Een samenvatting schrijven: stappenplan met voorbeeld

Een samenvatting schrijf je in vijf stappen: lees de tekst twee keer, markeer de hoofdzaken, schrijf de kern per alinea in een korte zin op, voeg die zinnen in je eigen woorden samen en schrap alle bijzaken. Houd je aan de gevraagde lengte, laat je eigen mening weg en controleer tot slot of elke bewering in de brontekst staat.

Het korte antwoord

Een samenvatting is een kortere versie van een tekst met alleen de hoofdzaken, in je eigen woorden en zonder je eigen mening. Je maakt hem zo:

1. Lees de tekst eerst globaal en daarna aandachtig.
2. Markeer de kernpunten en streep de bijzaken weg.
3. Schrijf per alinea of onderdeel één korte zin met de kern.
4. Verwerk die zinnen tot een lopende tekst, met signaalwoorden als "daardoor" en "echter".
5. Controleer lengte, volledigheid en juistheid.

Hieronder werken we dat uit met een voorbeeld, een tabel voor de lengte op school, hbo en universiteit, een controlelijst en de meest gemaakte fouten.

Wat is een samenvatting, en wat is het niet?

Op school heet het vaak een samenvatting, soms een korte samenvatting of een abstract (bij wetenschappelijke artikelen en scripties). Het gaat steeds om hetzelfde idee: de lezer moet na een minuut weten waar de brontekst over gaat en wat de belangrijkste punten zijn.

Het helpt om de verwante begrippen uit elkaar te houden:

Het verschil met een parafrase is belangrijk. Bij een parafrase blijft alle informatie staan, alleen de formulering verandert. Bij een samenvatting laat je informatie weg. Hoe je een parafrase goed aanpakt, lees je in wat is parafraseren.

Hoofdzaken en bijzaken: waar het om draait

Het lastigste onderdeel van samenvatten is kiezen wat blijft en wat verdwijnt. Op school heet dat het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Een bruikbare vuistregel: een hoofdzaak is een gegeven zonder welke de rest van de tekst onbegrijpelijk of onwaar wordt. Een bijzaak verduidelijkt, illustreert of kleurt de tekst, maar kan weg zonder dat de kern verandert.

Meestal zijn dit bijzaken:

• voorbeelden en anekdotes die een eerder punt illustreren;
• herhalingen in andere woorden;
• opsommingen waarvan je de gemeenschappelijke noemer kunt noemen;
• bijvoeglijke naamwoorden die vooral sfeer geven;
• citaten van betrokkenen, tenzij het citaat zelf de kern is.

Hoofdzaken vind je vaak op deze plekken:

• in de eerste en laatste zin van een alinea;
• in de inleiding en de conclusie van de hele tekst;
• bij signaalwoorden die een conclusie of oorzaak inleiden, zoals "kortom", "daarom", "het gevolg is" en "belangrijker is". Een overzicht staat in signaalwoorden in het Nederlands;
• in tussenkopjes en vetgedrukte woorden.

Stappenplan met uitgewerkt voorbeeld

Als voorbeeld nemen we een kort, door ons bedacht stukje in de stijl van een krantenartikel. Het is geen echt artikel en de cijfers zijn fictief, bedoeld om de werkwijze te laten zien.

Voorbeeldtekst (fictief)

Steeds meer Nederlandse gemeenten schrappen de gratis parkeerplekken in het centrum. Wethouder Janssen van het fictieve Zuidwijk zegt dat de maatregel nodig is om het verkeer uit de binnenstad te weren. "Wij willen dat mensen met de fiets of de bus komen", aldus de wethouder tijdens een gesprek op het stadhuis. Ondernemers zijn minder enthousiast. Een bakker in de Kerkstraat vreest voor zijn omzet, omdat veel klanten uit de omliggende dorpen met de auto komen. De gemeente wil daarom de bushaltes uitbreiden en een proef starten met gratis fietsparkeren. Of dat genoeg is om klanten te behouden, moet de komende maanden blijken.

