แหล่งข้อมูลปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และตติยภูมิ ต่างกันอย่างไร พร้อมตัวอย่างที่นักศึกษาไทยพบจริง

ข้อมูลปฐมภูมิคือหลักฐานต้นทางที่ผู้เขียนเก็บเองหรือเกิดขึ้นในเหตุการณ์นั้น เช่น ราชกิจจานุเบกษา บันทึกสัมภาษณ์ ผลสำรวจ ข้อมูลทุติยภูมิคืองานที่วิเคราะห์หรือเล่าต่อจากต้นทาง เช่น ตำราและบทความวิจัย ส่วนตติยภูมิรวบรวมจากทั้งสองอย่าง เช่น สารานุกรมและ Wikipedia ประเภทของแหล่งขึ้นกับคำถามวิจัย

คำตอบสั้น ๆ: ดูว่าใครอยู่ใกล้เหตุการณ์หรือข้อมูลมากที่สุด

แหล่งข้อมูลแบ่งตามระยะห่างจากต้นทาง ยิ่งใกล้ต้นทางยิ่งเป็นปฐมภูมิ

• ข้อมูลปฐมภูมิ (primary) คือหลักฐานดั้งเดิม ผู้สร้างเป็นผู้อยู่ในเหตุการณ์ หรือผู้วิจัยเก็บข้อมูลมาเองโดยตรง
• ข้อมูลทุติยภูมิ (secondary) คืองานที่ตีความ วิเคราะห์ หรือสรุปจากข้อมูลปฐมภูมิอีกทอดหนึ่ง
• ข้อมูลตติยภูมิ (tertiary) คือการรวบรวมและเรียบเรียงจากแหล่งปฐมภูมิและทุติยภูมิ เพื่อใช้เป็นจุดเริ่มต้นหรือค้นอ้างอิงเร็ว ๆ

จุดที่ทำให้สับสนคือ ประเภทของแหล่งไม่ได้ติดอยู่กับตัวเอกสาร แต่ขึ้นกับคำถามที่คุณกำลังตอบ จดหมายของนักการเมืองฉบับเดียวกันเป็นปฐมภูมิเมื่อคุณศึกษาความคิดของเขา แต่หนังสือชีวประวัติที่อ้างจดหมายฉบับนั้นเป็นทุติยภูมิ

ตารางทดสอบอย่างเร็ว: แหล่งนี้เป็นประเภทไหน

ถามตัวเองสามข้อกับแหล่งที่อยู่ในมือ

1. ผู้เขียนหรือผู้สร้างอยู่ในเหตุการณ์ หรือเก็บข้อมูลนี้ด้วยตัวเองหรือไม่
2. เนื้อหาเป็นข้อมูลดิบหรือข้อความต้นฉบับ หรือเป็นการอธิบายและตีความข้อมูลของคนอื่น
3. เนื้อหาเรียบเรียงจากหลายแหล่งเพื่อให้ภาพกว้าง ๆ หรือไม่

ตัวอย่างที่นักศึกษาไทยพบบ่อย

ตารางด้านล่างแยกตามแหล่งที่เจอในการเขียนรายงานและวิทยานิพนธ์ โปรดจำว่าคอลัมน์ "ประเภท" ขึ้นกับคำถามวิจัย

คู่มือของบางสถาบันและอาจารย์บางท่านไม่รับ Wikipedia เป็นข้อมูลอ้างอิงในรายงาน ให้ถามรายวิชาหรือที่ปรึกษาของคุณ

ตัวอย่างต่างสาขาวิชา

• นิติศาสตร์ ตัวบทกฎหมายและคำพิพากษาเป็นปฐมภูมิ บทความวิชาการและตำราที่วิจารณ์เป็นทุติยภูมิ
• ประวัติศาสตร์ จดหมายเหตุ ศิลาจารึก และบันทึกร่วมสมัยเป็นปฐมภูมิ งานเขียนประวัติศาสตร์ของนักวิชาการรุ่นหลังเป็นทุติยภูมิ
• สังคมศาสตร์และการศึกษา ผลสำรวจและสัมภาษณ์ที่เก็บเองเป็นปฐมภูมิ การทบทวนงานวิจัยของผู้อื่นเป็นทุติยภูมิ
• วิทยาศาสตร์สุขภาพ รายงานการทดลองต้นฉบับเป็นปฐมภูมิ การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบเป็นทุติยภูมิ

