मराठीतील विरामचिन्हे: नावे, नियम, चूक-बरोबर सारणी आणि सराव

मराठीत वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम म्हणून टिंब (.) देतात; दंड (।) प्रचलित नाही. विरामचिन्ह आधीच्या शब्दाला चिकटते, नंतर एक स्पेस येते. नियम, सारणी व सराव खाली आहे.

मराठीत विरामचिन्हे किती आणि कोणती?

मराठीत वाक्याचा शेवट पूर्णविराम म्हणून टिंब (.) देऊन करतात, दंड (।) नाही; वाक्यातील थांबे स्वल्पविराम (,), अर्धविराम (;) आणि अपूर्णविराम (:) यांनी दाखवतात; प्रश्न आणि भावना प्रश्नचिन्ह (?) व उद्गारचिन्ह (!) यांनी दाखवतात. यांशिवाय अवतरणचिन्ह, संयोगचिन्ह (-), दीर्घरेषा किंवा अपसारण चिन्ह (—), कंस, लोपचिन्ह (...) आणि विकल्पचिन्ह (/) हेही रोजच्या लेखनात येतात.

शाळेच्या पुस्तकांत साधारणपणे हीच नावे शिकवली जातात, पण काही चिन्हांची नावे पुस्तकानुसार थोडी बदलतात. उदाहरणार्थ अपसारण चिन्हाला काही ठिकाणी निर्देशचिन्ह किंवा दीर्घरेषा म्हणतात. तुमच्या परीक्षेचे किंवा संस्थेचे पुस्तक वेगळे नाव वापरत असेल तर तेच नाव उत्तरपत्रिकेत लिहा; चिन्हाचा वापर मात्र सर्वत्र सारखाच राहतो.

विरामचिन्हांचा उद्देश तीन गोष्टी साधणे हा आहे: वाचकाला कुठे थांबायचे ते सांगणे, वाक्याचा अर्थ गोंधळणार नाही असे पाहणे आणि वाक्याचा प्रकार (विधान, प्रश्न, उद्गार, अवतरण) स्पष्ट करणे. एका स्वल्पविरामाने अर्थ पूर्ण बदलू शकतो:

• “नको, थांबा.” म्हणजे थांबायला सांगितले आहे.
• “नको थांबा.” म्हणजे थांबू नका.
• “माफ करा, नाही सांगता येणार.” आणि “माफ करा नाही, सांगता येणार.” यांचे वाचन व अर्थ वेगळे होतात.

या मार्गदर्शिकेची मर्यादा

हे मार्गदर्शन महाराष्ट्र शासनाने स्वीकारलेल्या आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळाने तयार केलेल्या शुद्धलेखन नियमांच्या सर्वसाधारण पद्धतीवर आधारित आहे. तपासलेल्या तारखेनुसार (2026-11-01) आम्ही अधिकृत नियम-पुस्तिकेची वेबपाने येथून उघडून पडताळू शकलो नाही, म्हणून कलम-क्रमांक किंवा नियमांचे शब्दशः उतारे दिलेले नाहीत. विद्यापीठ, वृत्तपत्र किंवा प्रकाशन संस्था स्वतःची शैली-पुस्तिका वापरत असेल तर तिलाच अंतिम माना.

सर्व चिन्हांचा एका नजरेत तक्ता

पूर्णविराम : मराठीत टिंब की दंड?

मराठीत पूर्णविराम म्हणजे टिंब (.). हिंदी आणि संस्कृतमध्ये वाक्याचा शेवट दंड (।) ने करण्याची पद्धत आहे, पण मराठी लेखनात (पुस्तके, वृत्तपत्रे, शालेय पाठ्यपुस्तके, शासकीय परिपत्रके, वेबसाइट) टिंब हेच प्रचलित आहे. संस्कृत श्लोक किंवा जुन्या ग्रंथांतील उतारे दिले असतील तेव्हा मूळ मजकुरात दंड (।) आणि दुहेरी दंड (॥) कायम ठेवतात; मराठी निवेदनात मात्र टिंब वापरा.

