ChatGPT là gì? Cách dùng khi học tập và viết lách
ChatGPT là chatbot do công ty OpenAI phát triển, trả lời câu hỏi và soạn văn bản từ lời nhắn bạn gõ bằng tiếng Việt hoặc ngôn ngữ khác. Nó hữu ích để lập dàn ý, gợi ý và rà lỗi, nhưng có thể bịa nguồn và số liệu, nên không nên nộp nguyên văn. Hãy kiểm tra mọi dữ kiện và theo quy định AI của trường bạn.
Câu trả lời ngắn
ChatGPT là một chatbot trí tuệ nhân tạo do công ty OpenAI phát triển và ra mắt công chúng vào cuối năm 2022. Bạn gõ một câu hỏi hoặc yêu cầu, gọi là lời nhắn (prompt), và nó trả lời bằng văn bản, kể cả tiếng Việt. Nó có thể giải thích khái niệm, lập dàn ý, viết nháp email, tóm tắt, rà lỗi diễn đạt.
Nhưng ChatGPT không phải một nguồn tra cứu đáng tin để trích dẫn. Nó tạo ra câu văn nghe hợp lý dựa trên mẫu ngôn ngữ đã học, không "biết" điều gì là đúng. Vì vậy nó có thể đưa ra tên sách, tên tác giả, đường dẫn hay số liệu không hề tồn tại. Quy tắc dùng an toàn gồm ba điều: dùng để hỗ trợ suy nghĩ chứ không thay suy nghĩ, kiểm tra mọi dữ kiện ở nguồn gốc, và tuân thủ quy định về AI của trường hoặc nơi làm việc của bạn.
Bài này mô tả khái niệm chung. Giao diện, các gói dùng và giới hạn của ChatGPT thay đổi thường xuyên nên chúng tôi không nêu giá hay số lượt dùng; hãy xem trang chính thức của OpenAI khi cần.
ChatGPT hoạt động như thế nào, nói đơn giản
ChatGPT thuộc nhóm "mô hình ngôn ngữ lớn". Hình dung đơn giản: mô hình được huấn luyện trên một lượng văn bản rất lớn để học xem sau một đoạn chữ thì chữ nào thường xuất hiện tiếp theo. Khi bạn gõ lời nhắn, nó nối tiếp từng đoạn một sao cho hợp lý nhất với ngữ cảnh.
Từ cách hoạt động này suy ra ba hệ quả thực tế:
- Văn trôi chảy không bằng đúng. Câu trả lời đọc rất mượt kể cả khi sai. Giọng tự tin không phải bằng chứng.
- Nó có thể "bịa" (hallucination). Khi thiếu thông tin, mô hình vẫn tạo ra câu trả lời có dạng đúng, chẳng hạn một tài liệu tham khảo với tác giả, năm, tên tạp chí nghe rất thật.
- Kết quả không cố định. Cùng một câu hỏi, hai lần hỏi có thể cho hai câu trả lời khác nhau.
ChatGPT làm tốt gì khi viết bằng tiếng Việt
Tiếng Việt là ngôn ngữ có dấu thanh, nhiều đại từ xưng hô và sắc thái thay đổi theo quan hệ giữa người nói và người nghe. ChatGPT thường xử lý được các nhiệm vụ sau khá ổn, miễn là bạn kiểm tra lại đầu ra:
| Nhiệm vụ | Mức hữu ích | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lập dàn ý bài văn, tiểu luận, bài thuyết trình | Cao | Bạn vẫn là người quyết định luận điểm và thứ tự ý |
| Gợi ý ý tưởng, câu hỏi nghiên cứu, cách mở bài | Cao | Chọn lọc, đừng chép nguyên văn |
| Giải thích khái niệm bằng ngôn ngữ đơn giản | Khá | Đối chiếu với giáo trình hoặc từ điển |
| Rà lỗi diễn đạt, đề xuất câu gọn hơn | Khá | Có thể làm đổi ý hoặc xưng hô, cần đọc lại từng câu |
| Soạn nháp email, đơn, thư xin việc | Khá | Phải sửa lại theo quan hệ và văn hóa nơi làm việc |
| Tóm tắt văn bản bạn đưa vào | Khá | Tự kiểm tra tóm tắt có giữ đúng ý và con số |
| Trích dẫn tài liệu, số liệu, trích đoạn | Thấp, rủi ro | Dễ bịa, luôn phải tra nguồn gốc |
ChatGPT không làm được, hoặc làm kém, những gì
- Cung cấp nguồn trích dẫn đáng tin. Danh sách tài liệu tham khảo do chatbot tạo ra cần được kiểm tra từng mục: tác giả, năm, tên tạp chí, số trang có tồn tại không. Nếu không tìm thấy trên thư viện hoặc cơ sở dữ liệu học thuật, hãy bỏ.
