मराठी शुद्धलेखनाचे नियम: ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार, जोडाक्षरे आणि सराव

प्रमाण शुद्धलेखन साहित्य महामंडळाच्या नियमांवर आधारित आहे. स्वतंत्र तत्सम इ-उ शेवटी दीर्घ (कवी, गुरू), पंचमाक्षराऐवजी अनुस्वार आणि जोडाक्षरे (महत्त्व, शुद्ध) हे मुख्य नियम येथे आहेत.

मराठी शुद्धलेखनाचे नियम थोडक्यात

मराठीत प्रमाण शुद्धलेखन ठरवण्याचा आधार अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळाचे लेखन-नियम आहेत; महाराष्ट्र शासनाने ते १९६२ मध्ये स्वीकारले आणि १९७२ मध्ये त्यांचा विस्तार केला. शाळेची पाठ्यपुस्तके, शासकीय परिपत्रके आणि बहुतेक वृत्तपत्रे याच नियमांवर आधारित लेखन करतात. सर्वाधिक चुका तीन विषयांत होतात: ऱ्हस्व-दीर्घ (इ-ई, उ-ऊ), अनुस्वार (पंचमाक्षराऐवजी टिंब) आणि जोडाक्षरे (द्ध, त्त्व, ज्ञ, श्र वगैरे).

या मार्गदर्शिकेत प्रत्येक नियम एका वाक्यात, मग उदाहरणे, मग सामान्य चूक आणि सराव अशा क्रमाने दिला आहे. तारीख 2026-11-01 रोजी आम्ही शासनाच्या अधिकृत नियम-पुस्तिकेची वेबपाने येथून उघडून पाहू शकलो नाही, म्हणून नियम-क्रमांक किंवा पुस्तिकेतील मजकूर शब्दशः उद्धृत केलेला नाही. येथे दिलेले नियम सर्वसाधारण स्वरूपात आहेत. शंका असेल तर मराठी बृहद्कोश आणि तुमच्या परीक्षेच्या किंवा संस्थेच्या शैली-पुस्तिकेतील रूप पाहा.

प्रमाण रूप म्हणजे काय?

एकाच शब्दाची दोन रूपे दिसली (उदा. सुरुवात आणि सुरवात) तर शब्दकोशात दोन्ही सापडू शकतात. “प्रमाण” रूप म्हणजे शाळा, शासन आणि प्रकाशनात स्वीकारलेले रूप. तुमचे वाचक कोण आहेत ते पाहा: परीक्षा, अर्ज, निबंध, शासकीय पत्र आणि वृत्तलेखनात प्रमाण रूपच वापरा. संवाद किंवा कथेतील पात्राच्या बोलीत (कुठं, आणी) जाणूनबुजून बोलीरूप वापरता येते.

नियमांचा एका नजरेत तक्ता

नियम १ : ऱ्हस्व-दीर्घ

१.१ स्वतंत्र तत्सम शब्द शेवटी दीर्घ

संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले (तत्सम) इकारान्त आणि उकारान्त शब्द मराठीत स्वतंत्र असताना शेवटी दीर्घ लिहितात. संस्कृतमध्ये ते ऱ्हस्व असले तरी मराठीचा नियम वेगळा आहे.

• कवी, मुनी, ऋषी, भूमी, शक्ती, कीर्ती, बुद्धी
• गुरू, वस्तू, ऋतू, साधू

“कवी की कवि”, “गुरू की गुरु” हे आमच्या शुद्ध-अशुद्ध शब्द विभागातील सर्वाधिक गोंधळाचे प्रश्न आहेत. ते शोधण्याआधी तुमचा शब्द “स्वतंत्र” आहे की समासाचा भाग आहे हे ओळखणे महत्त्वाचे.

१.२ समास किंवा प्रत्यय लागला की मध्य ऱ्हस्व

शब्द दुसऱ्या शब्दात किंवा प्रत्ययाशी जोडला गेला की मध्यातील स्वर ऱ्हस्व होतो:

लक्षात ठेवण्याची युक्ती: शेवट उघडा तर दीर्घ, शब्दाच्या मध्ये दडला तर ऱ्हस्व. हा नियम विद्यार्थ्यांना लवकर समजतो, पण त्यालाही अपवाद आहेत, म्हणून शंका आली की शब्दकोश पाहा.

