सारांश लेखन कसे करावे? पायऱ्या, मराठी उदाहरणे आणि तपासयादी

सारांश म्हणजे मोठ्या मजकुरातील मुख्य कल्पना स्वतःच्या शब्दांत, कमी शब्दांत मांडणे. उतारा दोनदा वाचा, मुख्य मुद्दे अधोरेखित करा, उदाहरणे गाळा, मुद्दे जोडून लिहा आणि अर्थ बदलला नाही ना ते तपासा.

सारांश म्हणजे काय?

सारांश म्हणजे एखाद्या उताऱ्याचा, लेखाचा किंवा पुस्तकाचा गाभा थोडक्यात, स्वतःच्या शब्दांत मांडलेला मजकूर. त्यात मूळ लेखकाच्या मुख्य कल्पना असतात; उदाहरणे, पुनरावृत्ती, अलंकारिक वर्णन आणि लेखकाचे वैयक्तिक किस्से गाळलेले असतात. सारांशात तुमचे स्वतःचे मत किंवा नवी माहिती घालायची नसते.

मराठीत शाळेपासून वेगवेगळी नावे ऐकायला मिळतात आणि त्यामुळे गोंधळ होतो. खालील तक्त्यात ती नावे सोप्या शब्दांत दिली आहेत. प्रत्येक शाळा, मंडळ किंवा परीक्षा त्यांचा वापर थोडा वेगळा करू शकते, म्हणून तुमच्या प्रश्नपत्रिकेतील सूचना नेहमी प्रथम वाचा.

भावार्थ आणि सारांश यांत मूलभूत फरक आहे: सारांश आकुंचन करतो, भावार्थ अनेकदा विस्तार करतो. सारांश करायचा असेल तर कमी शब्दांत गाभा द्या; भावार्थ करायचा असेल तर ओळींमागचा अर्थ उलगडा.

सारांश कसा लिहावा: ५ पायऱ्या

१. उतारा दोनदा वाचा

पहिल्या वाचनात फक्त विषय समजून घ्या. लगेच पेन उचलू नका. दुसऱ्या वाचनात प्रत्येक परिच्छेदाला विचारा: हा परिच्छेद एका वाक्यात काय सांगतो? अवघड शब्द आला तर संदर्भावरून अर्थ ओळखा; सुटला नाही तर मराठी शब्दकोश तपासणी वापरून पाहा.

२. मुख्य मुद्दे अधोरेखित करा

सहसा परिच्छेदाचे पहिले किंवा शेवटचे वाक्य मुख्य मुद्दा सांगते. मधली वाक्ये त्याला आधार देतात: उदाहरणे, आकडे, म्हणी, किस्से. पेन्सिलने फक्त मुख्य वाक्यावर खूण करा. सारांशाच्या एकूण शब्दसंख्येचा अंदाज घेण्यासाठी मूळ उताऱ्यातील शब्द शब्द व अक्षर मोजणी मध्ये मोजा.

३. आपल्या शब्दांत मुद्दे लिहा

मूळ वाक्ये उचलू नका. प्रत्येक मुद्दा शेजारी बसलेल्या मित्राला सांगितल्यासारखा लिहा. मूळ उताऱ्यातील विशेषनामे, तारखा आणि आकडे मात्र जसेच्या तसे ठेवा. ते बदलले तर सारांश चुकतो.

४. मुद्दे जोडून सलग मजकूर करा

मुद्दे वेगवेगळे तुकडे म्हणून वाचले जाऊ नयेत यासाठी "म्हणून", "कारण", "परंतु", "त्यामुळे", "शिवाय" असे जोडशब्द वापरा. शेवटी सारांश एकच सलग परिच्छेद वाटला पाहिजे. (परीक्षेत मुद्देसूद सारांश मागितला असेल तर अपवाद; तेव्हा क्रमांक किंवा टिंबे वापरा.)

५. मूळाशी ताडून पाहा आणि लांबी तपासा

सारांश बाजूला ठेवून मूळ उतारा पुन्हा वाचा आणि विचारा: मूळ लेखकाला हे मान्य झाले असते का? काही महत्त्वाचे गाळले का? काही नवे घुसवले का? नंतर शब्दसंख्या मोजा. सारांश मूळाच्या एक-तृतीयांश किंवा त्यापेक्षा कमी असावा, ही शाळा-महाविद्यालयातील सर्वसामान्य अपेक्षा आहे. मात्र हा सार्वत्रिक कायदा नाही; प्रश्नपत्रिकेत "सुमारे ६० शब्दांत" असे सांगितले असेल तर तीच मर्यादा पाळा.

