เชิงอรรถ (Footnote) กับ Endnote ต่างกันอย่างไร และใช้เมื่อไรในงานวิชาการไทย

เชิงอรรถ (Footnote) คือหมายเหตุที่พิมพ์ไว้ท้ายหน้าเดียวกับข้อความที่อ้างถึง ส่วนเชิงอรรถท้ายบทหรือท้ายเล่ม (Endnote) รวมหมายเหตุไว้ท้ายบทหรือท้ายเอกสาร ทั้งสองใช้ใส่แหล่งอ้างอิงหรือคำอธิบายเพิ่มเติม ส่วนจะใช้เชิงอรรถหรือการอ้างอิงแบบ APA ในเนื้อหา ให้ดูที่คู่มือของสถาบันและสาขาวิชา

คำตอบสั้น ๆ: ต่างกันที่ตำแหน่ง ไม่ใช่หน้าที่

เชิงอรรถและเชิงอรรถท้ายบทหรือท้ายเล่ม (endnote) ทำหน้าที่เหมือนกัน คือบอกแหล่งที่มาของข้อความ หรืออธิบายเรื่องที่ไม่อยากให้ขัดจังหวะเนื้อหาหลัก ความแตกต่างอยู่ที่ตำแหน่งที่หมายเหตุไปปรากฏ

ศัพท์ในภาษาไทยไม่ได้ตรึงตัวเท่าภาษาอังกฤษ บางคู่มือเรียกเชิงอรรถท้ายบทว่า "หมายเหตุท้ายบท" หรือ "อรรถาธิบายท้ายเล่ม" ให้ใช้ชื่อตามที่คู่มือของสถาบันที่คุณส่งงานเรียก เพราะกรรมการตรวจรูปเล่มจะดูตามคู่มือฉบับนั้น

เชิงอรรถมี 2 ชนิด: เชิงอรรถอ้างอิง และเชิงอรรถอธิบาย

1. เชิงอรรถอ้างอิง บอกว่าข้อความหรือข้อมูลมาจากที่ใด เช่น ชื่อผู้แต่ง ชื่อเรื่อง สถานที่พิมพ์ สำนักพิมพ์ ปี และเลขหน้า
2. เชิงอรรถอธิบาย ให้ข้อมูลเสริมที่ไม่จำเป็นต่อประเด็นหลัก เช่น ขยายความศัพท์ ชี้ให้ดูบทอื่น หรือกล่าวถึงข้อโต้แย้งเล็ก ๆ ที่ไม่ควรแทรกไว้กลางย่อหน้า

หลักปฏิบัติที่ใช้ได้เกือบทุกคู่มือคือ ถ้าหมายเหตุยาวเกินสองสามประโยค แปลว่าเนื้อหานั้นควรอยู่ในเนื้อเรื่องหรือภาคผนวก ไม่ควรยัดไว้ท้ายหน้า

เมื่อไรใช้เชิงอรรถ เมื่อไรใช้ APA ในเนื้อหา

งานวิชาการไทยส่วนใหญ่ในปัจจุบันใช้ระบบ นาม-ปี อย่าง APA ซึ่งใส่ผู้แต่งและปีในวงเล็บกลางเนื้อหา แล้วรวมรายการเต็มไว้ในบรรณานุกรมท้ายเล่ม บัณฑิตวิทยาลัยหลายแห่งในไทย เช่น จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล และมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มีคู่มือการพิมพ์วิทยานิพนธ์ที่อิง APA เป็นหลัก (เราบันทึกไว้เมื่อ 2026-11-01 โดยไม่ได้ตรวจเนื้อหาคู่มือทุกฉบับ จึงควรเปิดคู่มือรุ่นล่าสุดของสถาบันคุณเอง) แต่สถาบันและคณะเลือกกันเอง จึงไม่มีกฎกลางที่ใช้ทั่วประเทศ

โดยทั่วไป สาขาที่มักใช้เชิงอรรถเป็นระบบอ้างอิงหลัก คือ:

• นิติศาสตร์ ที่ต้องอ้างมาตรา คำพิพากษา และตำราหลายเล่มในประโยคเดียว
• ประวัติศาสตร์และมนุษยศาสตร์บางสาขา ที่อ้างเอกสารจดหมายเหตุและต้นฉบับหลายชนิด ซึ่งมักใช้รูปแบบอิง Chicago
• งานที่คู่มือของคณะระบุเป็นลายลักษณ์อักษรว่าให้ใช้เชิงอรรถ

ขณะที่ในระบบ APA เชิงอรรถไม่ได้ถูกใช้ใส่แหล่งอ้างอิง แต่ยังมีไว้ใส่เชิงอรรถอธิบายสั้น ๆ ได้ หากคู่มือเล่มนั้นอนุญาต ดังนั้นก่อนเริ่มเขียน ให้เปิดคู่มือการพิมพ์วิทยานิพนธ์ของสถาบันก่อนเสมอ แล้วถามอาจารย์ที่ปรึกษาหากคู่มือไม่ชัดเจน

