नेपाली विराम चिह्न: पूर्णविराम, अल्पविराम र उद्धरणको नियम

नेपाली वाक्य पूर्णविराम "।" ले टुङ्गिन्छ, अङ्ग्रेजीको "." ले होइन। अल्पविरामले सूची छुट्याउँछ, प्रश्नमा "?" र उद्धरणमा ‘ ’ वा “ ” लेखिन्छ। कम्प्युटरमा "|" होइन, "।" टाइप गर्नुहोस्।

छोटो उत्तर: नेपालमा कुन चिह्न कहाँ लाग्छ

नेपाली वाक्य पूर्णविराम "।" ले टुङ्गिन्छ; अङ्ग्रेजीको बिन्दु "." नेपाली वाक्यको अन्त्यमा लेखिँदैन। बाँकी चिह्नहरू अङ्ग्रेजीबाट आएका वा साझा छन्: प्रश्नमा "?", आश्चर्य वा आदेशमा "!", सूची र उपवाक्य छुट्याउन अल्पविराम ",", कारण वा विवरण जोड्न अर्धविराम ";" र कोष्ठक "( )"। उद्धरणमा एकल ‘ ’ वा दोहोरो “ ” चिह्न चल्छ, तर पुस्तक र पत्रपत्रिकाले छान्ने तरिका फरक हुन सक्छ।

यो गाइडमा हरेक चिह्नको काम, पहिले–पछिका उदाहरण, कम्प्युटरमा "।" टाइप गर्ने उपाय, सामान्य गल्ती, जाँचसूची र AdeptWrite का टुलको प्रयोग छन्। उदाहरणका वाक्य अभ्यासका लागि बनाइएका हुन्।

नेपालीमा प्रयोग हुने मुख्य चिह्न

नेपाली लेखनको आधार नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको बृहत् शब्दकोश र त्यसले मान्य गरेको लेखन चलन हो। विराम चिह्नको केही ठाउँमा भने विद्यालयका पाठ्यपुस्तक, सरकारी कार्यालयका परिपत्र र पत्रपत्रिकाका शैलीपुस्तिकाले फरक-फरक छनोट गरेका हुन्छन्। तपाईंको संस्थाको आफ्नै शैलीपुस्तिका छ भने त्यही पहिले मान्नुहोस्।

पूर्णविराम "।" र अङ्ग्रेजीको बिन्दु "." को फरक

नेपाली, हिन्दी र अन्य देवनागरी भाषामा वाक्यको अन्त्य गर्ने चिह्न "।" हो, जसलाई पूर्णविराम वा दण्ड भनिन्छ। यो Unicode को छुट्टै अक्षर (U+0964, देवनागरी दण्ड) हो। अङ्ग्रेजीको बिन्दु "." र ठाडो रेखा "|" (पाइप) देख्दा मिल्दाजुल्दा लागे पनि कम्प्युटरका लागि फरक अक्षर हुन्।

पहिले:

विद्यार्थीहरू आज विद्यालय गए. उनीहरू पुस्तकालयमा पढ्छन्|

पछि:

विद्यार्थीहरू आज विद्यालय गए। उनीहरू पुस्तकालयमा पढ्छन्।

पहिलो वाक्यमा अङ्ग्रेजी बिन्दु र दोस्रोमा ठाडो रेखा छ। दुवै पाठ स्क्रिनमा लगभग ठीक देखिए पनि खोज्दा, हिज्जे जाँच गर्दा, वा अर्को सफ्टवेयरमा टाँस्दा समस्या आउन सक्छ।

तर बिन्दु "." नेपाली पाठमा पूरै प्रतिबन्धित भने होइन। यी ठाउँमा सही प्रयोग हुन्छ:

• दशमलव अङ्क: "३.५ किलो", "२.५ प्रतिशत"
• इमेल र वेबसाइट: "info@example.com", "www.example.com"
• अङ्ग्रेजी वाक्य वा उद्धरण नेपाली पाठभित्र आउँदा: "He said, 'Come early.'"
• केही संक्षेप: "डा.", "प्रा." (यी संक्षेपमा बिन्दु राख्ने चलन ठाउँअनुसार फरक छ)

अङ्क र मितिसँग विराम

नेपाली लेखनमा देवनागरी अङ्क (०१२३४५६७८९) र अङ्ग्रेजी अङ्क (0123456789) दुवै चल्छन्। सरकारी कागजात र पाठ्यपुस्तकमा देवनागरी अङ्क बढी देखिन्छ भने सामाजिक सञ्जाल र व्यवसायिक कागजमा अङ्ग्रेजी अङ्क पनि सामान्य छ। एउटै कागजमा दुवै मिसाउनु हुँदैन।