- Bảo đảm số liệu. Tỷ lệ phần trăm, năm, dân số, ngày tháng có thể sai hoặc đã lỗi thời. Hãy lấy số liệu từ cơ quan thống kê, báo cáo chính thức hoặc bài nghiên cứu, kèm ngày truy cập.
- Hiểu bối cảnh riêng của bạn. Nó không biết giảng viên bạn yêu cầu gì, khoa dùng mẫu trích dẫn nào, hay nơi làm việc của bạn có văn phong thế nào, trừ khi bạn nói rõ.
- Phân biệt chính tả theo từng quy định. Tiếng Việt có những chỗ viết khác nhau chấp nhận được (hòa hay hoà, thủy hay thuỷ) và chỗ phải theo quy định của trường; đừng giả định chatbot luôn nhất quán.
- Chịu trách nhiệm. Người nộp bài là bạn. Nếu bài có thông tin sai, người chịu trách nhiệm không phải chatbot.
Các lời nhắn tiếng Việt thực tế
Lời nhắn càng cụ thể thì đầu ra càng sát nhu cầu. Một khuôn thường dùng: vai trò, nhiệm vụ, ngữ cảnh, ràng buộc, định dạng.
Lập dàn ý
"Tôi là sinh viên năm hai ngành Quản trị kinh doanh. Hãy lập dàn ý 5 mục cho bài tiểu luận 8 trang về tác động của thương mại điện tử đến cửa hàng nhỏ ở Việt Nam. Mỗi mục ghi một luận điểm và loại bằng chứng tôi nên tìm, không viết thành đoạn văn."
Câu này đưa ngữ cảnh học thuật, độ dài, chủ đề và dặn rõ không viết thành văn bản hoàn chỉnh. Phần "loại bằng chứng nên tìm" nhắc bạn tự đi tìm nguồn thay vì tin vào số liệu chatbot nêu.
Nhờ rà lỗi mà không đổi nội dung
"Hãy rà đoạn văn sau về lỗi chính tả, dùng từ và dấu câu. Không thay đổi ý, không thêm thông tin, giữ cách xưng hô hiện tại. Liệt kê từng chỗ sửa và lý do." Sau đó dán đoạn văn của bạn.
Yêu cầu liệt kê từng chỗ sửa giúp bạn học được lỗi của mình và kiểm tra được chatbot có sửa nhầm không.
Nhờ giải thích khái niệm
"Giải thích khái niệm 'lạm phát' cho học sinh lớp 11 bằng ba câu, kèm một ví dụ về giá cả ở Việt Nam. Nếu chỗ nào bạn không chắc, hãy nói rõ."
Câu cuối khuyến khích mô hình thừa nhận giới hạn, nhưng không thể thay việc bạn tự đối chiếu với sách giáo khoa.
Ví dụ lời nhắn nên tránh
"Viết cho tôi bài văn nghị luận 600 chữ về lòng biết ơn." Nếu bạn nộp nguyên văn kết quả, đó là bài không phải của bạn và có thể vi phạm quy định học tập. Cách an toàn hơn: tự viết đoạn mở bài trước, rồi nhờ chatbot góp ý chỗ nào chưa rõ.
Dùng an toàn và dùng rủi ro: ranh giới thực tế
Thường an toàn hơn (nếu trường hoặc nơi làm việc của bạn cho phép):
- Nhờ giải thích một khái niệm rồi đối chiếu với giáo trình.
- Nhờ gợi ý dàn ý, sau đó bạn tự viết.
- Nhờ chỉ ra câu lủng củng hoặc lỗi dấu câu trong bài bạn đã viết.
