπορείτε να τις χρησιμοποιήσετε και για:

• Ορισμό ενός όρου που δεν θέλετε να εξηγήσετε μέσα στην παράγραφο.
• Μια επιπλέον πηγή («βλ. και…») ή μια αντίθετη άποψη που αξίζει να αναφερθεί.
• Μια σύντομη επεξήγηση για κάποιον θεσμό, νόμο ή ιστορικό γεγονός.

Κρατήστε τες σύντομες. Αν η υποσημείωση γίνεται μισή σελίδα, το υλικό ανήκει στο κυρίως κείμενο ή σε παράρτημα.

Οι συντομογραφίες των ελληνικών κειμένων

Στα ελληνικά κείμενα χρησιμοποιούνται τόσο οι ελληνικές όσο και οι λατινικές συντομογραφίες. Ανάλογα με το τμήμα, μπορεί να ζητείται η μία ή η άλλη μορφή· κρατήστε μία σε όλο το κείμενο.

Τρεις παρατηρήσεις:

1. Η συντομογραφία ό.π. χρησιμοποιείται σε παραπομπές όπως «Κωνσταντίνου, ό.π., σ. 61». Δεν είναι σαφής όμως όταν ο ίδιος συγγραφέας έχει περισσότερα του ενός έργα στη βιβλιογραφία· τότε προτιμήστε τη σύντομη μορφή με τίτλο (όπως στο παραπάνω παράδειγμα).
2. Το APA 7 δεν χρησιμοποιεί ibid. ή ό.π.: κάθε αναφορά γράφεται με συγγραφέα και έτος. Άλλα στυλ, όπως το Chicago, προτιμούν σε νεότερες εκδόσεις τη σύντομη σημείωση αντί για ibid.
3. Στο APA για πηγή με τρεις ή περισσότερους συγγραφείς το «et al.» (στα ελληνικά κείμενα ενίοτε «κ.ά.») εμφανίζεται από την πρώτη παραπομπή. Δείτε τι ζητά ο οδηγός της σχολής σας για τα ελληνικά.

Παραδείγματα: βιβλίο, άρθρο και ιστοσελίδα

Όλα τα στοιχεία είναι επινοημένα, για να δείτε τη μορφή. Τα ονόματα και οι τίτλοι δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά έργα.

Ελληνικά ονόματα και πτώσεις

Στην υποσημείωση το όνομα γράφεται με τη σειρά όνομα-επώνυμο (Μαρία Κωνσταντίνου) και στη βιβλιογραφία και στο APA με επώνυμο και αρχικό (Κωνσταντίνου, Μ.). Μέσα στην πρόταση το όνομα κλίνεται όπως σε κάθε ελληνικό κείμενο: «σύμφωνα με τον Κωνσταντίνου», «η θέση της Κωνσταντίνου», «στο έργο του Παπαδόπουλου». Στην παραπομπή μέσα σε παρένθεση το επώνυμο μένει σε ονομαστική, γιατί δεν κλίνεται: (Παπαδόπουλος, 2018).

Αυτό ισχύει και για τα γυναικεία επώνυμα: (Κωνσταντίνου, 2019), (Παπαδοπούλου, 2021).

Βιβλίο

• Υποσημείωση (πρώτη αναφορά): Γεώργιος Παπαδόπουλος, Εισαγωγή στη διδακτική της γλώσσας, Εκδόσεις Παράδειγμα, Αθήνα 2018, σσ. 112-114.
• Υποσημείωση (επόμενη): Παπαδόπουλος, Εισαγωγή στη διδακτική, σ. 120.
• APA, βιβλιογραφία: Παπαδόπουλος, Γ. (2018). Εισαγωγή στη διδακτική της γλώσσας. Εκδόσεις Παράδειγμα.
• APA, στο κείμενο: (Παπαδόπουλος, 2018, σ. 112).

