Σημεία στίξης στα ελληνικά: κανόνες για κόμμα, άνω τελεία, ερωτηματικό, εισαγωγικά και παύλα

Στα ελληνικά το ερωτηματικό γράφεται «;», η άνω τελεία (·) κάνει τη δουλειά του αγγλικού semicolon και τα εισαγωγικά είναι «…». Το κόμμα μπαίνει πριν από το αλλά, γύρω από επεξηγηματική πρόταση με που και μετά από δευτερεύουσα στην αρχή της περιόδου, αλλά όχι ανάμεσα στο ρήμα και το ότι που το συμπληρώνει.

Η σύντομη απάντηση

Τα ελληνικά σημεία στίξης είναι σχεδόν τα ίδια με τα ευρωπαϊκά, με τέσσερις διαφορές που μπερδεύουν όποιον γράφει στον υπολογιστή: το ερωτηματικό γράφεται ως «;» (το σημείο που στα αγγλικά λέγεται semicolon), η άνω τελεία γράφεται «·» και κάνει τη δουλειά του αγγλικού semicolon, τα εισαγωγικά είναι τα «…» (και όχι τα "…"), και ο διάλογος ανοίγει με παύλα. Στο κόμμα, οι τρεις κανόνες που αξίζει να θυμάστε είναι: κόμμα πριν από το αλλά, κόμμα γύρω από την επεξηγηματική πρόταση με που, και όχι κόμμα ανάμεσα στο ρήμα και την πρόταση με ότι ή πως που το συμπληρώνει.

Ο οδηγός ακολουθεί την καθιερωμένη σχολική και πανεπιστημιακή πρακτική του μονοτονικού συστήματος και παραπέμπει για τις λεπτομέρειες στη γραμματική του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη (ΑΠΘ) και στην Πύλη για την ελληνική γλώσσα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας. Η στίξη έχει και περιθώρια προσωπικής επιλογής: όπου ένας κανόνας είναι προαιρετικός, το γράφουμε ρητά.

Πίνακας με όλα τα σημεία στίξης με μια ματιά

Το ερωτηματικό που μοιάζει με semicolon

Το ελληνικό ερωτηματικό έχει το σχήμα του λατινικού «;». Δεν χρησιμοποιείται το «?», και δεν μπαίνει κενό πριν από αυτό:

Στο Unicode υπάρχει ξεχωριστός χαρακτήρας για το ελληνικό ερωτηματικό (U+037E), αλλά ισοδυναμεί κανονικά (canonical equivalence) με τον χαρακτήρα «;» (U+003B). Στην πράξη, στην ελληνική διάταξη πληκτρολογίου το ερωτηματικό πληκτρολογείται με το πλήκτρο που στη λατινική διάταξη είναι το Q, οπότε δεν χρειάζεται ειδική ενέργεια. Το συνηθισμένο λάθος είναι το «?»: συμβαίνει όταν το πληκτρολόγιο είναι ρυθμισμένο σε αγγλική διάταξη κατά τη γραφή, ή όταν κάποιος επικολλά κείμενο από ξένη πηγή.

Ο ορθογραφικός έλεγχος του AdeptWrite περιλαμβάνει ειδικό κανόνα για το ελληνικό ερωτηματικό: όταν εντοπίζει «?» μέσα σε ελληνική πρόταση, προτείνει το «;». Η ίδια ομάδα κανόνων επισημαίνει διπλά κενά και κενό πριν από σημείο στίξης. Δείτε περισσότερα στην ενότητα για τα εργαλεία παρακάτω.

Η άνω τελεία (·)

Η άνω τελεία είναι το ελληνικό σημείο που αντιστοιχεί, κατά τη λειτουργία, στο αγγλικό semicolon. Δείχνει παύση μεγαλύτερη από του κόμματος και μικρότερη από της τελείας. Χρησιμοποιείται:

1. Για να χωρίσει δύο αυτοτελείς προτάσεις που συνδέονται στενά στο νόημα. Το δεύτερο μέρος συνήθως εξηγεί ή συνεχίζει το πρώτο: «Η βιβλιοθήκη έκλεισε νωρίς· οι φοιτητές έμειναν χωρίς τα βιβλία τους».
2. Για να χωρίσει μέρη μιας περιόδου που έχουν ήδη κόμματα μέσα τους, ώστε να φαίνεται η δομή: «Στην πρώτη ομάδα ανήκουν οι νέοι, οι άνεργοι και οι φοιτητές· στη δεύτερη, οι συνταξιούχοι και οι μακροχρόνια ασθενείς».
3. Πριν από λέξεις όπως «ωστόσο», «επομένως», «άρα» όταν δεν θέλετε πλήρη τελεία: «Το δείγμα ήταν μικρό· ωστόσο, οι τάσεις ήταν ξεκάθαρες».

