ChatGPT nədir və Azərbaycan dilində necə istifadə olunur?

ChatGPT OpenAI şirkətinin hazırladığı söhbət tipli süni intellekt xidmətidir: yazdığınız tapşırığa cavab olaraq mətn yaradır. Azərbaycan dilində gündəlik mətnlərdə kifayət qədər işləkdir, amma ixtisaslaşmış terminlərdə və uzun cavabda ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ hərflərində səhv edə bilər. Cavabı mütləq yoxlayın, universitetin qaydasına əməl edin.

Qısa cavab: ChatGPT nədir?

ChatGPT OpenAI şirkətinin yaratdığı söhbət xidmətidir. Siz sual və ya tapşırıq yazırsınız, o isə böyük dil modeli əsasında mətn şəklində cavab yaradır. Model faktları bazadan çıxarmır: böyük həcmli mətnlərdən öyrəndiyi qanunauyğunluqlara əsasən növbəti sözün ehtimalını seçir. Buna görə cavab səlis görünə bilər, amma səhv də ola bilər.

Bu bələdçi Azərbaycan dilində yazanlar üçündür: tələbə, magistrant, müəllim, ofis işçisi, kiçik biznes sahibi. Burada ChatGPT-nin nə etdiyini, Azərbaycan dilində harada güclü, harada zəif olduğunu, referat planı, e-poçt və xülasə üçün Azərbaycanca nümunə promptları və məsuliyyətli istifadə qaydalarını tapacaqsınız.

Əlçatanlıq barədə: ChatGPT-nin ölkələr üzrə mövcudluğu, pulsuz və ödənişli planların məzmunu və qiymətləri OpenAI tərəfindən dəyişdirilir. Buna görə bu səhifədə qiymət və limit rəqəmi yazmırıq, 2026-11-01 tarixinə də bu mövzuda iddia irəli sürmürük. Dəqiq məlumat üçün yalnız OpenAI-nin öz rəsmi səhifələrinə baxın.

ChatGPT necə işləyir? Sadə izah

Prosesi üç addımda təsəvvür edə bilərsiniz:

1. Öyrənmə. Model çoxlu mətn üzərində təlim keçir və sözlərin, ifadələrin bir-biri ilə necə birləşdiyini öyrənir.
2. Cavab yaratma. Siz sual verəndə model cümləni söz-söz qurur, hər addımda ən uyğun davamı seçir.
3. İstiqamətləndirmə. Əlavə təlimlə model təlimata əməl etməyə, nəzakətli və aydın cavab verməyə öyrədilir.

Bundan üç praktik nəticə çıxır:

• Model mətn yazmaqda və yenidən formalaşdırmada güclüdür: plan, qaralama, ton dəyişmə, qısaltma.
• Model faktı və mənbəni uydura bilər. Olmayan kitab, müəllif, qanun maddəsi və ya rəqəm yaza bilər və bunu əminliklə edər.
• Cavab hər dəfə eyni olmaya bilər. Eyni sualı iki dəfə verəndə fərqli mətn çıxa bilər.

ChatGPT Azərbaycan dilində nə qədər yaxşıdır?

Mümkün qədər dürüst olaq: rəsmi test nəticəsi və ya dəqiqlik faizi göstərmirik, çünki AdeptWrite bunu ölçməyib. Aşağıdakılar ümumi müşahidələrdir və öz mətninizdə yoxlamalısınız.

Sadə qayda: ChatGPT-ni ilk qaralama və redaktə köməkçisi kimi istifadə edin, faktın mənbəyi kimi yox.

Azərbaycanca prompt necə yazılır?

Yaxşı prompt dörd şeydən ibarətdir: rol və ya məqsəd, mövzu, format, məhdudiyyət. Zəif prompt: "referat yaz". Güclü prompt:

Mən 2-ci kurs tələbəsiyəm. "Bakıda ictimai nəqliyyatın inkişafı" mövzusunda 10 səhifəlik referat üçün plan hazırla. Giriş, 3 fəsil, yekun və ədəbiyyat siyahısı bölməsi olsun. Hər fəsil üçün 2-3 yarımbaşlıq yaz. Dil akademik olsun, uydurma mənbə yazma.

Nümunə 1. Referat planı

Prompt: "Mövzu: şəhərdə yaşıl sahələrin əhəmiyyəti. 8-10 səhifəlik referat üçün plan ver. Plan nömrələnmiş olsun, hər bəndə bir cümlə izah yaz. Mənbə adı və statistika uydurma, bilmədiyin yerdə 'mənbə lazımdır' yaz."

Belə prompt iki iş görür: formanı müəyyən edir və modeli uydurmadan çəkindirir. Alınan planı sonra öz müəlliminizin tələb etdiyi quruluşla tutuşdurun. Daha dəqiq plan üçün Plan Generatoru alətindən də istifadə edə bilərsiniz.