१.३ काही अव्यये आणि उपसर्ग ऱ्हस्व

तत्सम अव्यये आणि उपसर्ग सहसा मूळ ऱ्हस्व रूपातच राहतात: अति, इति, तथापि, यद्यपि, प्रति, परि. म्हणून प्रतिक्रिया (प्रति + क्रिया) ऱ्हस्व इ ने लिहितात, आणि प्रतीक (चिन्ह) हा वेगळा शब्द आहे. तसेच आणि शेवटी ऱ्हस्व इ ने लिहितात; “आणी” हे बोलीतून आलेले चुकीचे रूप आहे.

१.४ तत्सम शब्दातील मधले दीर्घ स्वर

काही तत्सम शब्दांत मधला इ किंवा उ मूळ संस्कृतप्रमाणे दीर्घ आहे आणि तो तसाच ठेवतात:

• परीक्षा (परिक्षा नाही), शरीर, कीर्ती, पूजा, सूचना, दूर

“परि” हा उपसर्ग आणि “परीक्षा” मधील “परी” वेगळे आहेत, म्हणून “परिक्षा” हे रूप चुकीचे ठरते. परीक्षा, शरीर, कीर्ती हे तिन्ही शब्द पाठ करा.

१.५ मराठी (तद्भव/देशी) शब्दांतील उपान्त्य दीर्घ

संस्कृतमधून बदलून आलेल्या किंवा मूळ मराठी शब्दांत शेवटच्या आधीचा इकार/उकार सहसा दीर्घ असतो:

• मूल, गूळ, फूल, दूध, मीठ, पीठ, वीट, जीभ, बहीण, पाणी

इथेही नियमाबाहेरचे शब्द आहेत (उदा. माहिती, व्यवस्थित), म्हणून तक्ता पाठ करण्यापेक्षा रोजच्या लेखनात शब्द तपासण्याची सवय लावा. “माहिती” मध्ये “हि” ऱ्हस्व आणि “ती” दीर्घ आहे; “व्यवस्थित” मध्ये शेवटचा इ ऱ्हस्व आहे.

नियम २ : अनुस्वार

पंचमाक्षराऐवजी (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) त्यांच्याच वर्गातील पुढच्या व्यंजनाआधी अनुस्वार (ं) लिहितात. हिंदी/संस्कृत पद्धतीतील जोडाक्षर मराठीत शुद्ध मानले जात नाही.

संयम, संसार, संहार या शब्दांत य, र, ल, व, श, ष, स, ह आधी अनुस्वार येतो. मात्र वेगळ्या वर्गातील अक्षर पुढे असेल तर जोडाक्षर राहते: अन्न, उन्नती, चिन्ह (न आणि न्ह), जन्म. हे लक्षात ठेवा की अनुस्वार “उच्चारानुसार” ठरतो: जिथे नाकातील उच्चार आहे तिथेच तो दिला जातो.

अनुस्वाराचा बोलीतील वापर

बोलीतील “कुठं”, “तिथं”, “जसं” यांमध्ये शेवटचा अनुस्वार हा बोलीचा भाग आहे. औपचारिक लेखनात प्रमाणरूप “कुठे”, “तिथे”, “जसे” लिहा. संवादात बोली जशी आहे तशी लिहिणे चालते.

नियम ३ : जोडाक्षरे

३.१ द्ध आणि द्य

द्ध म्हणजे द् + ध; ध्द असे उलट लिहिणे चूक आहे. शुद्ध, शुद्धलेखन, युद्ध, बुद्धी, सिद्ध, प्रसिद्ध, वृद्ध. याउलट द्य म्हणजे द् + य: विद्या, उद्यान, गद्य, पद्य, वाद्य, उद्योग.

३.२ त्त्व

महत्त्व, तत्त्व, सत्त्व हे शब्द दोन “त” आणि मग “व” असे जोडाक्षरात लिहितात (त्त्व). एकच त लिहिणे (महत्व) चूक मानले जाते. कर्तृत्व, नेतृत्व, मातृत्व मात्र वेगळ्या रचनेचे आहेत (तृ + त्व), तिथे “त्त्व” येत नाही.