Stap 1: lees de tekst twee keer

Lees de tekst eerst zonder pen, om de hoofdlijn te snappen: het onderwerp is het afschaffen van gratis parkeren in het centrum van Zuidwijk. Lees daarna nog een keer en let op de opbouw. Wat is het besluit, wat is de reden, wat is de kritiek, wat is de reactie daarop?

Stap 2: markeer en schrap

Markeer wat je nodig hebt en streep door wat niet hoeft:

• Hoofdzaak: gemeenten schrappen gratis parkeerplekken; reden: verkeer uit de binnenstad weren; kritiek: ondernemers vrezen omzetverlies; reactie: meer bushaltes en een proef met gratis fietsparkeren; uitkomst onzeker.
• Bijzaak: de naam van de wethouder, het letterlijke citaat, de bakker in de Kerkstraat (het is een voorbeeld van de kritiek van ondernemers).

Stap 3: schrijf per onderdeel één zin

Maak voor elk onderdeel een korte kernzin, nog zonder mooie overgangen:

1. Gemeente Zuidwijk schrapt gratis parkeerplekken in het centrum.
2. Doel: minder verkeer in de binnenstad.
3. Ondernemers vrezen omzetverlies, omdat klanten uit omliggende dorpen met de auto komen.
4. De gemeente breidt de bushaltes uit en test gratis fietsparkeren.
5. Of dat volstaat, is nog onduidelijk.

Stap 4: maak er een lopende tekst van

Verbind de zinnen met signaalwoorden en laat zinnen weg die niets toevoegen:

Samenvatting (circa 40 woorden)

Gemeente Zuidwijk schrapt de gratis parkeerplekken in het centrum om het verkeer in de binnenstad te verminderen. Ondernemers vrezen daardoor omzetverlies, omdat veel klanten met de auto komen. Daarom breidt de gemeente de bushaltes uit en test ze gratis fietsparkeren. Of dat genoeg is, blijft vooralsnog onduidelijk.

Let op wat er is gebeurd. De samenvatting staat in de tegenwoordige tijd, bevat geen letterlijke zinnen uit de bron, noemt geen bijzaken en voegt niets toe. Er staat ook geen oordeel in, zoals "een slechte maatregel" of "terecht".

Stap 5: controleer

Leg de samenvatting naast de bron en vraag: staat elke bewering ook in de brontekst? Heb ik een hoofdzaak vergeten? Klopt de verhouding, zodat ik niet de helft van mijn ruimte aan een bijzaak besteed? Is de lengte gehaald? Meer in de controlelijst verderop.

Dezelfde tekst in drie lengtes

Je kunt de lengte aanpassen door steeds een laag scherper te kiezen:

Zo zie je dat een kortere versie niet een afgeknipte versie is: je maakt bij elke stap een nieuwe keuze over wat de kern is.

Hoe lang moet een samenvatting zijn?

Houd je altijd aan wat de opdracht vraagt. Als er geen lengte staat, is dit een redelijke richtlijn, maar geen regel:

De percentages zijn gangbare vuistregels in onderwijsmateriaal en geen vaste norm. Staat er in je opdracht of OER-richtlijn een ander aantal, dan geldt dat.

Samenvatten op verschillende niveaus

Middelbare school en mbo

Bij Nederlands en andere vakken vraagt een docent vaak om een samenvatting van een tekst bij een leesvaardigheidsopdracht of om een boekverslag met een korte samenvatting van de inhoud. Let dan op: schrijf in je eigen woorden, in de tegenwoordige tijd, in de derde persoon, en vermeld het verhaal of de gebeurtenissen in volgorde. Een beoordelaar kijkt of je de hoofdgedachte hebt begrepen, niet of je alles kunt navertellen.

Hbo

Bij een hbo-opdracht moet je een artikel, rapport of beleidsstuk vaak samenvatten als onderdeel van een literatuurstudie. Noem dan de auteur en het jaar, bijvoorbeeld "Volgens De Vries (2021) ...", en laat zien welke relatie de bron heeft met je onderzoeksvraag. Een samenvatting is hier geen losstaande tekst, maar een bouwsteen. Bij elke samenvatting van andermans werk hoort een bronvermelding, ook als je alles in eigen woorden zegt. Meer over het voorkomen van plagiaat staat in plagiaat voorkomen.