Η άνω τελεία δεν είναι υποχρεωτική: κάθε περίπτωση που αναφέρεται παραπάνω μπορεί να γραφτεί και με τελεία. Στα περισσότερα επαγγελματικά και σχολικά κείμενα η τελεία είναι ασφαλέστερη από την άνω τελεία, αν δεν είστε βέβαιοι.

Πληκτρολόγηση. Ο χαρακτήρας της άνω τελείας στο Unicode είναι ο «·» U+0387 (υπάρχει και ο U+00B7 «μέση τελεία», που φαίνεται ίδιος). Η ελληνική διάταξη των Windows και του macOS τον παρέχουν με συνδυασμό πλήκτρων που διαφέρει ανά λειτουργικό και ανά διάταξη· ελέγξτε τη δική σας διάταξη (στα Windows από την οθόνη «Πληκτρολόγιο οθόνης», στο macOS από τον «Προβολέα πληκτρολογίου»). Αν δεν τον βρείτε, αντιγράψτε τον από το παράδειγμα της σελίδας ή χρησιμοποιήστε το μενού «Εισαγωγή συμβόλου» του επεξεργαστή σας. Μην τον αντικαθιστάτε με άνω και κάτω τελεία (:) ούτε με λατινικό semicolon.

Το κόμμα: πότε μπαίνει και πότε όχι

Το κόμμα είναι το σημείο με τα περισσότερα λάθη, κυρίως επειδή ένα μέρος των κανόνων είναι αυστηρό και ένα μέρος προαιρετικό. Ο πιο χρήσιμος τρόπος είναι να θυμάστε πρώτα τις περιπτώσεις όπου το κόμμα είναι απαραίτητο και τις περιπτώσεις όπου είναι λάθος.

Κόμμα πριν από το «αλλά» (και «μα», «όμως», «ενώ»)

Οι αντιθετικοί σύνδεσμοι χωρίζονται συνήθως με κόμμα από την πρόταση που προηγείται:

Κόμμα με το «που»: προσδιοριστική και επεξηγηματική πρόταση

Η αναφορική πρόταση με «που» δεν παίρνει πάντα κόμμα. Εξαρτάται από το αν ξεχωρίζει κάτι ή απλώς προσθέτει πληροφορία.

• Προσδιοριστική (χωρίς κόμμα): χωρίς την πρόταση, το νόημα δεν είναι πλήρες. «Οι φοιτητές που δεν παρέδωσαν εγκαίρως την εργασία θα την παραδώσουν τον Σεπτέμβριο». Εδώ μιλάμε μόνο για όσους δεν παρέδωσαν.
• Επεξηγηματική (με κόμμα, και στις δύο πλευρές): η πρόταση απλώς προσθέτει πληροφορία. «Οι φοιτητές, που δεν παρέδωσαν εγκαίρως την εργασία, θα την παραδώσουν τον Σεπτέμβριο». Εδώ το νόημα αλλάζει: όλοι οι φοιτητές δεν παρέδωσαν.

Η διαφορά είναι ουσιαστική, γιατί το κόμμα αλλάζει το νόημα. Μια δοκιμή: αν μπορείτε να βγάλετε την πρόταση με το «που» χωρίς να χαθεί η ταυτότητα του ονόματος που προσδιορίζει, είναι επεξηγηματική και θέλει κόμματα.

Όχι κόμμα πριν από το «ότι» και το «πως» μετά από ρήμα

Όταν το «ότι» (ή το «πως») εισάγει το αντικείμενο του ρήματος, δεν μπαίνει κόμμα ανάμεσά τους:

Ο ίδιος κανόνας ισχύει για το υποκείμενο και το ρήμα: δεν χωρίζονται με κόμμα. Το σωστό είναι «Η επιτροπή αποφάσισε», όχι «Η επιτροπή, αποφάσισε». Κόμμα μπαίνει μόνο όταν παρεμβάλλεται κάτι ανάμεσα, π.χ. «Η επιτροπή, μετά από διαβούλευση, αποφάσισε».

Κόμμα πριν από το «ότι» μπαίνει σπάνια, π.χ. όταν παρεμβάλλεται παρένθετη φράση. Αν διστάζετε, μην βάζετε κόμμα.