Nümunə 2. İş e-poçtu

Prompt: "Müştəriyə yazılacaq rəsmi e-poçt hazırla. Məqsəd: sifarişin çatdırılmasının iki gün gecikdiyini bildirmək və üzr istəmək. Ton nəzakətli, qısa, 5-6 cümlə. Müraciət: 'Hörmətli cənab/xanım'."

Nəticədə modelin yazdığı "bizim təəssüf hissimiz" kimi ingiliscədən gələn ifadələri sadə Azərbaycan variantı ilə əvəz edin. Hazır məktub qalıbları üçün E-poçt və Məktub Yazıcı alətinə baxın.

Nümunə 3. Xülasə

Prompt: "Aşağıdakı mətni 4 maddədə xülasə et. Mətndə olmayan heç nə əlavə etmə. Mətn: ..."

Xülasə ilə işləyəndə nəticəni mənbə mətnlə mütləq tutuşdurun. Metod üçün Xülasə necə yazılır? bələdçisinə baxın, hazır alət üçün Xülasə Çıxar səhifəsinə.

Nə üçün istifadə etmək olar, nə üçün olmaz?

Uyğun işlər:

• Plan və ideya təklifi
• Öz yazdığınız mətnin ton, aydınlıq və quruluş baxımından redaktəsi
• Uzun mətnin qısa icmalı (yoxlamaqla)
• Başqa dildən gələn mətni anlamaq
• E-poçt və məktub qaralaması

Riskli işlər:

• Mənbəsiz fakt, statistika və sitat tələb etmək
• Ədəbiyyat siyahısı yazdırmaq: model olmayan kitab və məqalə uydura bilər
• Hüquqi, tibbi, maliyyə qərarı üçün yeganə mənbə kimi istifadə
• Dissertasiya və ya imtahan işini tam yazdırıb öz adınızla təqdim etmək
• Şəxsi, məxfi və ya iş sirri olan məlumatları yapışdırmaq

Məxfilik haqqında: yazdığınız mətn xidmətə göndərilir. Şəxsi məlumatı, şifrəni, müştəri sənədini, hələ dərc olunmamış tədqiqat nəticələrini yapışdırmazdan əvvəl OpenAI-nin məxfilik qaydalarını oxuyun.

Universitet və məktəb qaydaları: məsuliyyətli istifadə

Azərbaycanda süni intellektdən istifadəyə dair vahid və hamıya şamil edilən bir qayda bizə məlum deyil. Qaydanı çox vaxt konkret universitet, fakültə, kafedra, hətta müəllim müəyyən edir. Buna görə:

1. Əvvəl soruşun. Referat, kurs işi, buraxılış işi və ya dissertasiya üçün elmi rəhbərdən və ya müəllimdən yazılı və ya şifahi aydınlıq alın: süni intellektdən plan üçün, redaktə üçün, tam mətn üçün istifadə icazəlidirmi?
2. Açıq göstərin. Əgər icazə verilirsə və istifadə etmisinizsə, bunu qeyd edin: hansı alət, nə üçün, hansı tarixdə.
3. Mənbəni özünüz yoxlayın. Modelin yazdığı hər fakt, rəqəm və ədəbiyyat göstəricisi real mənbədən təsdiqlənməlidir.
4. Sitat qaydasını bilin. Elmi işdə ChatGPT cavabına istinad tələb olunursa, universitetin istinad üslubuna (APA 7, Harvard və s.) baxın. Ədəbiyyat siyahısını İstinad Generatoru ilə hazırlaya bilərsiniz, amma yekun formatı yenə tələblə tutuşdurun.
5. Başqasının fikrini mənbəsiz götürməyin. Model başqa müəllifin fikrini mənbəsiz təkrar edə bilər. Plagiat riski barədə Plagiat nədir? bələdçisini oxuyun və hazır mətni Plagiat Yoxlama ilə keçirin. Alət mətni açıq mənbələrlə tutuşdurur, universitet bazalarına çıxışı yoxdur.

AI detektor nə deyir və nə deyə bilməz?

Bəzi müəllimlər mətnin süni intellektlə yazılıb-yazılmadığını "AI detektor" ilə yoxlayır. Bu alətlər ehtimal qiymətləndirir, sübut vermir. Səbəblər:

• Düzgün və formalaşmış yazı, xüsusilə rəsmi üslub, həm də insan mətnində rast gəlinən nümunədir.
• Ana dili olmayan yazarların mətni səhv qiymətləndirilə bilər.
• Süni intellekt mətnini redaktə edəndə nəticə dəyişir.
• Azərbaycan dili kimi nisbətən az təmsil olunan dillərdə detektorun etibarlılığı ayrıca ölçülməlidir.

AI Detektor aləti də bal qaytarır, amma bu balın təxmin olduğunu, sübut olmadığını və heç vaxt bir şəxsin əleyhinə yeganə dəlil kimi istifadə olunmamalı olduğunu açıq yazır. Alət ən azı 40 söz və ən çoxu 6000 simvol qəbul edir. Detektor haqqında ətraflı oxumaq üçün AI detektor necə işləyir? bələdçisinə baxın.