- Nhờ đặt câu hỏi phản biện để bạn kiểm tra lập luận của mình.
Rủi ro cao:
- Nộp nguyên văn đoạn do chatbot viết như bài của mình.
- Đưa số liệu, trích dẫn hoặc danh mục tài liệu tham khảo từ chatbot vào bài mà không tra lại.
- Dán nội dung bí mật, thông tin cá nhân của người khác hoặc dữ liệu công ty vào chatbot.
- Dùng chatbot cho bài kiểm tra, thi cử khi quy chế cấm.
Quy định về AI của trường: bạn phải tự kiểm tra
Quy định về việc dùng ChatGPT và các công cụ AI khác khác nhau giữa các trường đại học, khoa, môn học và cả giữa từng giảng viên. Có nơi cho dùng ở một số bước và yêu cầu khai báo, có nơi cấm hoàn toàn với bài thi hoặc khóa luận. Chúng tôi không nêu quy định của một trường cụ thể vì chúng thay đổi và chưa được xác minh ở đây.
Việc nên làm:
- Đọc quy chế đào tạo, quy định liêm chính học thuật hoặc hướng dẫn làm khóa luận của trường và khoa.
- Xem đề cương môn học: nhiều giảng viên ghi rõ được hay không được dùng AI.
- Nếu không rõ, hỏi trực tiếp giảng viên và lưu lại câu trả lời.
- Khi được phép dùng, khai báo rõ bạn đã dùng gì, vào bước nào. Ghi lại lời nhắn và đầu ra để có thể giải trình nếu cần.
- Ở công sở, hỏi bộ phận công nghệ hoặc pháp chế về quy định bảo mật dữ liệu trước khi dùng chatbot cho tài liệu công việc.
Kiểm tra gì trước khi dùng nội dung từ ChatGPT
- Dữ kiện: Tên người, năm, địa danh, thuật ngữ, có đúng với nguồn gốc không?
- Số liệu: Số này lấy từ đâu, của năm nào? Nếu chatbot không nêu được nguồn, hãy tự tra.
- Trích dẫn: Tài liệu có thật không? Tìm trên Google Scholar, thư viện trường hoặc trang của nhà xuất bản.
- Giọng văn: Có hợp với người đọc không? Văn do chatbot viết thường hơi chung chung và lặp cấu trúc.
- Ý của bạn: Bài còn có quan điểm và ví dụ của riêng bạn không?
Với bước rà diễn đạt, bạn có thể dùng công cụ kiểm tra ngữ pháp tiếng Việt của AdeptWrite để xem các chỗ gợi ý sửa được tô sáng trước khi nhận hay bỏ. Để bắt đầu một bài, công cụ lập dàn ý giúp bạn có khung gồm các mục chính để bạn tự phát triển.
Văn bản AI, công cụ phát hiện và đạo văn
Nhiều người hỏi: nếu dùng ChatGPT thì có bị phát hiện không? Câu trả lời trung thực là các công cụ phát hiện văn bản AI chỉ đưa ra ước tính, có thể sai theo cả hai hướng và không phải bằng chứng. Công cụ Kiểm tra văn bản AI của AdeptWrite cũng mô tả kết quả như vậy: một ước tính xác suất, kèm hạn chế, không dùng làm căn cứ duy nhất để kết luận về một người. Nên đọc thêm công cụ kiểm tra văn bản AI hoạt động thế nào.
Điều quan trọng hơn là liêm chính: nếu quy định yêu cầu bạn tự viết hoặc khai báo việc dùng AI mà bạn không làm, thì dù có bị phát hiện hay không, đó vẫn là vi phạm. Ngoài ra, văn từ chatbot có thể trùng với nguồn có thật mà nó đã "học"; bạn có thể dùng Kiểm tra đạo văn để rà các đoạn quan trọng, nhớ rằng công cụ chỉ đối chiếu nguồn mở.
Nếu bạn đã có bản nháp do AI viết và muốn chỉnh cho đúng giọng của mình, hãy đọc cách humanize văn bản AI: mục tiêu là làm bài thật sự của bạn, giữ đúng dữ kiện, chứ không phải đánh lừa máy dò.