Άλλες περιπτώσεις με υποχρεωτικό ή συνηθισμένο κόμμα

1. Δευτερεύουσα πρόταση στην αρχή της περιόδου: «Αν χρειαστείτε βοήθεια, γράψτε μου.» «Όταν τελειώσετε, στείλτε το αρχείο.» Όταν η δευτερεύουσα έρχεται μετά την κύρια, το κόμμα συνήθως παραλείπεται: «Γράψτε μου αν χρειαστείτε βοήθεια».
2. Απαρίθμηση: «Χρειάζονται αίτηση, ταυτότητα και φωτογραφία». Πριν από το τελευταίο «και» δεν μπαίνει κόμμα.
3. Κλητική: «Κύριε Παπαδόπουλε, σας γράφω για την αίτηση.» «Σας ευχαριστώ, κυρία Ιωάννου.»
4. Παρένθετες φράσεις και επιρρηματικοί προσδιορισμοί: «Η πρόταση, δυστυχώς, δεν εγκρίθηκε.» «Το αποτέλεσμα, ωστόσο, ήταν θετικό.»
5. Επεξήγηση ή εμφανής παράθεση: «Η Θεσσαλονίκη, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, φιλοξενεί το ΑΠΘ.»
6. Πριν από το αιτιολογικό «γιατί»: συνήθως με κόμμα, όταν η αιτία δίνεται ως προσθήκη: «Δεν ήρθε, γιατί αρρώστησε.»

Αριθμοί

Στα ελληνικά το κόμμα είναι το δεκαδικό σημείο και η τελεία χωρίζει τις χιλιάδες: «3,5 ευρώ», «1.250 λέξεις». Στις εργασίες, αν γράφετε αριθμούς με την αγγλική σύμβαση («3.5», «1,250»), ο αναγνώστης θα μπερδευτεί. Ο ορθογραφικός έλεγχος του AdeptWrite ακολουθεί αυτή τη σύμβαση για τα ελληνικά.

Η άνω και κάτω τελεία και η τελεία

Η άνω και κάτω τελεία (:) εισάγει απαρίθμηση, επεξήγηση ή αυτούσια λόγια: «Η εργασία έχει τρία μέρη: εισαγωγή, ανάπτυξη, επίλογο». Μετά από αυτή το επόμενο γράμμα είναι μικρό, εκτός αν ακολουθούν αυτούσια λόγια ή κύριο όνομα. Η τελεία κλείνει την περίοδο και μετά ακολουθεί κεφαλαίο. Δεν μπαίνει τελεία στο τέλος τίτλου ή επικεφαλίδας.

Εισαγωγικά « » και αυτούσια λόγια

Τα ελληνικά εισαγωγικά είναι τα «…». Για παράθεμα μέσα σε παράθεμα χρησιμοποιούνται τα αγγλικά διπλά εισαγωγικά “…”: «Ο ομιλητής είπε: “Η ελευθερία δεν χαρίζεται”, και συνέχισε». Τα ίδια τα εισαγωγικά χρησιμεύουν για τρία πράγματα:

1. Αυτούσια λόγια με παραπομπή. Στις εργασίες η παραπομπή ακολουθεί το ύφος που ζητά το τμήμα σας (APA, Harvard ή άλλο).
2. Τίτλοι έργων μέσα σε κείμενο: το δοκίμιο «Η ελληνική γλώσσα».
3. Λέξεις ως λέξεις ή όροι: η λέξη «μιά» δεν γράφεται με τόνο.

Όταν το απόσπασμα είναι μέρος της πρότασής σας, η τελεία μπαίνει μετά το κλείσιμο των εισαγωγικών, όπως στο παράδειγμα παρακάτω· κρατήστε την ίδια επιλογή σε όλο το κείμενο. Τα εισαγωγικά δεν ανοίγουν και κλείνουν με κενό μέσα τους: «Ναι», όχι « Ναι ».

Ο ορθογραφικός έλεγχος του AdeptWrite επισημαίνει τα εισαγωγικά που δεν είναι «…».

Παύλα και διάλογος

Η παύλα (–) έχει τρεις χρήσεις. Πρώτον, παρένθετο με πιο έντονη παύση από την παρένθεση, με κενό πριν και μετά από κάθε παύλα. Δεύτερον, διάλογο: στη λογοτεχνία και στα σχολικά κείμενα ο διάλογος ανοίγει με παύλα στην αρχή της γραμμής, χωρίς εισαγωγικά.

– Πού πας;

– Στη βιβλιοθήκη, έχω εξέταση αύριο.

Τρίτον, διάστημα μεταξύ αριθμών ή ετών (2019–2023), χωρίς κενά. Το ενωτικό (-) είναι διαφορετικό σημείο και χρησιμοποιείται σε σύνθετα, π.χ. στη σύνδεση ονομάτων όπως «Αθήνα-Θεσσαλονίκη», και στη συλλαβική διαίρεση στο τέλος γραμμής. Μην βάζετε ενωτικό όπου χρειάζεται παύλα.