३.३ ज्ञ, श्र, क्ष, ज्येष्ठ

• ज्ञ (ज् + ञ): ज्ञान, विज्ञान, ज्ञानेश्वर. उच्चार “द्न्य” सारखा होतो, पण लिहिताना ज्ञच.
• श्र: श्रम, श्रेष्ठ, विश्रांती. क्ष: परीक्षा, शिक्षक, क्षमा.
• ज्येष्ठ (ज्य + ष्ठ): “जेष्ठ” चूक. ज्येष्ठ नागरिक, ज्येष्ठ बंधू.
• ऱ्ह: ऱ्हस्व, ऱ्हास. मराठीत हे विशेष जोडाक्षर असून “ऱ्हस्व-दीर्घ” हा शब्दही त्याच रूपात लिहितात.

३.४ ण आणि न

मराठीत र, ष, ऋ नंतर येणारा न सहसा ण होतो: निर्णय, कारण, गुण, मरण, कृष्ण, तृष्णा. असे सर्वच शब्द या नियमात बसत नाहीत (उदा. मन, धन, नाव), त्यामुळे शंका असेल तर शब्दकोशात पाहा. “निर्नय”, “कारन” ही रूपे चूक.

नियम ४ : तत्सम शब्द आणि विसर्ग

तत्सम शब्द शक्यतो संस्कृतप्रमाणे लिहितात, पण मराठी नियमांनुसार शेवटचा स्वर दीर्घ करतात (वर पाहा). विसर्ग हे स्वतंत्र चिन्ह (ः) आहे; कीबोर्डवरील अपूर्णविराम (:) विसर्गासाठी वापरू नका. दुःख, अंतःकरण, प्रातःकाळ, निःस्वार्थ अशी रूपे योग्य आहेत. “दु:ख” असे अपूर्णविरामासह लिहिणे संगणकावर सोपे वाटते, पण ते चुकीचे आहे. विरामचिन्हांचा नियम मराठीतील विरामचिन्हे या मार्गदर्शिकेत आहे.

नियम ५ : शब्द जोडणे आणि तोडणे

सर्व नियम सर्वत्र एकसारखे लागू होत नाहीत आणि शाळा-संस्था वेगळ्या पद्धतींचा आग्रह धरू शकतात. खालील गोष्टी सर्वसाधारणपणे मान्य आहेत:

1. विभक्तीचे प्रत्यय नामाला जोडून लिहितात: रामाला, घरात, शाळेतून, मित्राकडे, त्याच्यासाठी.
2. भर देणारी “च” आणि “ही” जोडून: मीच, तूही, आजच, तोही.
3. “तरी” जोडून लिहिण्याचे शब्द: काहीतरी, कोणीतरी, केव्हातरी.
4. सामासिक शब्द जोडून: राजवाडा, पंचवटी, महाराष्ट्र; द्वंद्व समासात आखूड रेघ: आई-वडील, खाणे-पिणे.
5. सहायक क्रियापद वेगळे: झाले आहे, करत आहे, जात होता.

संख्या आणि चलन

आकडे लिहिताना देवनागरी (१२३) किंवा पाश्चात्य (123) एकच पद्धत संपूर्ण मजकुरात ठेवा. “₹५,००० रुपये” असे चिन्ह आणि शब्द दोन्ही लिहू नका; “₹५,०००” किंवा “५,००० रुपये” यांपैकी एक पुरे. तारीख “१ नोव्हेंबर २०२६” अशी लिहिता येते.

सर्वाधिक चुकणारे शब्द : झटपट यादी

या तक्त्यातील जोड्या AdeptWrite च्या शुद्धलेखन तपासणीतील बीज-संचात आहेत. त्या जोड्या अद्याप अधिकृत स्रोतपानावर पडताळून प्रकाशित (verified) केलेली नाहीत, म्हणून आम्ही ती “मदत” म्हणून देतो, “अंतिम निकाल” म्हणून नाही.

आधी-नंतर : एका परिच्छेदाची दुरुस्ती

चुकांसह:

विध्यार्थ्यांनी परिक्षेची तयारी सुरवात केली आहे. शुध्दलेखनाचे महत्व सगळ्यांना माहीती आहे. संपादकांनी अभिनन्दन केले.