विक्रम सम्वत्को मिति लेख्दा "२०८३ कार्तिक १७" वा "२०८३।०७।१७" जस्ता रूप देखिन्छन्। अङ्कको बीचमा "/" वा "-" पनि चल्छ। जे छान्नुभयो, पूरै कागजमा त्यही प्रयोग गर्नुहोस्। मिति र समयको आधिकारिक ढाँचा तोक्ने कार्यालय वा फारम छ भने त्यसलाई पछ्याउनुहोस्।

अल्पविराम ","

अल्पविरामले वाक्यभित्र छोटो रोकाइ देखाउँछ। चार ठाउँमा यो प्रमुख रूपमा आउँछ।

१. सूचीका शब्द छुट्याउन: "बजारमा गोलभेँडा, काउली, सिमी र प्याज किनेँ।" अन्तिम दुई वस्तुबीच "र" आउँदा त्यसअघि अल्पविराम राखिँदैन।

२. सम्बोधन छुट्याउन: "सुनिता, यो कागज तिमीले हेर्‍यौ?" "भाइ, यता आऊ।"

३. वाक्यको सुरुको उपवाक्यपछि: "परीक्षा सकिएपछि, हामी पोखरा घुम्न गयौँ।" यहाँ अल्पविराम नराखे पनि अर्थ बुझिन्छ; राख्दा पढाइ सजिलो हुन्छ।

४. अर्थ अलमलिन नदिन:

पहिले: "हामीले खाना खायौँ र बाबाले भने सबै सुत्नुपर्छ।"

पछि: "हामीले खाना खायौँ, र बाबाले भने, सबै सुत्नुपर्छ।"

पछिल्लो वाक्यमा अल्पविरामले दुई कुरा छुट्याएको छ: हामीले के गर्‍यौँ र बाबाले के भने। अल्पविरामको ठाउँ सारेपछि अर्थ फरक पर्न सक्छ, त्यसैले कुन अर्थ चाहिने हो पहिले निर्णय गर्नुहोस्।

नेपालीमा अङ्ग्रेजीमा जस्तो "सबै जटिल वाक्यमा अल्पविराम" राख्नै पर्ने कडा नियम छैन। क्रियापद वाक्यको अन्त्यमा आउने भएकाले लामो वाक्यमा कर्ता र पूरक उपवाक्यबीच अल्पविराम राखेर पाठकलाई सास फेर्ने ठाउँ दिनु राम्रो अभ्यास हो।

अर्धविराम ";" र कोलन ":"

अर्धविराम अल्पविरामभन्दा लामो रोकाइ हो तर पूर्णविरामभन्दा छोटो। दुईवटा पूर्ण वाक्य जस्ता उपवाक्य एकअर्कासँग नजिकको सम्बन्ध राख्दा यो प्रयोग हुन्छ।

"काठमाडौँमा बिहान चिसो थियो; दिउँसो घाम लाग्यो।"

अर्धविराम नेपाली दैनिक लेखनमा अल्पविराम र पूर्णविरामजति चल्दैन। शङ्का भए दुईवटा छुट्टै वाक्य बनाएर पूर्णविराम राख्नुहोस्।

कोलनले सूची, व्याख्या वा उद्धरणअघि ठाउँ बनाउँछ: "बजारबाट यी सामान ल्याउनु: चामल, दाल, नुन र तेल।" पाठ्यपुस्तकमा "विवरण चिह्न" का रूपमा ":-" पनि देखिन्छ, तर आजको लेखनमा सादा ":" बढी चल्छ।

प्रश्नवाचक "?" र विस्मयादिबोधक "!"

नेपालीमा प्रश्न "?" ले टुङ्गिन्छ, र प्रश्नको अन्त्यमा "।" राखिँदैन। प्रश्नवाचक शब्द (के, कहाँ, किन, कसरी, कति, कसले) हुँदा पनि "?" लेखिन्छ।

• "तपाईं कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ?"
• "यो काम कहिलेसम्म सकिन्छ?"