संगणकावर लिहिताना कीबोर्डवरील उभी रेघ (|) दंडासारखी दिसते म्हणून काही जण ती वापरतात. ती वेगळी अक्षर-खूण आहे आणि पूर्णविराम म्हणून योग्य नाही. AdeptWrite ची मराठी शुद्धलेखन तपासणी अशा रेघेऐवजी टिंब सुचवते.

शेवटच्या ओळीत टिंबाआधीची स्पेस चूक आहे: टिंब शेवटच्या शब्दाला चिकटून लिहा आणि त्यानंतर पुढील वाक्य सुरू करण्याआधी एक स्पेस सोडा.

संक्षेपातील टिंब

संक्षेपात प्रत्येक अक्षरानंतर किंवा शेवटी टिंब देण्याची पद्धत वापरात आहे: डॉ. आंबेडकर, प्रा. जोशी, श्री. देशमुख, इ. स. २०२६. पण MPSC, SSC, HSC, UPSC यांसारखी इंग्रजी अक्षरांतील संस्थांची नावे सहसा टिंबाशिवाय लिहितात. एकाच लेखात एकच पद्धत ठेवा.

स्वल्पविराम : सर्वाधिक चुकणारे चिन्ह

स्वल्पविराम वाक्यात लहान थांबा दाखवतो. खालील पाच ठिकाणी तो हमखास वापरतात:

1. यादीतील शब्द किंवा वाक्यांशांमध्ये: “शेतात ज्वारी, बाजरी, तूर आणि हरभरा पिकतो.” शेवटच्या दोन शब्दांमध्ये “आणि” असेल तर त्याआधी स्वल्पविराम देत नाहीत.
2. संबोधनानंतर: “मित्रा, इकडे ये.” “आदरणीय सर, नमस्कार.”
3. प्रत्यक्ष बोलण्याआधी: “ताई म्हणाली, ‘उद्या भेटू.’”
4. उपवाक्य किंवा पूर्वपदानंतर: “पाऊस आला की, शेतकरी खूश होतो.” (“की” नंतर स्वल्पविराम ऐच्छिक आहे, पण वाक्य लांब असेल तर वाचनासाठी उपयोगी.)
5. मध्येच आलेल्या स्पष्टीकरणाच्या दोन्ही बाजूंना: “आमचे गुरुजी, जे निवृत्त झाले आहेत, आजही शाळेत येतात.”

स्वल्पविराम चुकीच्या ठिकाणी

एक सोपी कसोटी: वाक्य मोठ्याने वाचा. जिथे नैसर्गिकपणे श्वास घ्यावा लागतो तिथेच स्वल्पविराम द्या. अतिरिक्त स्वल्पविरामांनी वाक्य तुटक वाटते; कमी असतील तर लांब वाक्य एका दमात वाचावे लागते.

अर्धविराम आणि अपूर्णविराम

अर्धविराम (;) दोन जवळच्या संबंधित वाक्यखंडांना जोडतो. थांबा स्वल्पविरामापेक्षा मोठा असतो पण वाक्य संपलेले नसते. उदाहरण: “सकाळी पावसाने जोर धरला; दुपारपर्यंत नदीला पूर आला.” यादीतील प्रत्येक घटकात आधीच स्वल्पविराम असेल तेव्हा घटक वेगळे करण्यासाठीही अर्धविराम वापरतात: “पुणे, महाराष्ट्र; म्हैसूर, कर्नाटक; इंदूर, मध्य प्रदेश.”