आधी आणि नंतर: एक नमुना उतारा

खालील उतारा शिकवण्यासाठी बनवलेला आहे; तो कोणत्याही खऱ्या पुस्तकातून किंवा बातमीतून घेतलेला नाही.

मूळ उतारा (सुमारे ११० शब्द): आपल्या गावातील वाचनालय गेली अनेक वर्षे सकाळी सात ते रात्री आठ उघडे असते. पूर्वी तिथे फक्त वृत्तपत्रे आणि काही जुनी पुस्तके होती. गेल्या वर्षी ग्रामपंचायतीने आणि काही माजी विद्यार्थ्यांनी मिळून तिथे दोन संगणक बसवले आणि मुलांसाठी स्वतंत्र कोपरा तयार केला. त्यानंतर वाचकांची संख्या खूपच वाढली. आता दुपारी शाळेतून परत आल्यावर मुले तिथे गोष्टींची पुस्तके वाचतात, तर संध्याकाळी वडीलधारी मंडळी वृत्तपत्रे चाळतात. अर्थात, पुस्तकांची संख्या अजूनही अपुरी आहे आणि दोन संगणकांसाठी रांग लागते. म्हणून पुढील वर्षी आणखी पुस्तके आणि एक संगणक घेण्याचा गावकऱ्यांचा विचार आहे.

पायरी २: प्रत्येक परिच्छेदाचा गाभा

• वाचनालय बराच वेळ उघडे असते.
• ग्रामपंचायत व माजी विद्यार्थ्यांनी संगणक आणि मुलांचा कोपरा दिला.
• वाचक वाढले.
• पुस्तके अपुरी, संगणकासाठी रांग.
• पुढच्या वर्षी आणखी पुस्तके आणि एक संगणक घेण्याचा विचार.

गाळलेले तपशील: "सकाळी सात ते रात्री आठ" या वेळा, "दुपारी शाळेतून परत आल्यावर" आणि "संध्याकाळी वडीलधारी मंडळी वृत्तपत्रे चाळतात" हे वर्णन. सारांशात यांची गरज नाही.

पायरी ३-४: सारांश (सुमारे ३० शब्द)

ग्रामपंचायत आणि माजी विद्यार्थ्यांनी वाचनालयात संगणक व मुलांचा कोपरा सुरू केल्यामुळे वाचक वाढले. मात्र पुस्तके अपुरी असून संगणकासाठी रांग लागते, म्हणून पुढील वर्षी आणखी पुस्तके आणि एक संगणक घेण्याचा विचार आहे.

यात मूळ शब्दरचना न उचलता क्रम "कारण, परिणाम, उरलेली अडचण, पुढील योजना" असा जोडला आहे. आणि "दोन संगणक" ऐवजी "संगणक" एवढेच लिहिले; आकडा हवा असेल तर तो मूळाप्रमाणेच ठेवा.

एका वाक्यातील सारांश (आशय):

ग्रामपंचायतीच्या मदतीने वाचनालयाचा वापर वाढला, पण पुस्तके व संगणक अजूनही अपुरे आहेत.

सारांश आणि पॅराफ्रेजमधील फरक

विद्यार्थी दोन्ही एकसारखे समजतात आणि चुकतात. फरक लांबीत आणि हेतूत आहे.

पॅराफ्रेजची तंत्रे आणि मराठी उदाहरणे वाचायची असतील तर मराठीत पॅराफ्रेज कसे करावे हा लेख पाहा. दोन्हींमध्ये शब्द तुमचे असतात, पण सारांशातही कल्पना दुसऱ्याचीच असते; म्हणून अभ्यास-प्रकल्पात सारांशानंतरही स्रोत द्यावा लागतो. याबद्दल साहित्यचौर्य म्हणजे काय? मध्ये अधिक माहिती आहे.

सारांश लिहिताना होणाऱ्या सामान्य चुका

1. मूळ वाक्ये जशीच्या तशी उचलणे. फक्त मधले शब्द गाळले तर तो सारांश नव्हे, तो कापलेला मजकूर आहे.
2. स्वतःचे मत घुसवणे. "हे खूप चांगले आहे" किंवा "मला असे वाटते" यांसारखे शब्द सारांशात नकोत.
3. उदाहरणांना मुख्य मुद्दा समजणे. उदाहरण मुद्द्याला आधार देते; ते स्वतः मुद्दा नसते.
4. आकडे, नावे आणि तारखा बदलणे. संख्या चुकली तर सारांश चुकीची माहिती देतो.
5. सारांश मूळाइतकाच लांब होणे. तसे झाले तर तुम्ही पॅराफ्रेज केले आहे, सारांश नव्हे.
6. मुद्दे तुटक ठेवणे. जोडशब्दांशिवाय मुद्दे एकापाठोपाठ ठेवले तर वाचकाला क्रम समजत नाही.
7. काळ बदलणे. मूळ उतारा भूतकाळात असेल तर सारांशही तसाच ठेवा; मध्येच वर्तमानकाळात जाऊ नका.

