Een conclusie schrijven: structuur, aanbevelingen en voorbeelden voor je afstudeerverslag

Een conclusie beantwoordt de hoofdvraag uit je inleiding, kort en zonder nieuwe informatie. Begin met het antwoord, onderbouw het met de uitkomsten van de deelvragen en benoem de beperkingen van je onderzoek. Aanbevelingen zijn iets anders dan conclusies: ze zeggen wat de opdrachtgever of lezer ermee kan doen en staan daarom meestal in een eigen paragraaf.

Het korte antwoord

De conclusie van een Nederlands verslag, essay of afstudeeronderzoek is het antwoord op je hoofdvraag. Je opent met dat antwoord in één of twee zinnen, laat daarna zien op welke uitkomsten het rust (per deelvraag een korte zin) en rondt af met de betekenis ervan. Er komt geen nieuw bewijs, geen nieuwe bron en geen nieuwe vraag in. De aanbevelingen (wat moet er gebeuren) zijn een apart onderdeel: een conclusie kijkt terug op wat je hebt gevonden, een aanbeveling kijkt vooruit naar wat de lezer ermee kan.

Hoe je opleiding de onderdelen noemt en ordent, verschilt: sommige hogescholen willen "conclusie en aanbevelingen" in één hoofdstuk, andere een apart hoofdstuk "discussie". Lees de richtlijnen en het beoordelingsformulier van je eigen opleiding.

Wat hoort wel en niet in een conclusie?

Het verschil tussen conclusie en samenvatting is subtiel maar belangrijk. Een samenvatting herhaalt wat er in de tekst staat; een conclusie trekt een gevolgtrekking uit wat je hebt laten zien. Over samenvatten lees je meer in samenvatting schrijven.

De opbouw in vier stappen

1. Begin met het antwoord

Pak je inleiding erbij en lees je hoofdvraag. Je conclusie moet die vraag direct beantwoorden, in dezelfde termen. Gebruik niet "uit dit onderzoek is gebleken dat er veel te zeggen valt", maar geef het antwoord.

Voorbeeld (verzonnen, ter illustratie). Hoofdvraag: "Welke taken ervaren leraren van de onderbouw op scholengemeenschap X als overbodig of herbelegbaar?"

• Zwak: "In dit onderzoek is gekeken naar werkdruk. Er zijn veel dingen naar voren gekomen."
• Sterk: "Leraren van de onderbouw ervaren vooral de administratie rond verzuim en het invullen van overlegverslagen als herbelegbaar. Uit de interviews met acht leraren blijkt dat zij deze taken als minst verbonden met hun lesgevende rol zien."

Let op de formulering "uit de interviews met acht leraren": je benoemt de basis van je antwoord, zodat de lezer weet hoe sterk het is.

2. Loop de deelvragen langs

Heb je deelvragen, beantwoord ze dan kort, in dezelfde volgorde als in de tekst. Eén tot twee zinnen per deelvraag volstaat. Dat helpt de lezer om de logica van je onderzoek terug te zien en laat zien dat je de hele vraag hebt behandeld.

Heb je geen deelvragen, zoals bij een betogend essay, dan vat je de hoofdargumenten samen in je eigen woorden en laat je zien hoe ze samen de stelling dragen.

3. Geef de mate van zekerheid en de beperkingen aan

Wetenschappelijk schrijven draait om precisie. Zeg niet "dit bewijst dat" als je een kleine steekproef hebt; zeg "dit wijst erop dat" of "binnen deze groep blijkt". Benoem in één of twee zinnen wat de beperkingen waren, bijvoorbeeld een kleine groep, één school of een korte onderzoeksperiode. Uitgebreide reflectie hoort in de discussie, als jouw opleiding die onderscheidt.

4. Sluit af met de betekenis

De laatste zin geeft aan wat het antwoord betekent voor de praktijk of voor het vervolg. Vermijd clichés als "Kortom" of "Tot slot kan gezegd worden" zonder inhoud erna. Een sterke slotzin is concreet: wat verandert er, voor wie, en onder welke voorwaarde?

Conclusie of aanbeveling?

In veel hbo-verslagen krijgt de lezer twee afzonderlijke onderdelen:

• Conclusie: wat is er gevonden? (terugblik, gebaseerd op je onderzoek)
• Aanbeveling: wat moet de opdrachtgever nu doen? (vooruitblik, gebaseerd op je conclusie en je eigen oordeel)

Een aanbeveling volgt logisch uit een conclusie. Elke aanbeveling zou je terug moeten kunnen leiden naar een bevinding.

Goede aanbevelingen zijn concreet (wat, door wie, wanneer), haalbaar en waar mogelijk voorzien van een korte onderbouwing of afweging. Vaag advies als "er moet meer aandacht komen voor werkdruk" levert de opdrachtgever niets op. Een aanbeveling voor vervolgonderzoek noem je apart, voor wie na jou verder wil.