अपूर्णविराम (:) म्हणजे “पुढे काही येत आहे” असा इशारा. तो तीन ठिकाणी येतो:

• यादी किंवा तपशिलाआधी: “आवश्यक कागदपत्रे: आधार कार्ड, जन्मदाखला, शाळा सोडल्याचा दाखला.”
• स्पष्टीकरणाआधी: “नियम सोपा आहे: स्वतंत्र तत्सम शब्द दीर्घान्त लिहा.”
• नाटक किंवा संवादात पात्राच्या नावानंतर: “रमा: तू कधी आलास?”

अपूर्णविरामानंतर ओळीत मजकूर पुढे चालू असेल तर पुढचा शब्द लहान-मोठ्या अक्षराचा प्रश्न मराठीत नसतो, कारण देवनागरीला कॅपिटल अक्षरे नाहीत. फक्त चिन्हाच्या आधी स्पेस सोडू नका.

जुन्या पुस्तकांत अपूर्णविराम आणि संयोगचिन्ह एकत्र (“:-”) लिहिलेले दिसते. आजच्या लेखनात फक्त अपूर्णविराम पुरेसा आहे.

प्रश्नचिन्ह आणि उद्गारचिन्ह

प्रश्नचिन्ह (?) प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी येते आणि शेवटच्या शब्दाला चिकटून लिहितात. मराठीत प्रश्नार्थक शब्द (कोण, काय, कुठे, कधी, का, कसे) असले की वाक्य प्रश्न ठरते; “का” हा शब्द वाक्याच्या शेवटी लावून होय-नाही प्रश्न तयार होतो: “तुम्ही जेवलात का?”

अप्रत्यक्ष प्रश्नाच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह नसते, पूर्णविराम असतो:

उद्गारचिन्ह (!) आनंद, दुःख, आश्चर्य, हाक किंवा तीव्र आज्ञा दाखवते: “वा! काय सुंदर दृश्य आहे!”, “सावध!” एका वाक्यात एकच उद्गारचिन्ह पुरे. “!!!” किंवा “?!” हे समाजमाध्यमांवर चालते, पण निबंध, अर्ज, पत्र आणि वृत्तलेखनात टाळा. औपचारिक पत्रात उद्गारचिन्ह क्वचितच येते; त्यासाठी मराठी औपचारिक पत्राचे स्वरूप हे मार्गदर्शन उपयोगी ठरेल.

अवतरणचिन्ह : प्रत्यक्ष बोलणे आणि उद्धरण

दुहेरी अवतरणचिन्ह (“ ”) प्रत्यक्ष बोललेले शब्द किंवा दुसऱ्याकडून उद्धृत केलेले वाक्य दाखवण्यासाठी वापरतात. एकेरी अवतरणचिन्ह (‘ ’) पारिभाषिक किंवा विशेष शब्द दाखवण्यासाठी आणि अवतरणाच्या आतील अवतरणासाठी वापरतात. मराठी पुस्तके व वृत्तपत्रांत दोन्ही प्रकार वापरात आहेत; महत्त्वाचे म्हणजे एका लेखात एकच पद्धत ठेवा आणि उघडणारे व बंद करणारे चिन्ह वेगळे (वक्र) वापरा.

प्रत्यक्ष कथनाचे नियम:

1. बोलणाऱ्याचे नाव आधी असेल तर स्वल्पविराम देऊन अवतरण सुरू करा: आजोबा म्हणाले, “उद्या लवकर उठा.”
2. अवतरणाचा शेवट विधान असेल तर पूर्णविराम अवतरणचिन्हाच्या आत येतो: “उद्या सुट्टी आहे.” (मराठीतील आजची रूढी; काही पुस्तके पूर्णविराम बाहेर ठेवतात, म्हणून तुमच्या संस्थेची पद्धत पाहा.)
3. बोलणारा नंतर असेल तर: “उद्या सुट्टी आहे,” शिक्षक म्हणाले. येथे अवतरणाच्या शेवटी पूर्णविराम नाही, स्वल्पविराम आहे.
4. प्रश्न किंवा उद्गार असेल तर चिन्ह अवतरणाच्या आत: “तू येणार का?” तिने विचारले.