तपासयादी

सारांश जमा करण्यापूर्वी हे तपासा:

• ☐ मूळ उतारा किमान दोनदा वाचला आहे.
• ☐ फक्त मुख्य कल्पना आहेत; उदाहरणे आणि किस्से गाळले आहेत.
• ☐ शब्द माझे आहेत; मूळ वाक्ये उचललेली नाहीत.
• ☐ नावे, तारखा, आकडे मूळाप्रमाणे आहेत.
• ☐ माझे मत किंवा नवी माहिती नाही.
• ☐ लांबी सांगितलेल्या मर्यादेत (किंवा सुमारे एक-तृतीयांश) आहे.
• ☐ जोडशब्द वापरून सलग वाचता येते.
• ☐ शुद्धलेखन तपासले आहे.
• ☐ अभ्यास-प्रकल्प असेल तर स्रोत नमूद केला आहे.

मराठीत सारांश लिहिताना भाषेच्या खास गोष्टी

पुरुष आणि आदर: मूळ उताऱ्यात एखाद्या व्यक्तीचा उल्लेख "त्यांनी सांगितले" असा आदरार्थी असेल, तर सारांशातही "त्यांनी" ठेवा. एकेरी "त्याने" केले तर आदर हरवतो. आदरार्थी रूपांबद्दल सविस्तर माहिती मराठीतील आदरार्थी रूपे मध्ये मिळेल.

प्रयोग: मूळ उताऱ्यात "सर्वेक्षण करण्यात आले" असे कर्मणी रूप असेल तर सारांशात "सर्वेक्षण झाले" असे लहान रूप वापरून शब्द वाचवता येतात. कर्तरी-कर्मणी रूपांची नेमकी ओळख हवी असेल तर तुमच्या शालेय व्याकरणातील प्रयोगांचा भाग पुन्हा वाचा.

सामासिक शब्द आणि जोडशब्द: मराठीत शब्द जोडून लिहिण्याची सोय आहे (जलसंधारण, पाणीटंचाई). तिचा फायदा घ्या. "पाण्याचे संधारण करण्याची प्रक्रिया" ऐवजी "जलसंधारण" लिहिले की शब्द वाचतात. मात्र वाचकाला शब्द नवा वाटत असेल तर मूळ उताऱ्यातील रूपच ठेवा.

तत्सम की बोली: सारांशाची भाषा मूळ उताऱ्याच्या पातळीची ठेवा. बातमीचा सारांश सोप्या प्रमाण मराठीत, शोधनिबंधाचा सारांश औपचारिक आणि पारिभाषिक शब्दांसह. बोलीतील शब्द मूळ उताऱ्यात असतील तर ते अवतरण म्हणून ठेवा किंवा प्रमाण रूपात द्या.

दुसरा नमुना: बातमीचा सारांश

खालील छोटी बातमी काल्पनिक आहे; त्यातील गाव, संख्या आणि संस्था शिकवण्यासाठी बनवलेल्या आहेत.

मूळ: तालुक्यातील एका गावात पावसाळ्यापूर्वी ओढ्यातील गाळ काढण्याचे काम स्वयंसेवकांनी हाती घेतले. सुमारे पंधरा दिवस चाललेल्या या कामात गावातील तरुण, महिला बचत गटाच्या सदस्या आणि जवळच्या महाविद्यालयाचे विद्यार्थी सहभागी झाले. गाळ शेतात पसरवल्याने जमिनीचा कस वाढेल, असे शेतकऱ्यांनी सांगितले. पुढील वर्षी शेजारच्या गावातही हाच उपक्रम राबवण्याची तयारी सुरू आहे.

सारांश: पावसाळ्यापूर्वी गावातील तरुण, बचत गटातील महिला आणि विद्यार्थ्यांनी श्रमदानाने ओढ्यातील गाळ काढला, जो शेतात पसरवण्यात आला. पुढील वर्षी शेजारच्या गावातही हा उपक्रम राबवण्याची तयारी आहे.

येथे "सुमारे पंधरा दिवस" हा कालावधी गाळला आहे; तो मुख्य कल्पनेशी जोडलेला नाही. मात्र एखाद्या अहवालात कामाचा कालावधी महत्त्वाचा असेल तर तो ठेवावा. काय गाळायचे हे वाचकाला काय हवे आहे त्यावर ठरते, हे लक्षात ठेवा.

