ChatGPT ni Nini na Inatumikaje Kuandika kwa Kiswahili?

ChatGPT ni chatbot ya akili mnemba (AI) inayotunga maandishi kutokana na maelekezo unayoandika. Inaweza kusaidia kupanga hoja, kuhariri na kueleza dhana, lakini kwa Kiswahili inaweza kukosea ngeli, kuchanganya maneno ya Kenya na Tanzania, na kubuni marejeo yasiyokuwepo. Daima kagua matokeo yake mwenyewe kabla ya kuyatumia.

ChatGPT ni nini?

ChatGPT ni huduma ya mazungumzo (chatbot) inayotumia akili mnemba, ambayo kwa kifupi huitwa AI (artificial intelligence). Wewe unaandika swali au maelekezo, na huduma inajibu kwa maandishi: maelezo, muhtasari, rasimu ya barua, mpangilio wa insha au mapendekezo ya kuboresha sentensi. Inatolewa na kampuni ya OpenAI, na vipengele, vikomo na mipango yake ya malipo hubadilika mara kwa mara, kwa hiyo angalia tovuti rasmi ya huduma kwa taarifa za sasa badala ya kutegemea makala yoyote, ikiwemo hii.

Kuhusu istilahi: "akili mnemba" ni mojawapo ya maneno ya Kiswahili yanayotumika kwa AI, lakini matumizi hayajafikia makubaliano ya wote. Utaona pia "akili bandia" au kifupi "AI" tu kwenye vyombo vya habari na vyuoni. Katika mwongozo huu tutatumia "AI" na "akili mnemba" kwa kubadilishana. Kwa maneno rasmi ya Kiswahili sanifu, rejea Baraza la Kiswahili la Taifa (BAKITA).

ChatGPT inajibu vipi?

Hakuna haja ya istilahi ngumu. Mfumo huu ni modeli kubwa ya lugha: ulifunzwa kwa maandishi mengi sana ili ujue ni neno gani lina uwezekano mkubwa wa kufuata maneno yaliyotangulia. Unapouliza swali, unatunga jibu neno baada ya neno kwa kutumia mifumo hiyo ya lugha. Mambo matatu yanafuata kutokana na hili, na yanamhusu kila mwandishi:

1. Unatunga, haunukuu. Jibu linaweza kusikika la uhakika hata likiwa si sahihi. Ukiomba marejeo, unaweza kutunga jina la kitabu, mwandishi na mwaka vinavyoonekana halisi lakini havipo.
2. Ubora hutegemea maelekezo yako. Swali lisilo wazi hupata jibu la jumla. Ukitaja mada, msomaji, urefu na toni, unapata rasimu iliyo karibu zaidi na unachotaka.
3. Haujui mazingira yako. Haujui kanuni za idara yako, mtindo wa marejeo anaotaka mhadhiri, wala sera ya chuo kuhusu AI, hadi uziseme.

ChatGPT ni imara wapi, na inateleza wapi kwa Kiswahili?

Kiswahili kina rasilimali chache za kidijitali kuliko Kiingereza, kwa hiyo ubora wa maandishi ya AI kwa Kiswahili unaweza kuwa na mapungufu. Hatutoi asilimia ya usahihi kwa sababu hatujapima jambo hili kwa njia ya kuaminika; badala yake hizi ni sehemu za kuangalia kwa makini.

Makosa ya ngeli (upatanisho wa kisarufi)

Kiswahili hupanga nomino katika ngeli, na viambishi vya vitenzi na vivumishi lazima vilingane na ngeli ya nomino. Katika sentensi ndefu, AI wakati mwingine hupoteza upatanisho huu.

Kabla (rasimu ya AI yenye makosa):

Vitabu vilivyotolewa na maktaba ni mingi na yamesaidia wanafunzi wengi.

Baada (imesahihishwa):

Vitabu vilivyotolewa na maktaba ni vingi na vimewasaidia wanafunzi wengi.

Hapa "vitabu" ni ngeli ya KI-VI, kwa hiyo kivumishi ni "vingi" na kitenzi kinahitaji kiambishi "vi-" ("vimewasaidia"). Mfano huu umeandikwa kuonyesha aina ya kosa, si matokeo ya jaribio halisi la ChatGPT.

Maneno ya Kenya, ya Tanzania na Sheng

Kiswahili kinazungumzwa Tanzania, Kenya, Uganda, DR Congo na kwingineko, na kuna tofauti za msamiati na mazoea; kwa mfano, usafiri wa umma unaitwa matatu Kenya na daladala Tanzania. Mwandishi wa Tanzania anayeandika kwa mhadhiri wa Dar es Salaam anaweza kupata rasimu yenye maneno ya mazungumzo ya Nairobi au Sheng yasiyofaa kwa kazi ya kitaaluma.

