Wat is ChatGPT en hoe gebruik je het verstandig voor teksten?

ChatGPT is een chatbot van het Amerikaanse bedrijf OpenAI die op basis van een taalmodel teksten schrijft, samenvat en herschrijft. Het voorspelt waarschijnlijke woorden, het controleert geen feiten en kan overtuigend onjuiste dingen zeggen. Gebruik het als schrijfhulp, controleer alles zelf, deel geen persoonsgegevens en volg de regels van je school of werkgever.

Het korte antwoord

ChatGPT is een chatbot van het bedrijf OpenAI. Je typt een vraag of opdracht (een prompt) en het programma antwoordt met tekst. Daaronder zit een groot taalmodel: een rekenmodel dat op enorme hoeveelheden tekst is getraind en bij elke stap berekent welk woord of woorddeel statistisch het best past. Het kan daardoor teksten schrijven, samenvatten, vertalen, herschrijven en uitleggen.

Twee dingen zijn daarbij belangrijk om te onthouden:

1. ChatGPT zoekt niet naar de waarheid, het produceert waarschijnlijke tekst. Het kan daardoor feiten, bronnen en citaten verzinnen die er heel overtuigend uitzien. Dat heet vaak hallucineren.
2. Wat je invoert, kan gevoelig zijn. Plak geen persoonsgegevens, vertrouwelijke bedrijfsinformatie of werk van anderen in een chatbot zonder te weten wat er met die invoer gebeurt.

Functies, abonnementen, modellen en voorwaarden van ChatGPT veranderen regelmatig. Wat hieronder staat over de werking is algemeen. Voor actuele details kijk je op de website van OpenAI zelf. Deze uitleg is geschreven op 2026-11-01.

Hoe werkt ChatGPT in gewone woorden?

Een taalmodel leert tijdens het trainen welke woorden en zinsdelen vaak op elkaar volgen. Als je een prompt invoert, bouwt het model het antwoord woord voor woord op. Het heeft geen eigen kennis van de wereld zoals een mens dat heeft, en het controleert geen bronnen terwijl het schrijft. Daaruit volgen een paar eigenschappen die je in de praktijk merkt:

• Vloeiende taal, ook als de inhoud niet klopt. Een foute bewering klinkt net zo zeker als een juiste.
• Antwoorden verschillen per keer. Dezelfde vraag kan twee verschillende antwoorden geven.
• Het model kan actuele gebeurtenissen missen. Tenzij de dienst die je gebruikt het web doorzoekt, kent het alleen informatie tot het einde van zijn trainingsperiode.
• Kwaliteit hangt af van je prompt. Een vage vraag geeft een algemeen antwoord, een precieze opdracht met context geeft een bruikbaarder resultaat.
• Nederlands werkt over het algemeen goed, maar niet altijd foutloos. Let op werkwoordspelling (d/t), samenstellingen, de/het-fouten en Engelse zinsbouw die in het Nederlands stroef klinkt. Een voorbeeld: "Ik hoop dat deze e-mail je goed bereikt" is een letterlijke Engelse constructie, "Ik hoop dat het goed met je gaat" klinkt natuurlijker.

Waarvoor kun je ChatGPT gebruiken bij het schrijven?

Het sterkst is het als hulpmiddel rond je tekst, niet als vervanger van je denkwerk.

Voorbeeldprompts voor school en werk

Een goede prompt bevat vier dingen: rol of doel, context, opdracht en vorm. Hieronder staan voorbeelden die je kunt aanpassen. De onderwerpen zijn verzonnen ter illustratie.

Voor school of studie

• Ik zit in 5 havo en schrijf een betoog over het verbieden van smartphones in de les. Geef mij vijf mogelijke tegenargumenten, elk in één zin. Schrijf het betoog niet zelf.
• Hieronder staat mijn conceptinleiding voor een hbo-verslag. Wijs aan welke onderdelen ontbreken (aanleiding, probleemstelling, doel, opzet) zonder de tekst te herschrijven.
• Leg in eenvoudig Nederlands uit wat een deelvraag is en geef drie voorbeelden over openbaar vervoer.

Voor werk

• Ik werk bij de klantenservice van een energieleverancier. Herschrijf deze e-mail zodat hij vriendelijk, helder en niet langer dan 120 woorden is. Gebruik "u". (Plak daarna alleen tekst zonder namen of klantgegevens.)
• Maak van deze notulen een actielijst met per actie een verantwoordelijke en een deadline. (Controleer eerst of je de notulen mag delen.)
• Geef drie varianten voor een afsluiting van een zakelijke e-mail, van formeel tot informeel.

Tips voor betere uitkomsten

1. Geef context: voor wie schrijf je, in welk register en hoe lang moet het worden?
2. Vraag om een kritische blik: "Welke zwakke plekken heeft deze redenering?" levert vaak meer op dan "schrijf dit voor mij".
3. Werk in rondes: begin met een kort resultaat en verfijn.
4. Geef een voorbeeld van de toon die je wilt.
5. Vraag niet om bronnen en vertrouw ze dan blind. Zoek elke genoemde bron zelf op.