ใช้แหล่งแต่ละชนิดเมื่อไร

• ปฐมภูมิ ใช้เมื่อต้องการหลักฐานตรง ๆ เพื่อพิสูจน์ข้อโต้แย้ง เช่น วิเคราะห์ตัวบท วิเคราะห์ข้อมูลที่เก็บเอง
• ทุติยภูมิ ใช้สร้างกรอบแนวคิด ทบทวนวรรณกรรม และเทียบผลของคุณกับงานก่อนหน้า
• ตติยภูมิ ใช้ทำความเข้าใจภาพรวมและศัพท์ในช่วงเริ่มหัวข้อ แล้วตามไปอ่านแหล่งจริง

รายงานนักศึกษาจำนวนมากมีแต่ทุติยภูมิ ซึ่งเหมาะกับงานทบทวนความรู้ แต่ถ้าโจทย์ให้ "วิเคราะห์" อาจารย์มักคาดหวังว่าคุณจะแตะแหล่งต้นทางอย่างน้อยบางส่วน เช่น อ่านตัวบทกฎหมายเอง แทนที่จะอ่านแต่สรุปของคนอื่น

การอ้างแหล่งแต่ละชนิดแบบ APA

รูปแบบอ้างอิงขึ้นกับ ชนิดของเอกสาร ไม่ใช่ปฐมภูมิหรือทุติยภูมิ แต่ตัวอย่างที่พบบ่อยมีดังนี้ โดยตัวอย่างเป็นข้อมูลสมมติที่ใช้แสดงรูปแบบ และสถาบันของคุณอาจกำหนดการปรับรูปแบบสำหรับภาษาไทยต่างออกไป

บทความวารสาร:

สมหญิง รักเรียน. (2565). การใช้สื่อดิจิทัลในห้องเรียนมัธยม. วารสารการศึกษาตัวอย่าง, 10(2), 15-30.

หนังสือ (ตำรา):

สมชาย ใจดี. (2565). การสื่อสารในที่ทำงาน. สำนักพิมพ์ตัวอย่าง.

เนื้อหาเว็บไซต์ของหน่วยงาน ให้ใช้ชื่อหน่วยงานเป็นผู้แต่ง และใส่ URL ที่เข้าถึงได้

กฎหมาย รายการอ้างอิงขึ้นต้นด้วยชื่อกฎหมายและปี ตามด้วยแหล่งประกาศ คือราชกิจจานุเบกษา ระบุเล่ม ตอน และหน้าจากฉบับที่คุณเปิดใช้จริง ไม่ควรจำเลขเล่มจากความจำ

การสัมภาษณ์ที่คุณทำเองในงานวิจัย ไม่ใส่ในรายการอ้างอิง ให้อธิบายวิธีเก็บข้อมูลในบทที่ 3 และใส่คำให้สัมภาษณ์ในบทผลการวิจัยโดยระบุรหัสผู้ให้ข้อมูล เช่น "ผู้ให้ข้อมูลคนที่ 3" รวมทั้งเก็บบันทึกไว้ตามข้อกำหนดด้านจริยธรรมของสถาบัน

เมื่อต้องอ้างแหล่งที่คุณไม่ได้อ่านจริง

บางครั้งคุณเจอข้อความของผู้เขียน ก. ในหนังสือของผู้เขียน ข. และหาต้นฉบับของ ก. ไม่ได้ ใน APA ให้ใช้การอ้างอิงทอด (secondary citation) โดยอ้างว่า "(ก., 2560, อ้างถึงใน ข., 2565)" และในรายการอ้างอิงใส่เฉพาะแหล่งที่คุณอ่านจริง คือ ข. เครื่องหมายคำว่า "อ้างถึงใน" บอกผู้อ่านว่าคุณไม่ได้เปิดต้นฉบับ ซึ่งซื่อสัตย์กว่าการเขียนเหมือนอ่านเองแล้ว แต่ควรใช้เท่าที่จำเป็น เพราะการตามไปอ่านต้นฉบับทำให้งานน่าเชื่อถือกว่า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ถือว่าอินเทอร์เน็ตเป็นแหล่งชนิดหนึ่ง เว็บไซต์เป็นเพียงช่องทางเผยแพร่ ให้ดูว่าเนื้อหาจริงเป็นเอกสารต้นฉบับ บทวิเคราะห์ หรือบทสรุป
• อ้างบทสรุปในข่าวแทนตัวบทหรือรายงานต้นฉบับ ถ้าข่าวสรุปผลสำรวจ ให้ตามไปหารายงานของหน่วยงานที่ทำสำรวจ
• ไม่ระบุวันที่เข้าถึงข้อมูลที่เปลี่ยนได้ เช่น หน้าเว็บของหน่วยงาน
• ใช้ Wikipedia เป็นแหล่งหลัก ทั้งที่ท้ายบทความมีแหล่งต้นทางให้ตาม
• สับสนว่า "ปฐมภูมิ" แปลว่า "ดีกว่า" ไม่จริง แหล่งปฐมภูมิอาจมีอคติของผู้บันทึก ส่วนทุติยภูมิที่ดีช่วยให้เห็นบริบทที่ปฐมภูมิไม่บอก