Άρθρο επιστημονικού περιοδικού

• Υποσημείωση: Ελένη Γεωργίου, «Η ανάγνωση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση», Επιθεώρηση Παραδείγματος 12 (2020), σσ. 33-48.
• APA, βιβλιογραφία: Γεωργίου, Ε. (2020). Η ανάγνωση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Επιθεώρηση Παραδείγματος, 12(2), 33-48.

Ιστοσελίδα

• Υποσημείωση: «Οδηγός συγγραφής εργασιών», Πανεπιστήμιο Παράδειγμα, https://www.example.org/odigos, πρόσβαση 1 Νοεμβρίου 2026.
• APA, βιβλιογραφία: Πανεπιστήμιο Παράδειγμα. (2026). Οδηγός συγγραφής εργασιών. https://www.example.org/odigos

Προσέξτε τον ελληνικό τίτλο: συνήθως γράφεται με κεφαλαίο μόνο το πρώτο γράμμα και τα κύρια ονόματα, όχι κάθε λέξη όπως στα αγγλικά. Οι τίτλοι βιβλίων και περιοδικών γράφονται με πλάγια γράμματα, ενώ οι τίτλοι άρθρων μπαίνουν σε εισαγωγικά « » ή σε απλή γραφή, ανάλογα με το στυλ.

Πώς εισάγετε υποσημείωση σε Word και Google Docs

Microsoft Word (ελληνικό περιβάλλον)

1. Τοποθετήστε τον δρομέα στο σημείο όπου θέλετε τον αριθμό (μετά το σημείο στίξης).
2. Από την καρτέλα Αναφορές επιλέξτε Εισαγωγή υποσημείωσης. Για σημείωση τέλους επιλέξτε Εισαγωγή σημείωσης τέλους.
3. Γράψτε το κείμενο της σημείωσης στο κάτω μέρος της σελίδας. Η αρίθμηση ενημερώνεται αυτόματα αν προσθέσετε ή διαγράψετε σημειώσεις.
4. Συντόμευση στα Windows: Ctrl + Alt + F για υποσημείωση και Ctrl + Alt + D για σημείωση τέλους (σε Mac η εντολή είναι Cmd + Option + F).

Google Docs

1. Βάλτε τον δρομέα στο σημείο που θέλετε.
2. Επιλέξτε Εισαγωγή → Υποσημείωση (ή Ctrl + Alt + F στα Windows).
3. Γράψτε το κείμενο στο κάτω μέρος της σελίδας.

Το Google Docs δεν διαθέτει ενσωματωμένες σημειώσεις τέλους. Αν ο διδάσκων ζητά σημειώσεις τέλους, χρησιμοποιήστε Word ή συγκεντρώστε τις παραπομπές σε ενότητα στο τέλος.

Αν ο τίτλος σας έχει τόνους, ελέγξτε ότι ο ορθογραφικός έλεγχος του προγράμματος είναι στα ελληνικά, ώστε να μην υπογραμμίζει τα ονόματα.

Συχνά λάθη στις υποσημειώσεις

1. Ο αριθμός μπαίνει πριν από το σημείο στίξης. Στα ελληνικά κείμενα συνήθως μπαίνει μετά το κόμμα ή την τελεία, εκτός αν ο οδηγός του τμήματος ορίζει άλλον κανόνα.
2. Αναμειγνύονται δύο συστήματα. Αν ξεκινήσατε με υποσημειώσεις, μη βάλετε στη μέση παραπομπές (Επώνυμο, έτος).
3. Λείπει ο αριθμός σελίδας. Η παραπομπή σε συγκεκριμένο σημείο θέλει σελίδα, όχι μόνο έργο.
4. Ένα ό.π. χωρίς σαφές έργο. Αν ο συγγραφέας έχει δύο έργα στην εργασία, γράψτε τον σύντομο τίτλο.
5. Παράθεση χωρίς εισαγωγικά. Αυτούσιο απόσπασμα μπαίνει σε « » (ή σε ξεχωριστό μπλοκ με εσοχή, αν είναι μακρύ), και η παραπομπή δεν αρκεί από μόνη της.
6. Παράφραση χωρίς πηγή. Όταν αλλάζετε τις λέξεις, η ιδέα εξακολουθεί να χρειάζεται παραπομπή. Δείτε πώς κάνετε παράφραση κειμένου χωρίς λογοκλοπή.
7. Ξένες πηγές μεταφρασμένες από εσάς. Αναφέρετε την πρωτότυπη πηγή και σημειώστε ότι η μετάφραση είναι δική σας.
8. Η βιβλιογραφία δεν ταιριάζει με τις σημειώσεις. Κάθε πηγή στις σημειώσεις πρέπει να υπάρχει και στον κατάλογο, και αντίστροφα.