Wo

Aan de universiteit schrijf je samenvattingen van wetenschappelijke artikelen voor een tentamen, een werkstuk of een literatuuroverzicht. Gebruik de structuur die de meeste artikelen volgen: onderzoeksvraag, methode, belangrijkste resultaten, conclusie en beperkingen. Het abstract in de scriptie volgt dezelfde logica, maar vat je eigen onderzoek samen. Schrijf het als laatste, als je weet wat je conclusie is. Hoe je een goede opening en slot schrijft, lees je in een inleiding schrijven en een conclusie schrijven.

Op het werk

In een bedrijf of bij de overheid heet het vaak een samenvatting, managementsamenvatting of verslag. Daar geldt: het belangrijkste staat bovenaan. Begin met de conclusie of het besluit en zet de onderbouwing eronder. Een lezer die maar twee zinnen leest, moet toch weten wat er van hem of haar gevraagd wordt.

Veelgemaakte fouten

• Te dicht bij de bron blijven. Wie zinnen met enkele vervangen woorden overneemt, plagieert. Schrijf de gedachte uit je hoofd en kijk pas daarna of het klopt.
• Je eigen mening toevoegen. Een samenvatting geeft de visie van de schrijver weer. Wil je reageren, doe dat in een apart onderdeel.
• Bijzaken behouden. Als je elk voorbeeld meeneemt, wordt het een ingekorte versie in plaats van een samenvatting.
• Belangrijke gegevens weglaten. Wie, wat, waarom en met welk gevolg: als daar een gat in valt, mist de lezer de kern.
• Verkeerde tijd of persoon. Gebruik de tegenwoordige tijd en de derde persoon ("de schrijver stelt dat"), tenzij de opdracht iets anders vraagt.
• Opsommingen zonder verband. Verbind de punten met signaalwoorden, zodat de lezer oorzaak, gevolg en tegenstelling ziet.
• Een bronvermelding vergeten. Ook een samenvatting in eigen woorden verwijst naar de bron.

Controlelijst voor je inlevert

1. Staat de hoofdgedachte van de brontekst in de eerste of tweede zin?
2. Staan alle hoofdzaken erin en geen bijzaken?
3. Is alles in eigen woorden geschreven, zonder letterlijke zinnen uit de bron (behalve bewust gekozen citaten)?
4. Staat er niets in wat niet in de brontekst staat, en geen eigen mening?
5. Klopt de lengte met de opdracht?
6. Staat de bron vermeld volgens de eisen van je opleiding, bijvoorbeeld APA?
7. Zijn spelling, werkwoordsvormen en leestekens gecontroleerd?

Hoe AdeptWrite je kunt helpen

AdeptWrite is gratis. De tool Tekst samenvatten vat een tekst samen in drie vormen: een opsomming van kernpunten, een alinea of één zin. De uitkomst is gegenereerd en bevat alleen ideeën die in de tekst zelf staan, maar je moet haar altijd naast de bron leggen, want een hulpmiddel kan een nuance missen. Gebruik haar als hulp om te zien welke kernpunten een tekst bevat, en schrijf je eigen samenvatting daarna zelf uit. Zo oefen je ook de vaardigheid zelf. Handel volgens de regels van je school of werkgever over het gebruik van hulpmiddelen bij een beoordeelde opdracht.

Heb je een eigen concept, dan kun je het verbeteren met Zinnen verbeteren voor stroeve zinnen, en controleren met de grammaticachecker en de spellingcontrole. Die laatste gebruikt de open OpenTaal-woordenlijst, afgestemd op de Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje) van de Nederlandse Taalunie. Per keer kun je maximaal 6.000 tekens invoeren; langere teksten verwerk je in delen. Plak geen vertrouwelijke of persoonlijke gegevens in een online tool als je school of werkgever dat niet toestaat.

Voor het herschrijven van losse passages, zie ook parafraseren zonder plagiaat.

← Alle gidsen