Kabla:

Mwalimu alituambia tuache kuchill tuanze kudunga vitabu kwa ajili ya mtihani wa kesho.

Baada (toni ya kitaaluma, Tanzania):

Mwalimu alituelekeza tuache kupumzika na tuanze kujisomea kwa bidii kwa ajili ya mtihani wa kesho.

Ukiomba kwenye maelekezo: "Andika kwa Kiswahili sanifu cha Tanzania, bila Sheng", unapata matokeo yaliyo karibu zaidi, lakini bado yakague.

Marejeo yaliyobuniwa

Hili ndilo hatari kubwa zaidi kitaaluma. Ukiomba "orodha ya vitabu vitano kuhusu fasihi ya Kiswahili", AI inaweza kukupa vyeo vya vitabu na waandishi vinavyosikika halisi lakini ambavyo havipo, au vyenye mwaka au mchapishaji usio sahihi. Kamwe usiweke rejeo kwenye kazi bila kulifungua mwenyewe, kupitia maktaba ya chuo, Google Scholar au tovuti ya mchapishaji. Kisha litengenezee muundo sahihi kwa Citation Generator.

Matumizi matatu salama kwa wanafunzi

1. Kupanga na kuchambua mada. Omba mapendekezo ya vipengele vya mada kabla hujaandika, kisha uchague mwenyewe. Unaweza pia kutumia Kitengeneza Mpangilio wa Maandishi kupata mpangilio wa awali.
2. Kuelewa dhana. Omba maelezo rahisi ya dhana ngumu (kwa mfano, "ngeli ni nini?"), kisha thibitisha kwenye kitabu cha kiada au kamusi.
3. Kuhariri kazi yako mwenyewe. Bandika aya uliyoandika na uombe mapendekezo ya kuifanya iwe wazi zaidi, kisha amua ni yapi ya kukubali. Hii inalinda sauti yako, na pia hukupa kujifunza.

Matumizi matatu hatarishi

1. Kuwasilisha rasimu ya AI kama kazi yako. Vyuo vingi vina sera kuhusu AI: baadhi huruhusu matumizi madogo yakitajwa, nyingine hukataza. Soma sera ya chuo chako na muulize mhadhiri kabla. Ukiwasilisha maandishi ya mtu mwingine au mashine kama yako, hilo linaweza kuhesabiwa kuwa kosa la kitaaluma; angalia pia wizi wa maandishi ni nini.
2. Kuamini marejeo, takwimu na tarehe zake. Hivi vinaweza kuwa vya kubuni. Kila ukweli lazima uthibitishwe kwenye chanzo cha msingi.
3. Kubandika taarifa za siri. Usiweke majina kamili, namba za vitambulisho, data ya utafiti ambayo haijaruhusiwa kutolewa, wala mawasiliano ya kazi yenye siri. Soma masharti ya faragha ya huduma unayotumia.

Orodha ya kukagua Kiswahili cha AI

Rasimu ikishakuja, ipitie kwa hatua hizi kabla ya kuitumia:

• ☐ Ukweli: majina, tarehe, takwimu na marejeo yamethibitishwa kwenye chanzo halisi.
• ☐ Ngeli na viambishi: kila kivumishi na kitenzi kinalingana na nomino yake.
• ☐ Msamiati: hakuna Sheng wala maneno ya nchi nyingine yasiyofaa kwa msomaji wako; maneno ya mkopo yamepitiwa kwenye Kamusi ya Kiswahili.
• ☐ Tahajia: maneno kama dhahabu, thamani, ghali, lugha na tafadhali yameandikwa kwa dh, th na gh; "kwa hiyo", "kwa sababu" na "sasa hivi" yameandikwa kando.
• ☐ Alama za uandishi: nukta, koma na alama za nukuu zimewekwa vizuri.
• ☐ Toni: salamu na vyeo vinafaa msomaji (barua ya kazi si ujumbe wa rafiki).
• ☐ Sauti yako: umeongeza mifano yako mwenyewe ili maandishi yasiwe ya jumla.
• ☐ Taarifa ya matumizi: kama chuo au mwajiri anataka kujua, umetaja kwamba ulitumia AI.