कहिलेकाहीँ प्रश्नवाचक शब्द नभएको वाक्य पनि प्रश्न हुन सक्छ ("तिमी आउँछौ?")। ती ठाउँमा "?" नराखे वाक्य कथन जस्तो पढिन्छ।

"!" हर्ष, आश्चर्य, पुकार वा आदेशमा आउँछ: "वाह! कति राम्रो!" "रोक!" औपचारिक पत्र, प्राज्ञिक लेख र समाचारमा यसलाई धेरै नलगाउनुहोस्; एउटै अनुच्छेदमा तीनचारपटक "!" राख्दा पाठ हतारिएको र अनौपचारिक लाग्छ। "!!!" वा "???" जस्ता दोहोरिएका चिह्न च्याटमा चले पनि औपचारिक लेखनमा नराख्नुहोस्।

योजक "-" र निर्देशक "—"

योजक (हाइफन) ले शब्दका भाग जोड्छ, सानो चिह्न हो र दुवैतिर खाली ठाउँ राखिँदैन। उदाहरणका लागि "नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान" मा दुई शब्दको संयुक्त नाम जोडिएको छ। जोडी वा विपरीत अर्थका शब्दमा पनि योजक आउँछ: "सुख-दुःख", "राम्रो-नराम्रो", "काम-काज"। सङ्ख्याको सीमा देखाउँदा ("पृष्ठ १२-१८") पनि योजक वा "देखि" शब्द चल्छ।

निर्देशक (डास) योजकभन्दा लामो हुन्छ। यसले थप व्याख्या देखाउन वा वाक्यमा अचानक मोड दिन काम गर्छ: "त्यो दिन — जुन दिन उनले अन्तिम पटक विद्यालय छाडे — गाउँ चुपचाप थियो।" वाक्यभित्र निर्देशकको प्रयोग अल्पविराम वा कोष्ठकले पनि गर्न सकिन्छ। योजक र निर्देशकलाई एकअर्काको सट्टा प्रयोग नगर्नुहोस्: छोटो "-" शब्दको भित्र, लामो "—" वाक्यको भित्र।

सामान्य कम्प्युटर कुञ्जीपाटीमा लामो डास सजिलै टाइप हुँदैन। त्यस्तो अवस्थामा सादा योजक दुवैतिर खाली ठाउँसहित (" - ") राखेर काम चलाउने मानिस धेरै छन्, तर औपचारिक प्रकाशनमा लामो डास रोज्नु राम्रो।

उद्धरण चिह्न

अरूको भनाइ, शीर्षक वा विशेष शब्द देखाउन उद्धरण चिह्न राखिन्छ। नेपालमा दुई चलन देखिन्छ: एकल उद्धरण ‘ ’ र दोहोरो उद्धरण “ ”। पुस्तक र पत्रपत्रिकाले प्रायः एउटा मुख्य तरिका छानेर भित्रको उद्धरणमा अर्को प्रयोग गर्छन्।

पहिले: शिक्षकले भने, मौन बस र ध्यान दिएर सुन।

पछि: शिक्षकले भने, “मौन बस र ध्यान दिएर सुन।”

उद्धरणभित्र उद्धरण परे दुई प्रकार मिसाइन्छ: “उनले भनिन्, ‘म भोलि आउँछु।’” यहाँ बाहिर दोहोरो र भित्र एकल प्रयोग भएको छ।

उद्धरणभित्र वाक्य टुङ्गिने पूर्णविराम उद्धरणभित्रै राख्ने कि बाहिर भन्ने ठाउँमा पनि चलन फरक छ। सजिलो नियम: पूरै उद्धरण पूर्ण वाक्य हो भने "।" भित्र राख्नुहोस्; उद्धरण केवल वाक्यको टुक्रा हो भने "।" बाहिर राख्नुहोस्।

• “म भोलि आउँछु।” (पूरै भनाइ, भित्र)
• उनले यसलाई “अन्तिम अवसर” भने। (टुक्रा, बाहिर)

पुस्तक वा लेखको शीर्षक पनि उद्धरणमा राख्न सकिन्छ। यदि कसैको भनाइ शब्दशः लिएर आफ्नो लेखमा राख्दै हुनुहुन्छ भने स्रोत उल्लेख गर्नुपर्छ, नत्र त्यो साहित्यिक चोरी बन्न सक्छ। यसबारे साहित्यिक चोरीको गाइड मा विस्तार छ।

कोष्ठक र लोप चिह्न

कोष्ठक "( )" ले वाक्यबाट हटाउँदा पनि अर्थ नबिग्रने थप जानकारी राख्छ: "त्रिभुवन विश्वविद्यालय (कीर्तिपुर) मा गोष्ठी भयो।" भित्र लेखिएको कुरा वाक्यसँग व्याकरणले जोडिएको नभई स्वतन्त्र जानकारी हुनुपर्छ।