ตัวอย่างเชิงอรรถอ้างอิงแบบไทย

ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นข้อมูลสมมติเพื่อแสดงรูปแบบ ไม่ใช่หนังสือจริง รูปแบบแบบเชิงอรรถที่ใช้กันในงานไทย ชื่อผู้แต่งไทยเขียนชื่อต้นก่อนนามสกุล โดยไม่ใส่เครื่องหมายจุลภาคคั่น

เนื้อหา: ผู้ว่าจ้างจำนวนมากยังคาดหวังให้ลูกจ้างตอบอีเมลภายในวันทำการเดียวกัน¹

เชิงอรรถ (ท้ายหน้า):

¹ สมชาย ใจดี, การสื่อสารในที่ทำงาน (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ตัวอย่าง, 2565), 45.

เทียบกับการอ้างแบบ APA ในเนื้อหาของประโยคเดียวกัน:

ผู้ว่าจ้างจำนวนมากยังคาดหวังให้ลูกจ้างตอบอีเมลภายในวันทำการเดียวกัน (สมชาย ใจดี, 2565, น. 45)

สังเกตสามอย่าง

• ในเชิงอรรถ ลำดับข้อมูลคือผู้แต่ง ชื่อเรื่อง สถานที่พิมพ์ สำนักพิมพ์ ปี หน้า ส่วนรายการในบรรณานุกรมจะเรียงตามนามสกุลและมีรูปแบบต่างออกไป
• ปีพิมพ์ของหนังสือไทยมักเป็น พ.ศ. คู่มือบางแห่งให้คงเป็น พ.ศ. บางแห่งให้แปลงเป็น ค.ศ. ให้ใช้แบบเดียวกันตลอดเล่ม
• ใน APA ตัวย่อเลขหน้าภาษาไทยคือ "น." ส่วน "pp." และ "et al." มักถูกแทนด้วยคำไทยตามที่คู่มือกำหนด

คำอ้างอิงซ้ำ: เรื่องเดียวกัน อ้างแล้ว และชื่อย่อ

เมื่ออ้างแหล่งเดียวกันซ้ำ งานไทยรุ่นก่อนใช้คำเฉพาะแทนการเขียนรายการเต็มอีกครั้ง คำที่พบในคู่มือเชิงอรรถของไทยมักเป็นดังนี้

ข้อควรระวังคือ คำเหล่านี้ใช้ได้เฉพาะเมื่อคู่มือของสถาบันกำหนดไว้ และความหมายกับรูปแบบการเขียนอาจต่างกันเล็กน้อยในแต่ละคู่มือ ห้ามเดาเอง ข้อควรทราบเพิ่มเติมคือ คู่มือรูปแบบสากลรุ่นใหม่ เช่น Chicago ฉบับที่ 18 (2024) ลดการใช้คำละตินเหล่านี้และนิยมให้เขียนเชิงอรรถแบบชื่อย่อ คือผู้แต่ง ชื่อเรื่องแบบย่อ และหน้า แทน ซึ่งอ่านง่ายกว่าและไม่พังเมื่อมีการแทรกเชิงอรรถใหม่ระหว่างทาง

ถ้าไม่มีคู่มือบังคับ ให้ใช้เชิงอรรถแบบชื่อย่อ เช่น "ใจดี, การสื่อสารในที่ทำงาน, 47." จะปลอดภัยกว่าการใช้ "เรื่องเดียวกัน" เพราะผู้อ่านไม่ต้องนับย้อนขึ้นไปหลายเชิงอรรถ

วิธีแทรกเชิงอรรถและ Endnote ใน Word

ชื่อเมนูอาจต่างกันเล็กน้อยตามเวอร์ชันและภาษาของโปรแกรม ขั้นตอนทั่วไปมีดังนี้

1. วางเคอร์เซอร์ท้ายคำหรือประโยคที่ต้องการอ้างถึง
2. เปิดแท็บ การอ้างอิง (References)
3. เลือก แทรกเชิงอรรถ (Insert Footnote) Word จะใส่เลขยกและพาเคอร์เซอร์ไปท้ายหน้าให้พิมพ์หมายเหตุ
4. สำหรับ endnote ให้เลือก แทรกอ้างอิงท้ายเรื่อง (Insert Endnote) หมายเหตุจะไปรวมที่ท้ายเอกสาร
5. ถ้าต้องการเปลี่ยนรูปแบบเลขหรือตำแหน่ง ให้เปิดกล่องโต้ตอบของกลุ่ม "เชิงอรรถ" แล้วเลือกรูปแบบเลข ตั้งให้เริ่มใหม่ทุกบทหรือเรียงต่อกัน และสั่งแปลงเชิงอรรถทั้งหมดเป็น endnote ได้ในที่เดียว

ทางลัดบน Windows คือ Ctrl+Alt+F สำหรับเชิงอรรถ และ Ctrl+Alt+D สำหรับ endnote ใน Google Docs ใช้เมนู แทรก แล้วเลือก เชิงอรรถ ได้ แต่ Google Docs มีเฉพาะเชิงอรรถท้ายหน้า ไม่มีเชิงอรรถท้ายเล่มโดยตรง

