Czym jest ChatGPT i jak używać go do pisania po polsku

ChatGPT to czatbot firmy OpenAI oparty na dużym modelu językowym: na podstawie Twojego polecenia dopisuje najbardziej prawdopodobny ciąg słów, więc potrafi napisać szkic, streścić lub przeredagować tekst. Nie sprawdza faktów i bywa pewny siebie w błędach. W szkole i na uczelni obowiązują zasady konkretnej placówki, a efekt zawsze trzeba przeczytać i poprawić samodzielnie.

Czym jest ChatGPT w jednym akapicie

ChatGPT to czatbot udostępniony publicznie przez firmę OpenAI pod koniec 2022 roku. Pod spodem działa duży model językowy: program wytrenowany na ogromnych zbiorach tekstów, który uczy się, jakie słowa zwykle następują po innych. Wpisujesz polecenie (po angielsku: prompt), a model buduje odpowiedź słowo po słowie, wybierając fragmenty, które statystycznie pasują do kontekstu.

Z tego prostego mechanizmu wynikają zarówno zalety, jak i wady. Model pisze płynnie, bo płynność jest tym, czego się nauczył. Nie wie jednak, czy zdanie jest prawdziwe, bo nie ma dostępu do rzeczywistości, tylko do wzorców w tekście. Dlatego potrafi podać zmyśloną datę, nieistniejącą książkę albo wymyślony paragraf z takim samym spokojem jak prawdziwe fakty.

Ten poradnik wyjaśnia, jak ChatGPT działa, jak pisać do niego po polsku, jakie błędy językowe widać w polskich tekstach AI i jak korzystać z niego uczciwie w szkole, na studiach i w pracy. Nazwy funkcji, wersji i planów płatnych zmieniają się często, więc zamiast ich opisywać, sprawdzaj aktualną ofertę na stronie samego producenta.

Jak działa ChatGPT: bez żargonu

Wyobraź sobie bardzo zaawansowane podpowiadanie wyrazów w telefonie. Gdy zaczniesz zdanie „Szanowni Państwo, w nawiązaniu do…”, telefon podpowie kolejne słowa, bo często je widział razem. Duży model językowy robi to samo, ale na ogromną skalę: bierze pod uwagę całe polecenie, wcześniejsze wiadomości w rozmowie i niezliczone wzorce z danych, na których go wytrenowano.

Warto zapamiętać cztery konsekwencje:

1. Odpowiedź jest generowana, a nie wyszukiwana. Model nie otwiera biblioteki ani bazy ustaw. Jeżeli nie ma dostępu do wyszukiwarki, odpowiada z tego, co „zapamiętał” w uogólnionej postaci.
2. Brzmienie nie oznacza prawdy. Poprawna polszczyzna i pewny ton nie są dowodem, że informacja jest zgodna z rzeczywistością.
3. Wynik zależy od polecenia. Ogólne pytanie daje ogólną odpowiedź, a konkretne polecenie z kontekstem daje użyteczniejszy szkic.
4. Model nie pamięta Ciebie. Zna tylko to, co znalazło się w bieżącej rozmowie (i ewentualnie w ustawieniach, które sam włączysz).

Dane, które wklejasz, mogą podlegać polityce prywatności dostawcy. Nie wklejaj do czatu cudzych danych osobowych, tajemnic firmy, dokumentów medycznych ani fragmentów prac objętych poufnością. Zasady przetwarzania danych sprawdzisz w dokumentach producenta.

Do czego ChatGPT nadaje się w pisaniu po polsku

Najlepiej sprawdza się tam, gdzie trzeba zacząć, uporządkować lub przeredagować, a nie tam, gdzie liczy się prawda co do przecinka:

• Plan i szkielet tekstu. Zapytaj o układ wypracowania lub referatu, a potem zmień go po swojemu.
• Szkic maila lub pisma. Model poda formułę grzecznościową i układ, który poprawisz pod swojego adresata.
• Streszczenie własnych notatek. Wklejasz swój tekst i prosisz o główne punkty, które potem sprawdzasz z oryginałem.
• Zmiana tonu. Z potocznego „Hej, odezwij się w sprawie umowy” na służbowe „Uprzejmie proszę o kontakt w sprawie umowy”.
• Burza mózgów. Tytuły, tematy, pytania do rozmowy kwalifikacyjnej, argumenty „za” i „przeciw”.

Gorzej wypada przy faktach, cytatach, przypisach i danych liczbowych. Wszystko, co ma źródło, sprawdzasz w źródle.

Jak napisać dobre polecenie po polsku

Skuteczne polecenie zawiera cztery elementy: rolę lub sytuację, zadanie, ograniczenia i materiał. Porównaj dwa warianty.