Voorbeeld: conclusie van een kort essay

Een betogend essay over vuurwerkregels (onderwerp en inhoud ter illustratie):

Landelijke regels voor vuurwerk zijn te verkiezen boven een lappendeken van gemeentelijke verboden. De drie argumenten voor lokaal beleid, namelijk draagvlak, maatwerk en snelheid, wegen minder zwaar dan het nadeel van ongelijke handhaving en onzekerheid voor burgers. Daarmee is de stelling uit de inleiding onderbouwd. Wel geldt dat dit essay zich beperkt tot de regelgeving en niet ingaat op het draagvlak onder bewoners; dat verdient nader onderzoek. Een landelijke norm met ruimte voor gemeenten om aan te scherpen, lijkt het meest werkbare compromis.

Wat doet deze alinea? Ze begint met de stelling, geeft de kern van de argumentatie, benoemt een beperking en eindigt met een afweging, zonder nieuwe bewijsvoering.

Voor en na: een conclusie herschreven

Eerste versie:

"Concluderend kan ik zeggen dat werkdruk een groot probleem is. Er zijn veel redenen voor. In de toekomst moet er meer onderzoek gedaan worden. Ik vond het een leerzaam onderzoek."

Wat er mis is: de hoofdvraag wordt niet beantwoord, "veel redenen" zegt niets, de aanbeveling is vaag en de persoonlijke reflectie ("leerzaam") hoort in een reflectieverslag, niet in de conclusie.

Herschreven:

"Leraren van de onderbouw ervaren de administratie rond verzuim en overlegverslagen als de meest overbodige belasting (hoofdvraag). Zij noemen die taken vaker dan het nakijken of de lesvoorbereiding, die zij als kernwerk zien (deelvraag 1 en 2). Dit beeld is gebaseerd op acht interviews op één school en is daarom niet representatief voor het hele onderwijs. Voor scholengemeenschap X betekent het dat herverdeling van deze twee taken het meest kansrijk is."

Taal en toon van een conclusie

De conclusie schrijf je in dezelfde zakelijke toon als de rest. Een paar gebruiken:

• Gebruik de tegenwoordige tijd voor je conclusies ("Uit het onderzoek blijkt...") en de verleden tijd voor wat je deed ("Er zijn acht interviews afgenomen"). Dat is gangbaar, maar kijk wat je opleiding voorschrijft.
• Gebruik verbindingswoorden die redeneren zichtbaar maken: "daarom", "hieruit volgt", "daar staat tegenover", "dit betekent". Een overzicht vind je in signaalwoorden in het Nederlands.
• Vermijd stopwoorden als "eigenlijk", "een beetje" en "heel erg". Schrap ze of vervang ze door een preciezere formulering.
• Houd de lengte in verhouding. Bij een essay van 800 woorden is één alinea genoeg. Bij een scriptie beslaat het hoofdstuk conclusie en aanbevelingen vaak enkele pagina’s, maar volg ook hier je opleiding.

Checklist voor je conclusie

1. Beantwoordt de eerste zin de hoofdvraag, in dezelfde termen als de inleiding?
2. Is elke deelvraag beantwoord, in dezelfde volgorde als in de tekst?
3. Staat er niets in wat je niet eerder in je tekst hebt onderbouwd?
4. Is de mate van zekerheid passend bij je onderzoeksopzet?
5. Zijn beperkingen eerlijk, kort en concreet genoemd?
6. Zijn de aanbevelingen apart, concreet en terug te leiden naar een conclusie?
7. Is de toon zakelijk, zonder persoonlijke reflectie die niet gevraagd is?
8. Passen inleiding en conclusie samen als je ze naast elkaar legt?

Veelgemaakte fouten

• De hoofdvraag niet beantwoorden. Je beschrijft wat je deed in plaats van wat eruit kwam.
• Nieuwe informatie toevoegen. Heb je in de conclusie een bron nodig die nergens anders voorkomt, dan hoort die informatie in de tekst zelf.
• Conclusies en aanbevelingen door elkaar halen. Een lezer die zoekt naar het advies moet het snel kunnen vinden.
• Te stellig zijn. "Bewezen" is een groot woord voor een kleine steekproef.
• Te kort of te lang zijn. Een conclusie van twee zinnen mist deelvragen en onderbouwing; een van drie pagina’s is meestal een tweede samenvatting.
• Eindigen met een cliché of een open vraag die je tekst niet beantwoordt.

Hoe AdeptWrite je daarbij helpt

Een conclusie moet jouw onderzoek weerspiegelen, dus AdeptWrite schrijft hem niet voor je. Wel zijn er hulpmiddelen voor de stappen eromheen:

• Met de samenvattool maak je van je eigen hoofdstukken een kort overzicht van de kernpunten, waarmee je de deelvraagantwoorden kunt nalopen. Lees het resultaat altijd na op juistheid.
• De alineagenerator heeft een modus voor een slotalinea. Gebruik het concept als startpunt en schrijf het over in je eigen woorden, met je eigen bevindingen.
• Met de grammaticachecker controleer je spelling en leestekens. Per keer verwerkt hij maximaal 6.000 tekens en hij volgt de officiële spelling van de Taalunie.

Hoe je opleiding denkt over AI-hulpmiddelen bij schrijfopdrachten, staat in de OER of de richtlijnen van je docent. Hoe je de bijbehorende inleiding opbouwt, lees je in een inleiding schrijven. Voor de officiële spelling kun je terecht op woordenlijst.org, de online Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.

← Alle gidsen