Zana za AdeptWrite zinazofaa hatua hizi

• Grammar Checker ya Kiswahili: inakagua sarufi, tahajia na alama, na kuangazia kila badiliko. Marekebisho yanatoka kwa AI, kwa hiyo yasome kabla ya kukubali.
• Spell Checker ya Kiswahili: inalinganisha maneno yako na kamusi ya tahajia ya Kiswahili kwenye kivinjari. Kamusi hii ni orodha ya zamani na haina maneno yote mapya, kwa hiyo neno lililoangaziwa linaweza kuwa sahihi; hakikisha na BAKITA au kamusi ya kuaminika.
• AI Humanizer ya Kiswahili: inaandika upya rasimu ili isomeke kwa asili zaidi bila kubadilisha maana. Haibadilishi ukweli wala haikupi ruhusa ya kuficha matumizi ya AI pale sera inapotaka yataje.
• AI Detector: inatoa makadirio kama maandishi yanafanana na ya AI. Alama ni makadirio, si ushahidi; ni dhaifu kwa maandishi mafupi (chini ya maneno 40 haitoi makadirio), na haifai kuwa ushahidi pekee dhidi ya mtu. Hatudai usahihi wowote maalum kwa Kiswahili.

Mfano wa maelekezo yanayofaa kwa Kiswahili

Maelekezo yasiyo wazi: "Andika insha kuhusu kilimo."

Maelekezo bora:

Nipe mpangilio wa insha ya maneno 800 kuhusu changamoto za wakulima wadogo wa mahindi mkoani Mbeya, kwa msomaji ni mhadhiri wa chuo kikuu. Tumia Kiswahili sanifu cha Tanzania, bila Sheng. Orodhesha vipengele vya hoja tu, bila kubuni takwimu wala marejeo.

Tofauti ni kwamba bora inataja kazi (mpangilio, si insha nzima), msomaji, lugha, na inakataza kubuni takwimu. Kuandika mpangilio kisha kuandika insha mwenyewe ni njia salama zaidi ya kutumia AI kitaaluma. Kama unahitaji kuandika utangulizi, soma jinsi ya kuandika utangulizi wa insha.

Mfano kamili wa kuhariri rasimu ya AI

Tuseme mwanafunzi wa chuo kikuu cha Nairobi aliomba aya kuhusu umuhimu wa maktaba, na AI ikamrudishia hii:

Maktaba ni muhimu sana kwa wanafunzi kwasababu inawapa vitabu mingi. Pia inasaidia kujifunza vizuri na hivyo wanafunzi wanaweza kufaulu mitihani yao. Hata hivyo wanafunzi wengi hawatumii maktaba.

Makosa ni matatu. "Kwasababu" inapaswa kuwa "kwa sababu" (maneno mawili). "Vitabu mingi" halipatani kingeli; ni "vitabu vingi". Baada ya "Hata hivyo" tunahitaji koma. Pia aya ni ya jumla: haina mfano wala chanzo. Toleo lililohaririwa:

Maktaba ni muhimu kwa wanafunzi kwa sababu inawapa vitabu vingi ambavyo hawawezi kuvinunua. Hata hivyo, wanafunzi wengi bado hawaitumii. Mfano, katika chuo changu, nimeona kwamba maktaba hujaa wakati wa mitihani tu.

Angalia tulichofanya: tulirekebisha sarufi na tahajia, tuliondoa sentensi iliyojirudia, na tukaongeza uzoefu wa mwandishi ambao AI haiwezi kuujua. Hatua ya mwisho ndiyo inayofanya kazi iwe yako. Kama huna uhakika wa kila badiliko, pitisha aya kwenye kikagua sarufi na usome mabadiliko yaliyoangaziwa moja moja.

Jinsi ya kutaja matumizi ya AI

Kama chuo au mwajiri wako anataka ujue kwamba ulitumia AI, andika taarifa fupi na ya wazi mwishoni mwa kazi, kwa mfano: "Nilitumia chatbot ya AI kupendekeza mpangilio wa awali wa insha hii; maudhui, marejeo na uhariri wa mwisho ni kazi yangu." Taarifa hii haikulindi ikiwa sera inakataza matumizi yote, kwa hiyo kwanza jua sheria. Mitindo ya marejeo kama APA ina maelekezo yake ya kutaja zana za AI na hubadilika kwa matoleo, kwa hiyo angalia mwongozo wa mtindo unaotumia chuoni kwako.

Hitimisho

ChatGPT ni zana ya kutunga maandishi, si mwalimu wala chanzo cha ukweli. Kwa Kiswahili, itumie kupanga, kueleza na kuhariri, lakini kagua ngeli, msamiati wa nchi yako, tahajia na hasa marejeo. Wajibu wa kilichowasilishwa unabaki kwako, na sera ya chuo au mwajiri wako ndiyo inayoamua kinachoruhusiwa.

← Miongozo yote