Słabe: Napisz wypracowanie o lekturze.

Lepsze: Jestem uczniem drugiej klasy liceum. Pomóż mi ułożyć plan rozprawki na temat: „Czy bohater lektury »Lalka« Bolesława Prusa jest postacią tragiczną?”. Podaj trzy argumenty i jeden kontrargument w formie punktów, bez gotowego tekstu. Nie wymyślaj cytatów.

Drugie polecenie mówi, kim jesteś, co dokładnie masz dostać, w jakiej formie i czego nie wolno robić. Zwróć uwagę na ostatnie zdanie: prośba o niewymyślanie cytatów zmniejsza ryzyko zmyśleń, ale go nie usuwa. Cytat i tak sprawdzasz w książce.

Kilka praktycznych nawyków:

• Podaj odbiorcę. „Mail do dyrektora szkoły” brzmi inaczej niż „wiadomość do koleżanki z roku”.
• Podaj długość i formę. „Trzy akapity po około 80 słów” daje przewidywalny wynik.
• Wskaż rejestr. Napisz wprost: „Pisz po polsku, w formie grzecznościowej Pan/Pani, bez anglicyzmów”.
• Wklej własny materiał. Szkic własnych notatek jest lepszą bazą niż pusta kartka.
• Poprawiaj w kolejnych krokach. „Skróć drugi akapit i usuń zdanie o technologii” działa lepiej niż wielki nowy opis od zera.

Typowe błędy w polskich tekstach AI

Modele uczą się głównie na tekstach angielskich, więc po polsku widać charakterystyczne ślady. Znajomość tych wzorców pomaga poprawiać własne szkice. Poniższe przykłady są wymyślone.

Kalki z angielskiego

Odmiana i uzgodnienie

Polska fleksja jest trudna dla modeli, dlatego błędy zdarzają się częściej w mniej typowych konstrukcjach:

• Rzadkie nazwiska i nazwy własne. Model może nie odmienić nazwiska w dopełniaczu lub miejscowniku albo zastosować niewłaściwą końcówkę rodzaju.
• Liczebniki. Zdania typu „pięciu studentów”, „dwie tysiące” lub „w dwa tysiące dwudziestym szóstym roku” wymagają uzgodnienia rodzaju, przypadku i liczby. Sprawdź je ręcznie.
• Rodzaj gramatyczny. Przy rzeczownikach określających osoby (zawody, funkcje) model bywa niekonsekwentny: raz „pani minister”, raz „pani ministra” w tym samym tekście.
• Przecinki. Reguły polskiej interpunkcji (przed „że”, „który”, „ponieważ”, „aby”) są sztywniejsze niż w angielskim, więc zdania wielokrotnie złożone często mają przecinki w złych miejscach lub bez nich.
• Szyk i powtórzenia. Teksty AI lubią zaczynać kolejne zdania tak samo („Ponadto… Ponadto… Ponadto…”).

Spór o poprawność rozstrzygają źródła polskiego językoznawstwa: Rada Języka Polskiego (jej poradnia i zalecenia), Wielki słownik ortograficzny PWN oraz słowniki Wielki słownik języka polskiego i Słownik języka polskiego PWN. Jeśli czatbot twierdzi, że dana forma jest poprawna, a nie masz pewności, sprawdź ją w jednym z tych źródeł, a nie w innej odpowiedzi czatbota.

Przykład poprawy

Szkic z AI: W dzisiejszych czasach ważne jest, aby zauważyć, że uczniowie odgrywają kluczową rolę w procesie uczenia się. Ponadto nauczyciele odgrywają kluczową rolę w tym procesie.

Po poprawie: Uczeń uczy się najlepiej wtedy, gdy sam się angażuje, a nauczyciel wskazuje mu kierunek.

Usunęliśmy wstęp, powtórzoną „kluczową rolę” i dwa takie same zdania. Do własnych poprawek możesz użyć sprawdzania gramatyki i sprawdzania pisowni, a do wygładzenia rytmu przeredagowania tekstu.

ChatGPT w szkole i na uczelni: uczciwe użycie

Tu zasady są różne w różnych placówkach i zmieniają się z semestru na semestr. Nie istnieje jedna reguła, która dotyczy wszystkich szkół i uczelni w Polsce, dlatego zawsze sprawdź regulamin studiów, wytyczne wydziału, zasady prowadzącego i instrukcję do konkretnej pracy. W przypadku prac dyplomowych liczy się także procedura antyplagiatowa uczelni (uczelnie zwykle korzystają z własnych systemów, między innymi z Jednolitego Systemu Antyplagiatowego).