दुरुस्त:

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेची तयारी सुरू केली आहे. शुद्धलेखनाचे महत्त्व सगळ्यांना माहिती आहे. संपादकांनी अभिनंदन केले.

पहिल्या वाक्यात “विध्यार्थ्यांनी” हे रूप द्य ऐवजी ध्य झाल्याने चुकीचे आहे; योग्य रूप “विद्यार्थ्यांनी”.

शाळा, स्पर्धा परीक्षा आणि कार्यालयात काय पाळावे?

• शालेय परीक्षा: निबंध, पत्रलेखन आणि उतारा-आधारित प्रश्नांमध्ये शुद्धलेखनाला गुण आहेत की नाही हे प्रश्नपत्रिकेच्या सूचनांवर आणि मंडळाच्या मूल्यमापन पद्धतीवर अवलंबून असते. आम्ही कोणतेही गुणांचे प्रमाण सांगत नाही.
• स्पर्धा परीक्षा (उदा. MPSC): मराठी निबंध आणि पत्रलेखनासाठी स्पष्ट, बरोबर शुद्धलेखन ठेवा. सरावात आपले लेखन नियमित तपासा.
• कार्यालय आणि शासकीय अर्ज: नाव, पत्ता, विषय आणि मागणी यात चुकीचे शुद्धलेखन गैरसमज निर्माण करू शकते. अर्ज पाठवण्यापूर्वी एकदा वाचा. औपचारिक पत्रासाठी मराठी औपचारिक पत्राचे स्वरूप पाहा.
• ब्लॉग आणि समाजमाध्यम: येथे बोली चालते, पण शीर्षक आणि संस्थेचे नाव प्रमाण रूपात ठेवा.

AdeptWrite ने शुद्धलेखन तपासण्याची पद्धत

1. मजकूर मराठी शुद्धलेखन तपासणी मध्ये चिकटवा. ती तुमच्या ब्राउझरमध्येच चालते आणि १५ ठरावीक शुद्ध-अशुद्ध जोड्या (परीक्षा, महत्त्व, शुद्धलेखन, सुरुवात, ज्येष्ठ इत्यादी) कारणासह दाखवते, तसेच दुहेरी स्पेस, विरामचिन्हाशेजारील स्पेस आणि देवनागरी-पाश्चात्य अंकांचे मिश्रण शोधते. ती पूर्ण शब्दकोश तपासणी नाही, त्यामुळे सर्व शब्दांतील टायपो पकडत नाही.
2. वाक्यरचना आणि व्याकरण मराठी व्याकरण तपासणी मध्ये तपासा. ती AI वर चालते, एका वेळी ६,००० अक्षरांपर्यंत मजकूर घेते आणि बदल ठळक दाखवते. तिच्या सूचना नेहमी स्वतः तपासा.
3. शंका असलेला शब्द मराठी शब्दकोश तपासणी मध्ये पाहा.
4. आधी लिहिलेले अशुद्ध शब्द सगळीकडे बदलायचे असतील तर शोधा आणि बदला वापरा; बदलण्यापूर्वी प्रत्येक जागा तपासा, कारण काही शब्द (उदा. प्रतिक/प्रतीक) संदर्भानुसार वेगळे असतात.

सराव : योग्य रूप निवडा

कंसातील शब्दांपैकी बरोबर रूप निवडा.

1. त्याने (परीक्षा / परिक्षा) चांगली दिली.
2. (कवी / कवि) संमेलनात त्यांची (कविता / कवीता) गाजली.
3. आपल्या (महत्त्व / महत्व) कामगिरीचे (अभिनंदन / अभिनन्दन).
4. (शुद्ध / शुध्द) पाणी प्या.
5. (ज्येष्ठ / जेष्ठ) नागरिकांसाठी वेगळी रांग आहे.
6. आठवड्याचा पाचवा दिवस (गुरुवार / गुरूवार) आहे.
7. ही (माहिती / माहीती) (व्यवस्थित / व्यवस्थीत) लिहा.
8. (दुःख / दु:ख) व्यक्त करणारे पत्र.