संगणकावर सरळ (") आणि वक्र (“ ”) अवतरण

कीबोर्डवरील सरळ अवतरणचिन्ह (" ") टाईप होते, पण छापील मजकुरात वक्र चिन्हे (“ ”) चांगली दिसतात आणि कुठे उघडले, कुठे बंद झाले हे स्पष्ट करतात. AdeptWrite ची शुद्धलेखन तपासणी सरळ अवतरणचिन्हांच्या जागी वक्र जोडी सुचवण्याचा यांत्रिक नियम वापरते, पण संपादकात प्रत्येक सूचना तुम्ही स्वीकारल्यानंतरच बदलते.

संयोगचिन्ह, दीर्घरेषा आणि कंस

संयोगचिन्ह (-) आखूड रेघ आहे आणि शब्दांना जोडते:

• जोडशब्द व द्वंद्व समास: आई-वडील, दिवस-रात्र, लहान-मोठा, खाणे-पिणे.
• संख्यांची श्रेणी किंवा तारखांची मर्यादा: ५-१० दिवस, २०२४-२५.
• ओळीच्या शेवटी शब्द तोडताना (छापील पुस्तकांत; वेबवर नको).

बहुतेक सामासिक शब्द मात्र जोडून लिहितात (राजपुत्र, विद्यार्थी). जोडून लिहावे की तोडून, याचे नियम मराठी शुद्धलेखनाचे नियम या मार्गदर्शिकेत पाहा.

दीर्घरेषा किंवा अपसारण चिन्ह (—) आखूड रेघेपेक्षा लांब असते. वाक्यात मधेच स्पष्टीकरण, उद्गार किंवा अनपेक्षित वळण आले की ती वापरतात: “आमचे गाव — कोकणातील छोटेसे गाव — आता पर्यटकांनी भरलेले असते.” आखूड रेघ (-) आणि लांब रेघ (—) एकमेकांच्या जागी वापरू नका.

कंस ( ) अतिरिक्त माहिती देतो: “महाराष्ट्र राज्य शिक्षण मंडळ (SSC) च्या परीक्षा.” कंसाच्या आत चिन्हे असतील तर त्यांच्या नियमाने लिहा; कंस उघडल्यावर आत स्पेस नको आणि कंस बंद केल्यावर आधी स्पेस नको.

लोपचिन्ह आणि विकल्पचिन्ह

लोपचिन्ह (...) म्हणजे तीन टिंबे; ती एकत्र लिहितात. त्याचे दोन उपयोग आहेत: वाक्य जाणूनबुजून अपूर्ण सोडणे आणि उद्धृत मजकुरातील काही भाग गाळल्याचे दाखवणे. शैक्षणिक लेखनात गाळलेला भाग दाखवण्यासाठी कंसात (...) लिहिण्याचीही पद्धत आहे. चारपेक्षा जास्त टिंबे किंवा “.....” टाळा.

विकल्पचिन्ह (/) पर्याय दाखवते: “होय/नाही”, “श्री./श्रीमती”. परीक्षेच्या फॉर्ममध्ये ते खूप वेळा येते, पण निबंध किंवा लेखात “आणि/किंवा” यांसारखे प्रयोग टाळून पूर्ण शब्द लिहा.

स्पेसचा नियम : चिन्हाआधी नाही, नंतर एक

हा नियम एका वाक्यात: विरामचिन्ह आधीच्या शब्दाला चिकटते, आणि त्यानंतर एक स्पेस येते. अपवाद उघडणारी चिन्हे (“ ‘ ( ) असतात: ती पुढच्या शब्दाला चिकटतात आणि त्यांच्या आधी स्पेस असते.