เช็กลิสต์ก่อนส่งงาน

• ตอบได้หรือไม่ว่าแหล่งหลักแต่ละชิ้นเป็นปฐมภูมิ ทุติยภูมิ หรือตติยภูมิ สำหรับคำถามวิจัยนี้
• ข้อโต้แย้งสำคัญมีหลักฐานปฐมภูมิรองรับ หรือมีเหตุผลที่ใช้ทุติยภูมิ
• ข้อมูลที่เก็บเองผ่านขั้นตอนจริยธรรมและมีหนังสือยินยอมตามที่สถาบันกำหนด
• แหล่งออนไลน์มี URL ที่เปิดได้และวันที่เข้าถึงเมื่อจำเป็น
• ถ้าอ้างทอด ได้ใช้ "อ้างถึงใน" และใส่เฉพาะแหล่งที่อ่านจริงในรายการอ้างอิง
• รูปแบบการอ้างอิงสม่ำเสมอตามคู่มือของสถาบัน

ใช้เครื่องมือ AdeptWrite ช่วยงานค้นคว้า

• สร้างบรรณานุกรม APA MLA Chicago สร้างรายการอ้างอิงและการอ้างอิงในเนื้อหาตามประเภทแหล่ง ทำงานในเบราว์เซอร์ แต่คำเชื่อมอย่าง et al. ในเวอร์ชันภาษาไทยยังเป็นตัวย่ออังกฤษ ต้องแก้ตามคู่มือและตรวจกับคู่มือรูปแบบเสมอ
• สรุปความ สรุปเนื้อหา ช่วยย่อบทความยาวให้เหลือใจความ เพื่อตัดสินว่าควรอ่านฉบับเต็มหรือไม่ แต่ไม่ควรใช้แทนการอ่านแหล่งที่คุณจะอ้างจริง
• ตรวจ Plagiarism ตรวจการคัดลอก ช่วยดูว่าข้อความของคุณซ้ำกับสารานุกรมและแหล่งวิชาการแบบเปิดที่เครื่องค้นหรือไม่ ผลไม่ครอบคลุมทุกแหล่งและไม่ใช่คำตัดสิน
• ตรวจคำผิดภาษาไทย จับคำที่มักเขียนผิดและข้อผิดพลาดการพิมพ์ตามรายการคำที่อ้างอิงพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (ไม่ครบทุกคำ)

แต่ละครั้งรับข้อความได้ไม่เกิน 6,000 ตัวอักษร

อ่านต่อ: เมื่อต้องเลือกระหว่างเชิงอรรถกับการอ้างในเนื้อหา ดูที่ เชิงอรรถกับ Endnote ต่างกันอย่างไร วิธีเขียนแหล่งข้อมูลไทยแบบ APA ดูที่ การอ้างอิง APA สำหรับแหล่งข้อมูลภาษาไทย และวิธีไม่ให้งานเข้าข่ายคัดลอก ดูที่ วิธีหลีกเลี่ยง Plagiarism

ข้อควรจำ

ก่อนจะถามว่าแหล่งนี้ดีไหม ให้ถามว่าแหล่งนี้ตอบคำถามวิจัยของคุณในฐานะอะไร เป็นหลักฐาน เป็นการตีความ หรือเป็นภาพรวม แล้วเลือกใช้ให้ถูกบทบาท อ้างให้ตรงกับชนิดเอกสาร และบอกผู้อ่านให้ชัดว่าคุณอ่านต้นทางหรืออ่านผ่านคนอื่น

← คู่มือทั้งหมด