สองข้อที่ทำให้งานพังบ่อย คือ พิมพ์เลขยกเองด้วยมือ ทำให้เลขเพี้ยนเมื่อแก้งาน และ ใช้ฟอนต์ในเชิงอรรถไม่ตรงกับเนื้อหา ควรปรับสไตล์ "ข้อความเชิงอรรถ" ใน Word ครั้งเดียวให้ตรงกับขนาดอักษรที่คู่มือกำหนด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้เชิงอรรถอ้างอิงปนกับ APA ในเนื้อหาในงานเดียวกัน โดยที่คู่มือไม่ได้อนุญาต
• ใส่เลขเชิงอรรถก่อนเครื่องหมายวรรคตอน ทั้งที่คู่มือหลายเล่มให้ใส่หลังเครื่องหมาย ให้ตรวจกับคู่มือของคุณ
• เขียนเชิงอรรถอธิบายยาวเป็นย่อหน้า
• เปลี่ยนรูปแบบกลางเล่ม เช่น บางเชิงอรรถใช้ชื่อเรื่องเต็ม บางเชิงอรรถใช้ชื่อย่อ
• ใช้ "เรื่องเดียวกัน" ทั้งที่มีเชิงอรรถอื่นคั่นอยู่ ผู้อ่านจะตามแหล่งไม่ถูก
• ไม่ใส่เลขหน้าที่เจาะจงของข้อความที่อ้าง

เช็กลิสต์ก่อนส่งงาน

• คู่มือของสถาบันและคณะกำหนดระบบอ้างอิงแบบใด และรวมถึงเชิงอรรถหรือไม่
• ทุกเลขยกในเนื้อหามีเชิงอรรถตรงกัน และไม่มีเชิงอรรถที่ไม่มีเลขยก
• ปีพิมพ์ใช้ พ.ศ. หรือ ค.ศ. แบบเดียวกันทั้งเล่ม
• รูปแบบชื่อผู้แต่งไทยและต่างประเทศตรงกับคู่มือ
• ถ้าใช้คำอย่าง "เรื่องเดียวกัน" คู่มืออนุญาตและใช้ถูกตำแหน่งหรือไม่
• ตรวจคำสะกดและวรรคตอนในหมายเหตุด้วย ไม่ใช่เฉพาะเนื้อหาหลัก

ใช้เครื่องมือ AdeptWrite ช่วยจัดการอ้างอิง

• สร้างบรรณานุกรม APA MLA Chicago กรอกข้อมูลแหล่งที่มา แล้วได้รายการอ้างอิงและการอ้างอิงในเนื้อหาในรูปแบบ APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard หรือ IEEE ทำงานในเบราว์เซอร์ แต่คำเชื่อมอย่าง et al. และ pp. ในเวอร์ชันภาษาไทยยังเป็นตัวย่อภาษาอังกฤษ ต้องแก้เป็นคำไทยตามคู่มือเองและตรวจกับคู่มือรูปแบบทุกครั้ง
• ตรวจคำผิดภาษาไทย จับคำที่มักเขียนผิดและข้อผิดพลาดการพิมพ์ตามรายการคำที่อ้างอิงพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (ไม่ครบทุกคำ) ใช้ตรวจข้อความในเชิงอรรถที่พิมพ์ในกล่องแยกต่างหาก
• ตรวจไวยากรณ์และตรวจประโยค ช่วยดูประโยคและวรรคตอนในเชิงอรรถอธิบาย
• นับคำ นับตัวอักษร ใช้นับความยาวของเนื้อหาที่วางเข้ามา

เครื่องมือที่ประมวลผลข้อความรับได้ไม่เกิน 6,000 ตัวอักษรต่อครั้ง เครื่องมือช่วยจัดรูปแบบได้ แต่ไม่ได้ตัดสินว่าสถาบันของคุณกำหนดแบบใด

เรื่องที่เกี่ยวข้อง: ดูความต่างของรายการอ้างอิงท้ายเล่มที่ บรรณานุกรมกับรายการอ้างอิงต่างกันอย่างไร วิธีเขียนแหล่งข้อมูลไทยแบบ APA ที่ การอ้างอิง APA สำหรับแหล่งข้อมูลภาษาไทย และการแยกประเภทแหล่งที่ใช้อ้างที่ แหล่งข้อมูลปฐมภูมิกับทุติยภูมิ

ข้อควรจำ

เชิงอรรถหรือ endnote เป็นเพียงที่วางหมายเหตุ ตัวชี้ขาดคือคู่มือของสถาบันที่ตรวจงานคุณ เปิดคู่มือก่อน เลือกระบบเดียว แทรกด้วยฟังก์ชันของโปรแกรมแทนการพิมพ์เลขเอง และตรวจความสม่ำเสมอก่อนส่งเล่ม

← คู่มือทั้งหมด