वेबवरून किंवा PDF मधून कॉपी केलेल्या मजकुरात दुहेरी स्पेस, ओळीत मोडलेली वाक्ये आणि अदृश्य फॉरमॅटिंग येते. ती साफ करण्यासाठी मजकूर स्वच्छ करा हे साधन उपयुक्त आहे.

संख्या, तारीख आणि चलन

विरामचिन्हांभोवती संख्यांचेही नियम पाळा. एकाच मजकुरात देवनागरी (१, २, ३) आणि पाश्चात्य (1, 2, 3) अंक मिसळू नका; निवडलेली पद्धत सर्वत्र ठेवा. तारखा “१ नोव्हेंबर २०२६” किंवा “०१-११-२०२६” अशा लिहिता येतात. रुपयांसाठी “₹५,००० (पाच हजार रुपये)” असे अंक आणि शब्द दोन्ही लिहिण्याची पद्धत अर्ज व पावत्यांमध्ये दिसते.

शाळा, स्पर्धा परीक्षा आणि कार्यालयात व्यवहारात काय पाळावे?

• शालेय आणि महाविद्यालयीन परीक्षा: निबंध, पत्रलेखन आणि सारांश या उत्तरांमध्ये विरामचिन्हांच्या चुकांसाठी गुण कमी होऊ शकतात का, हे त्या मंडळाच्या मूल्यमापन सूचनांवर अवलंबून आहे. आम्ही गुणांची कोणतीही आकडेवारी देत नाही; आपल्या शिक्षकांना किंवा अधिकृत सूचनापत्राला विचारा.
• स्पर्धा परीक्षा (उदा. MPSC): निबंध आणि वर्णनात्मक पेपरमध्ये स्वच्छ, नियमबद्ध लेखन महत्त्वाचे ठरते. सरावासाठी लिहिलेला निबंध पाठवून आधी स्वतः विरामचिन्हांची तपासणी करा.
• कार्यालयीन पत्रे व ईमेल: संबोधनानंतर स्वल्पविराम (“आदरणीय सर,”), विषयानंतर अपूर्णविराम (“विषय: रजेचा अर्ज”), आणि शेवटी “आपला/आपली,” असा क्रम दिसतो. ईमेल व पत्रलेखन साधनाने मसुदा तयार केल्यावर तो स्वतः तपासा.
• समाजमाध्यमे व संदेश: येथे अनौपचारिकता चालते, पण सार्वजनिक पोस्ट, बायो किंवा बातमीसाठी वाक्यांच्या शेवटी पूर्णविराम व स्पेस नीट ठेवा.

सर्वसाधारण चुकांची यादी

1. वाक्याच्या शेवटी उभी रेघ (|) किंवा दंड (।) वापरणे.
2. चिन्हाआधी स्पेस देणे (“आला ?”, “झाले .”).
3. चिन्हानंतर स्पेस न देणे (“नमस्कार!मी”).
4. अप्रत्यक्ष प्रश्नाला प्रश्नचिन्ह लावणे.
5. “की” आधी अनावश्यक स्वल्पविराम.
6. सरळ आणि वक्र अवतरणचिन्हे मिसळणे; उघडलेले अवतरण बंद न करणे.
7. आखूड रेघ (-) आणि लांब रेघ (—) यांची अदलाबदल.
8. एकाच वाक्यात अनेक उद्गारचिन्हे.
9. देवनागरी आणि पाश्चात्य अंकांचे मिश्रण.
10. वाक्याचा अर्थ बदलणारे स्वल्पविराम (“नको, थांबा” / “नको थांबा”).

विरामचिन्हांची मसुदा-तपासणी कशी कराल?