Πώς βοηθά η δημιουργία βιβλιογραφίας του AdeptWrite

Η δημιουργία βιβλιογραφίας δουλεύει τοπικά στον browser σας και φτιάχνει βιβλιογραφική αναφορά και παραπομπή στο κείμενο σε APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard ή IEEE, για βιβλίο, κεφάλαιο, άρθρο, ιστοσελίδα, διατριβή, αναφορά ή βίντεο. Τρεις σημαντικές διευκρινίσεις:

• Ελέγξτε το αποτέλεσμα με το στυλ που ζητά το τμήμα σας. Το εργαλείο δεν ξέρει τον ιδιαίτερο κανονισμό της σχολής σας.
• Στα ελληνικά οι συνδετικές λέξεις βγαίνουν στα αγγλικά (et al., pp., n.d.). Αν η εργασία σας είναι ελληνική, αντικαταστήστε τες με «κ.ά.», «σσ.», «χ.χ.».
• Δεν δημιουργεί αυτόματα υποσημειώσεις στο έγγραφό σας. Μπορείτε να αντιγράψετε τη μορφοποιημένη αναφορά και να την επικολλήσετε στην υποσημείωση του Word ή του Google Docs.

Για να ελέγξετε ότι δεν ξεχάσατε πηγή, περάστε το κείμενο και από τον έλεγχο λογοκλοπής. Ψάχνει σε ανοιχτές πηγές και δείχνει ομοιότητες· δεν αποδεικνύει πρόθεση και δεν βλέπει κλειστές βάσεις. Η ομοιότητα σε αυτούσια παράθεση με σωστή παραπομπή είναι φυσιολογική.

Λίστα ελέγχου πριν παραδώσετε

• Ρωτήσατε τον επιβλέποντα ή διαβάσατε τον οδηγό της σχολής για το στυλ παραπομπών.
• Όλες οι σημειώσεις έχουν συνεχή αρίθμηση και σωστή θέση στο κείμενο.
• Κάθε πηγή των σημειώσεων υπάρχει στη βιβλιογραφία.
• Η πρώτη αναφορά είναι πλήρης και οι επόμενες σύντομες.
• Τα ό.π., κ.ά., βλ. και σσ. χρησιμοποιούνται με συνέπεια.
• Τα αυτούσια αποσπάσματα είναι σε εισαγωγικά με σελίδα.
• Τα ελληνικά ονόματα και οι τίτλοι είναι σωστά γραμμένα, με τόνους.
• Έχετε ελέγξει τις ηλεκτρονικές πηγές και την ημερομηνία πρόσβασης.

Ένας τελευταίος κανόνας

Αν η σχολή σας δεν ορίζει στυλ, επιλέξτε ένα και εφαρμόστε το με συνέπεια. Ο αναγνώστης που ελέγχει την εργασία θέλει να βρίσκει την πηγή εύκολα· η μορφή έρχεται δεύτερη. Για το πώς ξεκινά μια εργασία μπορείτε να δείτε και τον οδηγό για την εισαγωγή σε εργασία ή έκθεση.

Ημερομηνία οδηγού: 2026-11-01. Για επίσημο πρότυπο, ακολουθήστε τον οδηγό του ιδρύματός σας.

← Όλοι οι οδηγοί