Bronnen en feiten: controleer alles

Het grootste risico voor wie ChatGPT gebruikt voor schoolwerk of een rapport, is een verzonnen of onnauwkeurige bron. Een model kan een titel, auteur en jaartal noemen die er heel echt uitzien maar niet bestaan. Gebruik daarom de volgende regels:

• Neem nooit een bron over zonder haar zelf te hebben gevonden en gelezen.
• Controleer cijfers bij de oorspronkelijke publicatie, bijvoorbeeld het CBS, een ministerie of een wetenschappelijke database.
• Zet geen tekst van ChatGPT in je werk zonder te weten wat je school daarvan vindt (zie hieronder).
• Als een zin je te mooi lijkt om waar te zijn, zoek hem dan op.

Wil je ChatGPT noemen of citeren? Veel stijlgidsen, waaronder APA, hebben richtlijnen voor het vermelden van generatieve AI. Raadpleeg de actuele versie van de stijlgids die je opleiding voorschrijft. Met bronvermelding maken kun je je gewone bronnen in APA, MLA, Chicago, Harvard of IEEE opmaken; controleer de uitkomst altijd tegen de richtlijn van je opleiding.

Privacy en de AVG

Alles wat je invoert, verlaat je eigen computer. Wat er daarna mee gebeurt, staat in de voorwaarden en privacyverklaring van de aanbieder, die kunnen wijzigen en per abonnement verschillen. Het is verstandig om daar zelf naar te kijken voordat je gevoelige informatie invoert.

In Nederland en België geldt de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Dat betekent in de praktijk:

• Voer geen persoonsgegevens van anderen in (namen met contactgegevens, BSN, medische gegevens, personeelsdossiers, leerlingvolgsysteem) zonder dat je weet dat dat mag.
• Voer geen vertrouwelijke bedrijfsinformatie in, zoals contracten, klantlijsten of financiële cijfers, tenzij je werkgever het gebruik van de tool heeft toegestaan.
• Gebruik bij twijfel een geanonimiseerde versie: vervang namen door "Persoon A" en laat details weg.

De Nederlandse toezichthouder voor privacy is de Autoriteit Persoonsgegevens. Daar vind je algemene informatie over de AVG en over de omgang met persoonsgegevens. Veel organisaties hebben ook een eigen beleid voor AI-tools; vraag het na bij je privacyfunctionaris of leidinggevende.

Wat vinden scholen, hogescholen en universiteiten ervan?

Er is geen landelijke regel die voor alle Nederlandse en Vlaamse onderwijsinstellingen gelijk is. Elke instelling bepaalt zelf of en hoe je AI mag gebruiken, vaak per vak of per opdracht. Regels staan meestal in de onderwijs- en examenregeling (OER), het examenreglement of de instructie bij een opdracht, en kunnen veranderen.

Praktisch betekent dat:

1. Lees de regels van je school of opleiding en de instructie van de docent.
2. Vraag het na als iets niet duidelijk is. "Dat stond er niet bij" is geen verweer.
3. Meld het gebruik als dat gevraagd wordt, bijvoorbeeld met een korte vermelding van waarvoor je het hebt gebruikt.
4. Lever je eigen werk in. Een tekst die je zonder toestemming grotendeels door een chatbot laat schrijven, kan als fraude gelden. Meer over wat plagiaat precies is, staat in wat is plagiaat en in plagiaat voorkomen.

Docenten gebruiken soms AI-detectors. Die geven een schatting, geen bewijs, en zijn niet foutloos; hoe ze werken en waar ze misgaan lees je in hoe werkt een AI-detector.

Veelgemaakte fouten

• De eerste uitkomst overnemen. Lees kritisch, schrap wat niet klopt en herschrijf in je eigen stem.
• Bronnen niet controleren. Zie boven.
• Te veel in één prompt stoppen. Splits grote opdrachten in stappen.
• Persoonlijke gegevens plakken. Zie het privacygedeelte.
• Verwachten dat het voor jou denkt. Je analyse, keuze van argumenten en conclusie moeten van jou zijn.
• Het resultaat niet laten nalezen. Spel- en grammaticafouten komen ook in AI-tekst voor.

Hoe AdeptWrite je daarbij helpt

AdeptWrite is geen chatbot en heeft geen verband met OpenAI. De tools zijn gericht op specifieke schrijftaken:

• Wil je een eigen of door AI geschreven concept nalopen? De grammaticachecker controleert spelling, grammatica en leestekens, afgestemd op de officiële spelling (Groene Boekje). Hij verwerkt per keer maximaal 6.000 tekens.
• Klinkt een concept stijf? Met tekst herschrijven kies je uit zeven modi, zoals Standaard, Formeel, Informeel en Academisch.
• Met de AI-checker krijg je een inschatting hoe sterk een tekst lijkt op AI-schrijfwerk. Het is een schatting en geen bewijs; gebruik de uitkomst nooit als enig argument tegen iemand.
• De plagiaatcheck zoekt overeenkomsten met open online bronnen. Een hoge of lage score zegt niet alles; beoordeel de gevonden passages zelf.
• De AI-humanizer herschrijft een AI-concept zodat het natuurlijker en persoonlijker klinkt. Zie het als schrijfverbetering: meld AI-gebruik als je instelling dat vraagt.

Voor de officiële spelling van woorden kun je terecht op woordenlijst.org, de online Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.

← Alle gidsen