उत्तरे:

1. परीक्षा
2. कवी, कविता
3. महत्त्व, अभिनंदन
4. शुद्ध
5. ज्येष्ठ
6. गुरुवार (समासात मध्य ऱ्हस्व)
7. माहिती, व्यवस्थित
8. दुःख

तत्सम, तद्भव आणि देशी शब्द कसे ओळखावे?

ऱ्हस्व-दीर्घाचे नियम शब्दाच्या जातीवर अवलंबून असल्याने ही ओळख उपयोगी ठरते.

एखादा शब्द संस्कृत शब्दकोशात तसाच सापडत असेल तर तो तत्सम समजा आणि वर दिलेले इकारान्त-उकारान्त नियम लावा. बाकी शब्दांसाठी नियमापेक्षा शब्दकोशातील रूप पाहणे अधिक सुरक्षित आहे, कारण परभाषी शब्दांचे रूप मराठीत स्थिरावताना अनेकदा बदलले आहे. उदाहरणार्थ “सुरुवात” आणि “सुरवात” हे दोन्ही रूप बृहद्कोशात दिसतात (2026-11-03 रोजी तपासले), पण शाळा-शासनाच्या लेखनात “सुरुवात” हे रूप प्रमाण मानले जाते.

हे शब्द तुमच्या मजकुरात पुन्हा पुन्हा येत असतील तर तुमच्या विषयाचा (विज्ञान, कायदा, शिक्षण, शेती) एक छोटा शब्दसंग्रह तयार करा आणि त्यात प्रमाण रूप लिहून ठेवा. नंतर तो शोधा आणि बदला साधनातून वापरता येतो.

शुद्धलेखन सुधारण्याच्या पाच पायऱ्या

१. एकदा शब्द पाठ करण्यापेक्षा नियम ओळखा. “कवी” पाठ करण्याऐवजी “स्वतंत्र असताना दीर्घ, जोडल्यावर ऱ्हस्व” हा नियम लक्षात ठेवला की कवी-कविता, गुरू-गुरुवार, भूमी-भूमिका असे अनेक शब्द एकदम जमतात.

२. स्वतःची चुकांची यादी करा. प्रत्येकाला ठरावीक पाच-दहा शब्दांत चुका होतात. आपल्या लेखनातून अशा शब्दांची छोटी यादी बनवा आणि दर आठवड्याला ती पाहा.

३. टायपिंगची सवय तपासा. कीबोर्डवर “ज्ञ”, “श्र”, “त्त्व” किंवा विसर्ग लिहिताना वेगवेगळ्या कीबोर्ड पद्धतींत वेगळे क्रम लागतात. चुकीच्या क्रमाने टाईप केल्यास अक्षर दिसायला बरोबर पण संगणकासाठी वेगळे असू शकते. शोधण्या-बदलण्यासाठी आणि शब्द मोजण्यासाठी अशा चुका अडचण ठरतात.

४. वाचकाला विचारा. महत्त्वाचा अर्ज किंवा निबंध पाठवण्यापूर्वी दुसऱ्या कोणाला तरी वाचायला सांगा. आपल्याला आपल्या चुका सहज दिसत नाहीत.

५. तपासणी साधने वापरा, पण त्यावर पूर्ण विसंबू नका. साधन सुचवते, अंतिम निर्णय तुम्ही घेता आणि तो नियमपुस्तिकेशी पडताळता.

अनुस्वाराचा दुसरा सराव

खालीलपैकी बरोबर रूप कोणते: संपर्क / सम्पर्क; पंचायत / पञ्चायत; गम्मत / गंमत; मंदिर / मन्दिर; कांदा / काण्दा.

उत्तर: संपर्क, पंचायत, गंमत, मंदिर, कांदा.

पुढे काय वाचावे?

• विराम आणि स्पेसचे नियम: मराठीतील विरामचिन्हे.
• एकसारखे वाटणारे पण वेगळे अर्थ असलेले शब्द: मराठीतील गोंधळ होणारे शब्द.
• आदरार्थी रूपे: मराठी आदरार्थी रूपे आणि संबोधन.
• सराव यादी आणि रोजच्या चुका: शुद्ध-अशुद्ध मराठी शब्द.

← सर्व मार्गदर्शिका