Əgər sizin mətniniz səhvən "süni intellekt" sayılıbsa: qaralamaları, qeydləri, mənbə siyahısını və redaktə tarixçəsini saxlayın. Bu, mətnin necə yarandığını göstərməyin ən yaxşı yoludur.

Ən çox edilən səhvlər

• Cavabı yoxlamadan köçürmək. Model səlis yazır, amma yanlış fakt verə bilər.
• Hər şeyi bir promptla istəmək. Əvvəl plan, sonra bölmə-bölmə yazı, sonra redaktə daha yaxşı işləyir.
• Ton göstərməmək. "Rəsmi", "dostcasına", "akademik" kimi göstəriş cavabı kəskin dəyişir.
• Xüsusi hərfləri yoxlamamaq. Uzun mətndə ə, ı, ö, ü, ş, ç, ğ yerində olmaya bilər.
• Eyni mətni hər yerdə işlətmək. Başqa insanlar da oxşar promptla oxşar mətn ala bilər, bu da yoxlamada problem yarada bilər.

ChatGPT cavabını necə yoxlayıb təmiz mətnə çevirmək olar?

Praktik ardıcıllıq:

1. Cavabı oxuyun və mənbə tələb edən hər fakt, rəqəm və adı işarələyin.
2. Hər faktı əsas mənbədə tapın: rəsmi sayt, lüğət, kitab, məqalə. Tapa bilmədiyinizi silin.
3. Mətni öz səsinizlə yenidən yazın: qısa cümlələr, yerli nümunələr, konkret təcrübə. Lazım gələrsə Parafraz Aləti ilə cümlə variantlarına baxın, amma nəticəni özünüz seçin.
4. Orfoqrafiyanı Orfoqrafiya Yoxlama ilə keçirin. Azərbaycan dilinin normativ əsası kimi AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun lüğət və orfoqrafiya məlumatlarına baxın.
5. İstinad və açıqlamanı əlavə edin.

Gündəlik işdə konkret ssenarilər

Tələbə. Mövzu seçəndə modeldən 5 mümkün istiqamət istəyin, sonra birini seçib elmi rəhbərlə razılaşdırın. Mətni modelə yazdırmaq əvəzinə, öz qaralamanızı yapışdırıb "bu abzası daha aydın et, mənanı dəyişmə" deyə bilərsiniz. Belə istifadədə fikir sizinki qalır, model yalnız dil redaktəsi aparır.

Ofis işçisi. Uzun yazışma zəncirini yapışdırıb "üç maddədə nə qərarlaşdırılıb" soruşmaq vaxt qazandırır. Amma şirkətin daxili qaydası xarici xidmətə sənəd yükləməyə icazə vermirsə, bu üsuldan istifadə etməyin.

Kiçik biznes. Sosial şəbəkə yazısı, məhsul təsviri və müştəri cavabı üçün qaralama almaq olar. Qiymət, zəmanət şərti, ünvan və telefon kimi məlumatı mütləq özünüz yoxlayın və əlavə edin.

Müəllim. Dərs planı variantı, sual bankı qaralaması və tapşırıq formulası üçün faydalıdır. Hazır materialı sinfin səviyyəsinə və proqrama uyğunluq baxımından özünüz yoxlayın.

Daha yaxşı cavab almaq üçün 6 qayda

1. Rolu və auditoriyanı yazın: "9-cu sinif şagirdi üçün izah et" və "universitet müəllimi üçün yaz" fərqli nəticə verir.
2. Formatı göstərin: cədvəl, nömrələnmiş siyahı, 3 abzas, 150 söz.
3. Dili və registri göstərin: "Azərbaycan ədəbi dilində, rəsmi üslubda, rusca və ingiliscə kalkasız yaz."
4. Mənbəni verin: cavabın əsaslanacağı mətni özünüz yapışdırın və "yalnız bu mətnə əsaslan" deyin.
5. Addım-addım işləyin: əvvəl plan, sonra hər bölmə, sonra redaktə.
6. Əks sual verin: "Bu cavabda hansı fakt yoxlanmalıdır?" deyə soruşun və siyahını özünüz yoxlayın. Model bu sualda da yanıla bilər, ona görə son söz mənbədədir.

Nəticə

ChatGPT Azərbaycan dilində yazı işini sürətləndirə bilən köməkçidir: plan, qaralama, ton dəyişmə və icmal üçün faydalıdır. Amma o, hər cavabında səhv edə bilər, mənbə uydura bilər və sizin yerinizə məsuliyyət daşımır. Qaydanı müəlliminizdən və ya iş yerinizdən öyrənin, cavabı yoxlayın və yekun mətni öz adınızla müdafiə edə biləcəyiniz səviyyəyə gətirin.

← Bütün bələdçilər