1. आधी मोठ्याने वाचा. थांबे नैसर्गिक वाटतात का ते पाहा.
2. स्पेस आणि यांत्रिक चुका तपासा. मराठी शुद्धलेखन तपासणी तुमच्या ब्राउझरमध्येच चालते आणि जादा स्पेस, चिन्हाआधी किंवा नंतरची चुकीची स्पेस, “|” ऐवजी टिंब आणि सरळ अवतरणचिन्हे दाखवते. ती १५ ठरावीक शुद्ध-अशुद्ध शब्दजोड्याही तपासते; ती पूर्ण शब्दकोश तपासणी नाही, त्यामुळे सर्व टायपो ती पकडत नाही.
3. वाक्यरचना पाहा. स्वल्पविरामाने सुधारता येत नाहीत अशी लांब वाक्ये वाक्य सुधारक मध्ये सोपी करता येतात. मराठी व्याकरण तपासणी AI च्या मदतीने व्याकरण आणि शुद्धलेखनाच्या चुका सुचवते आणि बदल ठळक दाखवते; एका वेळी जास्तीत जास्त ६,००० अक्षरे घेते. AI कडून आलेल्या सूचना नेहमी तुम्ही स्वतः तपासा, कारण तिचे निकाल बरोबर असल्याची हमी नाही.
4. अंतिम वाचन. सूचना स्वीकारल्यानंतर सारांश, निबंध किंवा पत्र पुन्हा एकदा वाचा.

आधी-नंतर : एका परिच्छेदाची दुरुस्ती

मसुदा (चुकांसह):

काल आम्ही पुण्याला गेलो ,तिथे शनिवारवाडा , सिंहगड आणि, लाल महाल पाहिला। माझा मित्र म्हणाला "हे सगळे मला खूप आवडले" . तू केव्हा येणार आहेस ? असे मी त्याला विचारले? मग आम्ही परत आलो

दुरुस्त:

काल आम्ही पुण्याला गेलो; तिथे शनिवारवाडा, सिंहगड आणि लाल महाल पाहिला. माझा मित्र म्हणाला, “हे सगळे मला खूप आवडले.” “तू केव्हा येणार आहेस?” असे मी त्याला विचारले. मग आम्ही परत आलो.

केलेले बदल: स्वल्पविरामाआधीची स्पेस काढली; “आणि” आधीचा विनाकारण स्वल्पविराम काढला; दंड (।) ऐवजी टिंब; सरळ अवतरण बदलून वक्र जोडी आणि आधी स्वल्पविराम; पूर्णविराम अवतरणाच्या आत; प्रश्न प्रत्यक्ष असल्याने प्रश्नचिन्ह अवतरणाच्या आत; शेवटच्या वाक्यात पूर्णविराम.

सराव प्रश्न (उत्तरांसह)

खालील वाक्ये दुरुस्त करा.

1. तू उद्या शाळेत येशील का.
2. रमा म्हणाली "मला पुस्तक हवे आहे"
3. त्याने विचारले की तू कुठे गेला होतास?
4. आम्हाला वही पेन , पट्टी आणि रबर हवे आहे .
5. वा काय सुंदर फुलं
6. आवश्यक साहित्य ; पाणी, मीठ, साखर.

उत्तरे:

1. तू उद्या शाळेत येशील का?
2. रमा म्हणाली, “मला पुस्तक हवे आहे.”
3. त्याने विचारले की तू कुठे गेला होतास. (अप्रत्यक्ष प्रश्न)
4. आम्हाला वही, पेन, पट्टी आणि रबर हवे आहे.
5. वा! काय सुंदर फुले! (“फुलं” बोलीतील रूप आहे; औपचारिक लेखनात “फुले”.)
6. आवश्यक साहित्य: पाणी, मीठ, साखर.

पुढे काय वाचावे?

• ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार आणि जोडाक्षरे: मराठी शुद्धलेखनाचे नियम.
• एकसारखे वाटणारे शब्द: मराठीतील गोंधळ होणारे शब्द.
• आदरार्थी रूपे आणि संबोधन: मराठी आदरार्थी रूपे.
• सारांश लिहिताना वाक्ये व चिन्हे: सारांश लेखन कसे करावे.

← सर्व मार्गदर्शिका