Tài liệu tham khảo, tài liệu trích dẫn và thư mục: khác nhau thế nào, sắp xếp ra sao

Trong luận văn, khóa luận Việt Nam, "Tài liệu tham khảo" là tên mục phổ biến nhất: danh sách các nguồn bạn đã dùng và dẫn trong bài. "Thư mục" thường rộng hơn, gồm cả sách đã đọc nhưng không trích. Quy ước thường gặp: tiếng Việt xếp trước, nước ngoài sau, mỗi nhóm theo thứ tự chữ cái. Hãy theo mẫu của trường.

Trả lời nhanh: tài liệu tham khảo và thư mục khác nhau thế nào?

Danh mục tài liệu tham khảo là danh sách các nguồn bạn thực sự dùng và dẫn trong bài; thư mục (bibliography) theo nghĩa rộng là danh sách cả những nguồn bạn đã đọc để nghiên cứu nhưng không nhất thiết trích trong bài. Trong thực tế viết luận văn, khóa luận, đồ án ở Việt Nam, hầu hết khoa chỉ yêu cầu một mục cuối bài, thường đặt tên là "Tài liệu tham khảo", và hai khái niệm này được dùng gần như thay thế nhau.

Điều bạn cần nhớ:

1. Tên mục do trường hoặc khoa quy định: "Tài liệu tham khảo", "Danh mục tài liệu tham khảo", "Danh mục tài liệu trích dẫn" hay "Thư mục" đều có thể gặp. Hãy gọi đúng tên trong mẫu của khoa.
2. Mỗi nguồn dẫn trong bài phải có trong danh mục, và ngược lại: không để nguồn "ma" chỉ có ở danh mục mà bài không dùng, hoặc nguồn dẫn trong bài mà danh mục thiếu.
3. Quy tắc sắp xếp (Việt trước, nước ngoài sau, theo thứ tự chữ cái) cũng do khoa quy định; phần dưới trình bày cách làm phổ biến.

Các tên gọi thường gặp

Nếu bạn viết bài bằng tiếng Việt cho khoa Việt Nam, bạn gần như chỉ cần quan tâm đến cột đầu tiên và quy định cụ thể của khoa.

Cấu trúc thường thấy của mục Tài liệu tham khảo

Nhiều luận văn, khóa luận chia mục này thành các nhóm; số nhóm và tên nhóm tùy trường:

• Tài liệu tiếng Việt: sách, giáo trình, bài báo tạp chí, luận văn, văn bản pháp luật, báo cáo của cơ quan nhà nước.
• Tài liệu tiếng nước ngoài (tiếng Anh và ngôn ngữ khác): xếp riêng nhóm.
• Tài liệu từ internet / trang web: một số trường tách riêng, một số gộp vào nhóm cùng ngôn ngữ.
• Văn bản pháp luật: ngành luật thường tách riêng và xếp theo hiệu lực pháp lý (Hiến pháp, luật, nghị định, thông tư) thay vì theo chữ cái.

Hãy mở một luận văn đã được bảo vệ của khoa bạn và xem cách họ chia nhóm. Đây là cách tin cậy nhất để biết hội đồng kỳ vọng gì.

Sắp xếp tài liệu tham khảo: Việt trước, nước ngoài sau

Nguyên tắc phổ biến trong trường Việt Nam:

1. Nhóm tiếng Việt xếp trước, nhóm tiếng nước ngoài xếp sau.
2. Trong mỗi nhóm, xếp theo thứ tự chữ cái (A, B, C...).
3. Tiếng Việt xếp theo tên (tên gọi cuối cùng), không phải theo họ. Người Việt thường được nhắc bằng tên riêng, ví dụ "Nguyễn Văn An" xếp ở vần A. Cách này khác với tiếng Anh, vốn xếp theo họ.
4. Tên nước ngoài xếp theo họ. "Smith, J." xếp ở vần S.
5. Cơ quan, tổ chức làm tác giả xếp theo chữ cái đầu tên cơ quan (ví dụ "Bộ Giáo dục và Đào tạo" ở vần B), hoặc theo tên viết tắt nếu mẫu của trường quy định như vậy.
6. Nhiều trường đánh số thứ tự [1], [2], [3]... để tiện tra cứu và trích dẫn trong bài theo kiểu số. Một số trường không đánh số.

Với những tác giả có cùng tên (nhiều người tên An), xếp tiếp theo họ rồi tên đệm theo thứ tự chữ cái. Hãy đọc lại mẫu của khoa vì có nơi xếp theo họ.

Quan trọng là xác định cách xếp của khoa bạn rồi dùng nhất quán. Đây là chỗ nhiều sinh viên mất điểm vì lẫn lộn giữa kiểu Việt và kiểu phương Tây.

Ví dụ danh mục (minh họa)

Các nguồn dưới đây là ví dụ giả định để bạn xem cách sắp xếp, không phải nguồn thật.

Tiếng Việt

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020), Báo cáo tổng kết năm học, Hà Nội. [2] Nguyễn Thị Hoa (2018), Phương pháp nghiên cứu khoa học, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. [3] Lê Văn Hùng (2021), "Chuyển đổi số trong doanh nghiệp nhỏ", Tạp chí Kinh tế và Quản lý, số 5, tr. 20-27. [4] Trần Minh Thu (2019), Hành vi tiêu dùng trực tuyến của sinh viên, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Ở đây danh sách xếp theo Bộ (B), Hoa, Hùng, Thu. "Hoa" đứng trước "Hùng" theo thứ tự chữ cái. Nếu xếp theo họ, thứ tự sẽ khác hẳn: Lê, Nguyễn, Trần.