लोप चिह्न तीन बिन्दु (...) ले अधुरो कुरा वा उद्धरणबाट हटाइएको भाग देखाउँछ: "उनले भनिन्, “म त... छाडिदिऊँ जस्तो भयो।”" पूर्ण वाक्यमा यो धेरै प्रयोग नगर्नुहोस्, किनकि औपचारिक पाठमा अलमल पार्छ।

कम्प्युटरमा "।" कसरी टाइप गर्ने

यो चिह्न टाइप गर्दा हुने गल्ती धेरै सामान्य छ, खासगरी रोमनबाट देवनागरी (रोमन युनिकोड) टाइपमा।

कुञ्जीपाटीअनुसार माथिको कैफियत फरक पर्न सक्छ, त्यसैले आफ्नो उपकरणमा एक पटक "।" ठीक आयो कि परीक्षण गर्नुहोस्।

सामान्य गल्ती

1. "." वा "|" ले वाक्य टुङ्ग्याउनु। नेपाली वाक्यमा सही चिह्न "।" हो।
2. पूर्णविरामअघि खाली ठाउँ राख्नु। "म घर गएँ ।" होइन, "म घर गएँ।" लेख्नुहोस्। (केही पुराना छापामा अन्तर देखिन्छ, तर सामान्यतया नराख्ने चलन छ।)
3. प्रश्नमा "?" को सट्टा "।" राख्नु। "तपाईं कहाँ जानुहुन्छ।" होइन, "तपाईं कहाँ जानुहुन्छ?"
4. अल्पविराम नै नराखी लामो वाक्य लेख्नु। पाठकले कहाँ रोकिने थाहा पाउँदैन।
5. अर्धविरामको अनावश्यक प्रयोग। शङ्का भए छुट्टै वाक्य बनाउनुहोस्।
6. उद्धरण नमिल्नु। एउटा खोलेर बन्द नगर्नु वा एउटै पाठमा एकल र दोहोरो उद्धरण अनियमित मिसाउनु।
7. "!" को अति प्रयोग। औपचारिक पत्र र लेखमा आश्चर्य चिह्न थोरै राख्नुहोस्।
8. योजक र निर्देशक मिसाउनु।
9. अङ्ग्रेजी र नेपाली चिह्न मिसाउनु। एउटै अनुच्छेदमा कतै "।" कतै "." राख्नु।

सूची, शीर्षक र अनुच्छेदमा विराम

बुँदागत सूचीमा हरेक बुँदा पूर्ण वाक्य हो भने अन्त्यमा "।" राख्नुहोस्; शब्द वा वाक्यांश मात्र हो भने सामान्यतया केही राखिँदैन वा अल्पविराम चल्छ। सूचीभरि एउटै नियम पछ्याउनुहोस्। शीर्षकको अन्त्यमा सामान्यतया "।" राखिँदैन, तर प्रश्नको शीर्षक भए "?" राखिन्छ (जस्तो, "सारांश कसरी लेख्ने?")।

पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा विद्यार्थीले प्रायः गल्ती गर्ने ठाउँ यी हुन्:

• कथोपकथनमा: हरेक वक्ताको वाक्य नयाँ लाइनमा सुरु गरी उद्धरण वा विवरण चिह्न (:) राख्ने चलन छ। "सुनिता: तिमी कहाँ गयौ?" "रमेश: बजार गएको थिएँ।"
• पत्रको सम्बोधनमा: "आदरणीय बुवा," वा "श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू," पछि अल्पविराम राखेर नयाँ लाइनमा मुख्य भाग सुरु गरिन्छ। पत्रको समापन चिह्न इमेल र पत्र टुङ्ग्याउने गाइड मा छ।
• निबन्धमा: हरेक अनुच्छेदको अन्त्यमा "।" हुनुपर्छ, र नयाँ अनुच्छेदको पहिलो शब्दअघि केही चिह्न चाहिँदैन।

छोटो अभ्यास: यी वाक्य सच्याउनुहोस्

तलका वाक्यमा चिह्न मिलाएर हेर्नुहोस्, अनि आफ्नो उत्तर तुलना गर्नुहोस्।

1. "तपाईं कहाँ बस्नुहुन्छ|"
2. "उनले भनिन् म भोलि आउँछु."
3. "बजारमा आलु प्याज, गोलभेँडा र काउली किनेँ ।"
4. "के गर्ने के नगर्ने भन्ने कुरा भोलि निर्णय गरौँला"