Αποσιωπητικά, θαυμαστικό και απόστροφος

• Αποσιωπητικά (…): τρεις τελείες, χωρίς κενό πριν και με κενό μετά. Δείχνουν σκόπιμη διακοπή ή παράλειψη. Σε παράθεμα, τα [...] σημαίνουν ότι παραλείψατε κείμενο. Δεν βάζετε περισσότερες από τρεις.
• Θαυμαστικό (!): λίγο και με μέτρο, ιδίως σε επίσημα κείμενα. Ένα θαυμαστικό αρκεί.
• Απόστροφος (’): δείχνει ότι έπεσε φωνήεν: «σ’ αγαπώ», «από ’δώ». Στο πληκτρολόγιο προσέξτε να μη γράφετε το απλό ' ή τον τόνο ΄ στη θέση της απόστροφου.

Κενά και στοιχειώδης τυπογραφία

Αυτά τα μηχανικά λάθη είναι τα πιο εύκολα να διορθωθούν αυτόματα. Το εργαλείο Καθαρισμός κειμένου αφαιρεί διπλά κενά, περιττές αλλαγές γραμμής και κρυφή μορφοποίηση από επικολλημένο κείμενο.

Πώς βοηθούν τα εργαλεία του AdeptWrite

• Ορθογραφικός έλεγχος: τρέχει στο πρόγραμμα περιήγησής σας και στηρίζεται στο ελληνικό λεξικό και σε κανόνες που αφορούν τη στίξη και τον τονισμό. Επισημαίνει το «?» αντί του «;», τα διπλά κενά, το κενό πριν από σημείο στίξης, τα εισαγωγικά που δεν είναι «…», το λατινικό δεκαδικό σημείο και την κεφαλαιοποίηση μετά την τελεία. Δεν κρίνει όμως αν ένα κόμμα είναι σωστό ως προς το νόημα.
• Γραμματικός έλεγχος κειμένου: ελέγχει γραμματική, σύνταξη και στίξη και σημειώνει κάθε αλλαγή που προτείνει. Επειδή η στίξη εξαρτάται από το νόημα (π.χ. προσδιοριστικό ή επεξηγηματικό «που»), κρίνετε εσείς κάθε πρόταση πριν τη δεχτείτε.
• Μετρητής λέξεων & χαρακτήρων: για το όριο λέξεων της εργασίας.

Κάθε εργαλείο έχει όριο χαρακτήρων ανά εκτέλεση, που φαίνεται στη σελίδα του· για μεγαλύτερα κείμενα τα χωρίζετε σε ενότητες.

Πρακτικό παράδειγμα: από το λάθος κείμενο στο σωστό

Πριν:

Ο διευθυντής είπε, ότι η συνάντηση θα γίνει την Τρίτη αλλά δεν ξέρω πότε? Οι υπάλληλοι που είναι νέοι στην εταιρεία πρέπει να παρακολουθήσουν σεμινάριο . Είπε "θα σας ενημερώσω" και έφυγε.

Μετά:

Ο διευθυντής είπε ότι η συνάντηση θα γίνει την Τρίτη, αλλά δεν ξέρω πότε. Οι υπάλληλοι που είναι νέοι στην εταιρεία πρέπει να παρακολουθήσουν σεμινάριο. Είπε «θα σας ενημερώσω» και έφυγε.

Τι άλλαξε: αφαιρέθηκε το κόμμα πριν από το «ότι», μπήκε κόμμα πριν από το «αλλά», το «?» μετά το «πότε» αντικαταστάθηκε από τελεία, γιατί η πρόταση δεν είναι ευθεία ερώτηση, το κενό πριν από την τελεία αφαιρέθηκε και τα εισαγωγικά έγιναν «…». Η δεύτερη πρόταση έμεινε χωρίς κόμματα γύρω από το «που», επειδή εννοεί μόνο όσους υπαλλήλους είναι νέοι· με κόμματα θα σήμαινε ότι όλοι οι υπάλληλοι είναι νέοι. Το παράδειγμα δείχνει ότι η στίξη εκφράζει νόημα και δεν είναι διακόσμηση.

Λίστα ελέγχου πριν παραδώσετε

• Τα ερωτηματικά είναι «;» και όχι «?»;
• Δεν υπάρχει κόμμα ανάμεσα στο ρήμα και το «ότι»/«πως» που το συμπληρώνει;
• Υπάρχει κόμμα πριν από «αλλά», «όμως» και «ενώ»;
• Οι επεξηγηματικές προτάσεις με «που» έχουν κόμμα και στις δύο πλευρές, οι προσδιοριστικές κανένα;
• Τα εισαγωγικά είναι «…» και όχι "…";
• Δεν υπάρχει κενό πριν από κόμμα, τελεία, «;» ή «·»;
• Οι δεκαδικοί γράφονται με κόμμα (3,5) και οι χιλιάδες με τελεία (1.250);
• Ο διάλογος ανοίγει με παύλα και όχι με εισαγωγικά (όπου ο τύπος του κειμένου το θέλει);
• Μετά από κάθε τελεία ακολουθεί κεφαλαίο;

← Όλοι οι οδηγοί