Tiếng nước ngoài

[5] Brown, T. (2017), Writing a Research Paper, Oxford University Press, Oxford. [6] Smith, J. and Lee, K. (2020), "Digital transformation in small firms", Journal of Business Studies, 12(3), pp. 45-60.

Chú ý các ví dụ này chỉ minh họa cấu trúc; dấu câu, chữ in nghiêng và thứ tự trường thông tin phải theo mẫu mà trường quy định (Việt Nam có nơi dùng kiểu tương tự APA, có nơi dùng kiểu riêng của trường).

Tên người Việt trong APA, Harvard, IEEE

Nếu khoa cho phép dùng APA, Harvard hoặc IEEE, bạn gặp thêm một vấn đề: các kiểu này sinh ra cho tên phương Tây (họ ở cuối). Cách xử lý phổ biến trong bài tiếng Việt:

• Giữ nguyên thứ tự tên người Việt (họ, tên đệm, tên) và xếp theo tên cuối, nếu khoa quy định vậy.
• Hoặc viết họ trước, kèm dấu phẩy: "Nguyễn, V. A." trong APA, xếp theo vần N. Cách này gặp khi bài báo gửi tạp chí quốc tế.

Hai cách cho thứ tự khác nhau, vì vậy hãy hỏi khoa và dùng thống nhất cho tất cả tác giả Việt trong bài.

Dùng Tạo trích dẫn của AdeptWrite cho danh mục

Tạo trích dẫn APA & tài liệu tham khảo giúp bạn dựng nhanh từng mục theo APA 7, MLA 9, Chicago, Harvard hoặc IEEE. Bạn điền thông tin nguồn (tác giả, nhan đề, năm, nhà xuất bản, tập, số, trang, URL hoặc DOI) và công cụ tạo mục tài liệu tham khảo cùng cách trích dẫn trong bài. Công cụ chạy trong trình duyệt của bạn.

Một số điểm cần biết để dùng đúng với tên tiếng Việt:

• Cách công cụ tách tên: nếu bạn nhập "Nguyễn Văn An" không có dấu phẩy, công cụ coi từ cuối ("An") là họ và đưa lên trước, ví dụ "An, N. V." trong APA. Muốn giữ "Nguyễn" làm phần đứng đầu, hãy nhập dạng có dấu phẩy: "Nguyễn, Văn An", rồi kiểm tra kết quả.
• Các từ nối: bản tiếng Việt hiện dùng các từ nối tiếng Anh như "et al.", "pp.", "n.d.", nên bạn cần đổi sang "và cộng sự", "tr.", "không năm" nếu mẫu trường yêu cầu.
• Các kiểu không có sẵn: kiểu riêng của từng trường Việt Nam (ví dụ dùng Nxb., tr. theo thứ tự đặc thù) không nằm trong năm kiểu của công cụ; hãy dùng kết quả làm khung rồi chỉnh tay.
• Luôn đối chiếu kết quả với hướng dẫn của trường hoặc tạp chí trước khi nộp. Công cụ giúp tiết kiệm thời gian, không thay được quy định của khoa.

Sau khi hoàn thiện danh mục, dùng Kiểm tra chính tả để rà tên riêng và nhan đề, và Đếm chữ nếu cần biết độ dài phần nội dung. Nếu bạn dùng chú thích cuối trang, đọc thêm chú thích cuối trang và cuối bài; mục lục của cả bài xem ở cách tạo mục lục tự động.

Cách kiểm tra danh mục khớp với bài

Một quy trình ngắn trước khi nộp:

1. Từ bài sang danh mục: đọc từng trích dẫn trong bài (ngoặc hoặc chú thích) và kiểm tra nguồn đó có trong danh mục.
2. Từ danh mục sang bài: với từng mục trong danh mục, kiểm tra bài có dẫn nó ít nhất một lần; nếu không, xóa hoặc chuyển sang mục "Tài liệu đọc thêm" nếu khoa cho phép.
3. Kiểm tra năm và tên: năm trong ngoặc phải trùng năm trong danh mục; tên tác giả phải viết giống nhau.
4. Kiểm tra đường dẫn: mở thử từng URL, ghi ngày truy cập nếu mẫu yêu cầu.
5. Kiểm tra sắp xếp: đọc lại thứ tự chữ cái trong từng nhóm.
6. Kiểm tra đạo văn: Kiểm tra đạo văn cho ước tính mức trùng khớp so với nguồn công khai nó tìm được; kết quả chỉ để tham khảo, không phải bằng chứng về việc có hay không có đạo văn. Hướng dẫn chi tiết ở cách kiểm tra đạo văn.

Các lỗi thường gặp

Checklist trước khi nộp

• ☐ Tên mục đúng với mẫu của khoa (Tài liệu tham khảo, Thư mục...).
• ☐ Nguồn tiếng Việt xếp trước, nguồn nước ngoài sau, mỗi nhóm theo thứ tự chữ cái.
• ☐ Cách xếp tên người Việt thống nhất và đúng quy định.
• ☐ Mọi nguồn dẫn trong bài đều có trong danh mục và ngược lại.
• ☐ Mỗi mục đủ tác giả, năm, nhan đề, nhà xuất bản hoặc tạp chí, trang.
• ☐ Các từ nối (tr., và cộng sự) đã đổi sang tiếng Việt nếu trường yêu cầu.
• ☐ Đã đối chiếu kết quả của công cụ tạo trích dẫn với hướng dẫn của trường.
• ☐ Đã rà chính tả tên riêng và nhan đề.

← Tất cả hướng dẫn