सुझाइएको उत्तर: (१) "तपाईं कहाँ बस्नुहुन्छ?" (२) उनले भनिन्, “म भोलि आउँछु।” (३) "बजारमा आलु, प्याज, गोलभेँडा र काउली किनेँ।" (४) "के गर्ने, के नगर्ने भन्ने कुरा भोलि निर्णय गरौँला।" यी उत्तर सामान्य चलनमा आधारित हुन्; तपाईंको शिक्षक वा संस्थाको शैलीपुस्तिकामा फरक रूप भए त्यही पछ्याउनुहोस्।

पुनर्लेखन गर्दा विराम चिह्न

पुनर्लेखनमा वाक्य भाँचिन्छ वा जोडिन्छ, त्यसैले विराम चिह्न पनि मिलाउनुपर्छ। लामो वाक्यलाई दुई भाग गर्दा बीचको अल्पविराम पूर्णविराम बन्छ र दोस्रो वाक्यको सुरुमा नयाँ कर्ता वा सम्बन्ध जोड्नुपर्छ।

पहिले: "विद्यार्थीहरूले कक्षामा नोट लिए, घरमा अभ्यास गरे, र परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याए।"

पछि: "विद्यार्थीहरूले कक्षामा नोट लिए र घरमा अभ्यास गरे। त्यसैले उनीहरूले परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याए।"

पुनर्लेखनको चरण र सीमा पुनर्लेखनको गाइड मा छ।

AdeptWrite ले कसरी सघाउँछ

व्याकरण जाँच ले व्याकरण, हिज्जे र लेख्य चिह्नका गल्ती पत्ता लगाउँछ र हरेक सुधार छुट्टै देखाउँछ, त्यसैले कुन राख्ने कुन नराख्ने भन्ने निर्णय तपाईंले गर्नुहुन्छ। एक पटकमा बढीमा ६,००० क्यारेक्टर लिन्छ। यो पूर्ण होइन; उद्धरण वा निर्देशकजस्ता शैलीका छनोट आफैँ दोहोर्‍याएर हेर्नुहोस्।

हिज्जे जाँच ले ह्रस्व–दीर्घ र श/ष/स जस्ता हिज्जे गल्ती भेट्टाउँछ; हिज्जेको विस्तृत सूची अलमलिने शब्दको गाइड मा छ।

लामो पाठमा सबै "|" लाई "।" मा बदल्न खोज र प्रतिस्थापन काम लाग्छ। तर "." लाई सबैतिर "।" ले बदल्दा दशमलव अङ्क, इमेल र वेबसाइट बिग्रन सक्छ, त्यसैले त्यस्तो बदलीअघि बदलिएका भाग हेरेर मात्र स्वीकार गर्नुहोस्। टाँसिएको पाठबाट दोहोरो खाली ठाउँ र फालतू लाइन हटाउन पाठ सफा गर्ने टुल प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यी टुलले मद्दत मात्र गर्छन्। कुन चिह्न राख्ने भन्ने अन्तिम निर्णय लेखकको हो, र संस्थाको आफ्नै शैलीपुस्तिका भए त्यसलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।

जाँचसूची

• हरेक वाक्य "।", "?" वा "!" ले टुङ्गिएको छ?
• कुनै ठाउँमा "." वा "|" बाँकी छैन (दशमलव, इमेल र वेबसाइट बाहेक)?
• पूर्णविरामअघि खाली ठाउँ छैन?
• सूची र सम्बोधनमा अल्पविराम छ, तर अनावश्यक ठाउँमा छैन?
• उद्धरण चिह्न खोलिएको र बन्द गरिएको छ, र एउटै शैली छ?
• योजक र निर्देशक ठीक ठाउँमा छन्?
• अङ्कको शैली (देवनागरी वा अङ्ग्रेजी) एकै छ?
• हिज्जे र व्याकरण जाँचियो?

निष्कर्ष

नेपाली विराम चिह्नको सबैभन्दा ठूलो नियम सरल छ: वाक्य "।" ले टुङ्ग्याउनुहोस्। त्यसपछि अल्पविरामले सूची र उपवाक्य छुट्याउनुहोस्, प्रश्नमा "?" राख्नुहोस्, उद्धरण चिह्न खोलेर बन्द गर्नुहोस्, र योजक तथा निर्देशकलाई आआफ्नो ठाउँमा राख्नुहोस्। पठाउनु वा बुझाउनुअघि AdeptWrite का जाँच टुलले बाँकी गल्ती भेट्टाउन मद्दत गर्छन्, तर शैलीको अन्तिम छनोट तपाईंकै हो।

← सबै गाइड