Bezpieczne zasady, które zwykle mieszczą się w oczekiwaniach nauczycieli:

1. Zapytaj, zanim użyjesz. Jeśli instrukcja nie mówi wprost, zapytaj prowadzącego, czy wolno korzystać z narzędzi AI i w jakim zakresie.
2. Zaznacz użycie, jeśli placówka tego wymaga. Część uczelni wymaga dopisku, do czego użyto AI (np. „do ułożenia planu”, „do korekty językowej”).
3. Nie oddawaj cudzego tekstu jako własnego. Wklejenie całej odpowiedzi czatbota jako pracy własnej może zostać potraktowane jako niesamodzielność, niezależnie od tego, czy wykryje ją program.
4. Sprawdzaj źródła. Bibliografia zmyślona przez model to częsty problem. Każdą pozycję znajdź w katalogu biblioteki albo w bazie, zanim ją wpiszesz.
5. Pisz własne wnioski. To one pokazują, że rozumiesz temat, a nie tylko potrafisz wygenerować tekst.

O granicy między pomocą a plagiatem przeczytasz w poradniku co to jest plagiat oraz jak uniknąć plagiatu. Podobieństwo do dostępnych źródeł możesz sprawdzić w antyplagiacie AdeptWrite, pamiętając, że nie widzi on baz uczelni ani prac, które nie są publicznie dostępne.

Detektor AI: co mówi, a czego nie mówi

Po stronie nauczycieli pojawiły się programy, które szacują, czy tekst został napisany przez AI. Ich wyniki traktuj ostrożnie. Detektor AI w AdeptWrite pokazuje szacunek, a nie dowód: przedział (raczej człowiek, niepewne lub raczej AI) i orientacyjny wynik procentowy. Wymaga co najmniej 40 słów tekstu i przyjmuje do 6000 znaków na jedno uruchomienie. Może się mylić w obie strony, szczególnie przy tekstach krótkich, schematycznych, pisanych przez osoby uczące się polskiego albo po parafrazie lub redakcji. Nigdy nie opieraj oskarżenia o niesamodzielność wyłącznie na wyniku detektora. Dla języków, dla których nie zmierzono jeszcze skuteczności, narzędzie mówi o tym wprost. Więcej o mechanizmie i fałszywych alarmach znajdziesz w poradniku jak działają detektory AI.

Jeśli masz szkic z czatbota i chcesz go zmienić tak, by brzmiał jak Twój, pomaga humanizer AI. Traktuj go jako redakcję stylu, a nie sposób na ukrycie pochodzenia tekstu: jeśli Twoja szkoła lub uczelnia wymaga ujawnienia użycia AI, ujawnij je.

Praktyczny przepływ pracy: od polecenia do własnego tekstu

1. Zacznij od własnych notatek. Wypisz tezę, trzy argumenty i źródła, które znasz.
2. Poproś o plan lub propozycje, nie o gotowy tekst. Wybierz z nich, co pasuje.
3. Napisz szkic sam. Użyj własnych słów i przykładów z lektury, zajęć lub pracy.
4. Poproś o uwagi. „Wskaż zdania niejasne lub za długie” zamiast „popraw wszystko”.
5. Sprawdź fakty i cytaty. Każdą liczbę, datę i cytat odszukaj w źródle.
6. Przejrzyj język. Popraw kalki, odmianę, przecinki i powtórzenia; skorzystaj z korekty i słownika.
7. Zadbaj o źródła. Wpisz tylko pozycje, które naprawdę przeczytałeś.

Lista kontrolna przed oddaniem tekstu

• Wiem, czy moja szkoła lub uczelnia pozwala na użycie AI i w jakim zakresie.
• Każdy fakt, liczba i cytat mają źródło, które sam sprawdziłem.
• Bibliografia zawiera tylko prace, które istnieją i które czytałem.
• Usunąłem kalki („odgrywa kluczową rolę”, „w dzisiejszych czasach”).
• Sprawdziłem odmianę nazwisk, liczebniki i przecinki.
• Tekst zawiera moje przykłady i moje wnioski.
• Jeśli placówka tego wymaga, opisałem, do czego użyłem AI.

Najczęstsze błędy użytkowników

• Ufanie cytatom. Model potrafi „zacytować” fragment, którego nie ma w książce.
• Pytanie o prawo i zdrowie. Odpowiedź czatbota nie zastępuje ustawy, lekarza ani prawnika.
• Wklejanie danych poufnych. Dane osobowe i tajemnice firmy nie powinny trafiać do czatu.
• Oddawanie tekstu bez czytania. Powtórzenia i niezgrabne zdania zdradzają, że nikt go nie przeczytał.
• Wiara w „wykrywacz”. Wynik detektora nie przesądza o autorstwie.

← Wszystkie poradniki