Câu hỏi thường gặp khi mới bắt đầu
ChatGPT có hiểu tiếng Việt không? Nó đọc và viết tiếng Việt khá tốt trong nhiều tình huống, nhưng vẫn có thể sai sắc thái, xưng hô, thành ngữ hoặc dùng từ mang phong cách dịch từ tiếng Anh. Chúng tôi không nêu tỷ lệ chính xác vì chưa có số liệu được xác minh.
Có nên trích dẫn ChatGPT như một nguồn không? Nếu trường cho phép dùng AI, nhiều nơi yêu cầu nêu rõ công cụ, ngày dùng và mục đích. Mẫu cụ thể do khoa quy định. Đừng ghi ChatGPT như bằng chứng cho một dữ kiện; hãy dẫn nguồn gốc của dữ kiện.
Bài viết này có thể thay thế đọc quy định của trường không? Không. Đây là hướng dẫn chung; quy định của trường bạn mới là cái có hiệu lực.
Tóm tắt thực hành
- Dùng ChatGPT như người cộng tác để gợi ý và góp ý, không như người viết thay.
- Viết lời nhắn cụ thể bằng tiếng Việt: vai trò, nhiệm vụ, ngữ cảnh, ràng buộc.
- Kiểm tra mọi dữ kiện, số liệu và nguồn trích dẫn ở nguồn gốc.
- Không dán thông tin nhạy cảm hay dữ liệu của người khác.
- Đọc quy định AI của trường hoặc nơi làm việc, và khai báo khi được yêu cầu.
- Tự đọc lại và chỉnh toàn bộ bài để nó đúng ý và đúng giọng của bạn.
Dùng thử công cụ
Câu hỏi thường gặp
ChatGPT miễn phí hay mất tiền?
ChatGPT hiện có cả cách dùng miễn phí lẫn các gói trả phí, nhưng giới hạn và giá thay đổi theo thời gian nên chúng tôi không nêu con số. Hãy xem trang chính thức của OpenAI để biết gói hiện hành trước khi quyết định.
Tại sao ChatGPT đưa ra nguồn trích dẫn không tồn tại?
Vì nó tạo văn bản có dạng giống một trích dẫn dựa trên mẫu đã học, không tra cứu thư viện. Tên tác giả, năm và tạp chí có thể nghe thật nhưng sai. Bạn nên tìm từng tài liệu trong thư viện hoặc cơ sở dữ liệu học thuật rồi mới dùng.
Dùng ChatGPT làm bài tập có bị coi là gian lận không?
Tùy quy định của trường, khoa, môn và giảng viên. Có nơi cho dùng ở một số bước kèm khai báo, có nơi cấm. Hãy đọc đề cương môn học, hỏi giảng viên và chỉ nộp phần thật sự do bạn viết và hiểu.
Công cụ kiểm tra văn bản AI có chắc chắn nhận ra bài viết bằng ChatGPT không?
Không. Công cụ phát hiện chỉ đưa ra ước tính, có thể bỏ sót hoặc báo nhầm, nhất là với văn ngắn hoặc đã chỉnh sửa. Kết quả của AdeptWrite cũng chỉ là ước tính, không phải bằng chứng để kết luận về một người.
Hướng dẫn liên quan
- Công cụ phát hiện văn bản AI hoạt động thế nào và đáng tin đến đâu? — Công cụ phát hiện văn bản AI không đọc hiểu bài của bạn. Nó đếm các đặc điểm thống kê như chuỗi chữ hay gặp, độ dài và n…
- Cách humanize văn bản AI cho tự nhiên và mang giọng của bạn — Humanize văn bản AI thực chất là biên tập lại bản nháp cho giống một người cụ thể viết: bỏ từ nối sáo rỗng, đổi nhịp câu…
- Claude AI là gì? Cách dùng Claude để viết và học — Claude là trợ lý trí tuệ nhân tạo do công ty Anthropic phát triển, trò chuyện và soạn văn bản bằng tiếng Việt cùng nhiều…
- Cách tránh đạo văn khi viết tiểu luận, khóa luận — Muốn tránh đạo văn, hãy ghi nguồn ngay từ lúc ghi chú, tách rõ chữ của mình và chữ của tác giả, đặt trích dẫn ngắn trong…