परीक्षेत आणि कामाच्या ठिकाणी सारांश

शालेय परीक्षा: अनेक प्रश्नपत्रिकांत उतारा देऊन त्यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात आणि काही ठिकाणी उताऱ्याचा सारांश किंवा आशय लिहायला सांगितला जातो. अशा वेळी शब्दमर्यादा आणि प्रश्नाचे स्वरूप (सारांश की भावार्थ) काळजीपूर्वक पाहा. उत्तर उताऱ्यातील मजकुरावरच आधारित असावे, तुमच्या सामान्यज्ञानावर नव्हे.

स्पर्धा परीक्षा: काही स्पर्धा परीक्षांत उतारा-आकलन आणि संक्षेपीकरणासारखे घटक असू शकतात. तुमच्या परीक्षेच्या अधिकृत अभ्यासक्रमात आणि मागील प्रश्नपत्रिकांत त्याचे स्वरूप तपासा; आम्ही येथे कोणत्याही परीक्षेचे गुणांकन किंवा नमुना सांगत नाही.

महाविद्यालय व संशोधन: साहित्य-आढावा (literature review) लिहिताना प्रत्येक स्रोताचा सारांश करावा लागतो. प्रत्येक सारांशाच्या शेवटी संदर्भ द्या. संदर्भ तयार करण्यासाठी संदर्भसूची जनरेटर उपयोगी पडतो. संशोधनाचा स्वतःचा संक्षिप्त आढावा द्यायचा असेल तर गोषवारा जनरेटर वापरता येईल.

कार्यालय: बैठकीचे इतिवृत्त, ईमेलमधील लांब संभाषण, अहवालाचा कार्यकारी सारांश. येथे सारांश तीन प्रश्नांना उत्तर देतो: काय ठरले, कोणाला काय करायचे आहे, आणि अंतिम तारीख कोणती.

सारांश साधन कसे वापरावे

मराठी सारांश साधन मध्ये तुम्ही मोठा मजकूर चिकटवून तीन मोडपैकी एक निवडू शकता. एका वेळी जास्तीत जास्त ६,००० अक्षरे घेतली जातात.

• मुद्देसूद: निकाल टिंबांच्या यादीत मिळतो. वाचण्यासाठी किंवा नोट्ससाठी सोयीचा.
• परिच्छेद: निकाल सलग परिच्छेदात मिळतो. अभ्यास-प्रकल्पाच्या मसुद्यासाठी योग्य.
• एका वाक्यात: संपूर्ण मजकुराचे एका वाक्यातील सार. शीर्षक किंवा प्रस्तावनेसाठी उपयुक्त.

हे साधन AI वर चालते आणि मजकुरात असलेल्या कल्पनांवरच आधारित सारांश देण्याचा प्रयत्न करते. तरीही निकाल तपासण्यासाठीचा मसुदा आहे. आम्ही अचूकतेची कोणतीही टक्केवारी सांगत नाही. आकडे, नावे आणि मुख्य निष्कर्ष मूळ मजकुराशी ताडून पाहा. परीक्षेसाठी सराव करत असाल तर आधी स्वतः सारांश लिहा, मग साधनाचा सारांश तुलना करण्यासाठी पाहा. असे केल्याने साधन तुमची जागा घेत नाही, तर तुमचा सराव वाढवते.

सारांशानंतर पुढील पायऱ्या:

1. शब्दरचना खटकली तर वाक्य सुधारक किंवा वाक्य संक्षेप व विस्तार वापरून वाक्ये सोपी करा.
2. मराठी शुद्धलेखन तपासणी मध्ये अशुद्ध शब्द पाहा. ही तपासणी मराठी शुद्धलेखन नियमांवर आधारित आहे, पण सर्व चुका पकडेल अशी हमी नाही.
3. इंग्रजी उतारा मराठीत सारांशित करायचा असेल तर आधी मराठी भाषांतर चा मसुदा पाहा आणि मग सारांश करा. भाषांतरातही अर्थ तपासणे गरजेचे आहे.

स्वतः करून पाहा

वरचा वाचनालयाचा उतारा पुन्हा वाचा आणि (१) ३० शब्दांत सारांश, (२) एका वाक्यात आशय, (३) पाच मुद्द्यांची यादी असे तीन प्रकार लिहा. मग तुमचे उत्तर वर दिलेल्या नमुन्याशी तुलना करा. शब्द वेगळे असले तरी चार गोष्टी तुमच्या उत्तरातही दिसल्या पाहिजेत: काय सुरू झाले, परिणाम काय झाला, अडचण कोणती उरली आणि पुढे काय करायचे आहे. त्या असतील तर तुमचा सारांश योग्य मार्गावर आहे.

← सर्व मार्गदर्शिका