Ngoko, Krama Madya, lan Krama Alus ing Tulisan: Cara Milih Ragam Tutur

Ing tulisan Basa Jawa, pilih ragam manut sapa sing diwaca: ngoko kanggo kanca lan catetan pribadi, krama madya kanggo wong sing durung akrab, lan krama alus kanggo guru, pak lurah, lan atasan. Ajegna siji ragam saka wiwitan nganti pungkasan. Dokumen dinas lumrahé nganggo Basa Indonesia baku, dudu Jawa.

Wangsulan cekak: ragam endi sing dipilih ing tulisan?

Pilih ragam saka sapa sing bakal maca, dudu saka sapa sing nulis. Marang kanca sepantaran, adhi, lan catetan pribadi, ngoko wis cukup. Marang wong sing durung akrab utawa luwih tuwa nanging ora adoh, krama madya aman. Marang guru, pak lurah, atasan, lan tokoh adat, krama alus (krama ditambah tembung inggil kanggo wong sing disapa) kudu dipilih. Sing paling penting: ajegna. Siji layang kudu nganggo siji ragam, ora gonta-ganti saben ukara.

Ing tulisan, ragam tutur luwih katon tinimbang ing omongan, amarga ora ana swara lan ekspresi kanggo nggampangaké. Wong sing maca mung ndeleng tembung. Mula ragam sing campur-campur gampang diwaca minangka ora sopan utawa kurang ngerti.

Pandhuan iki mbandhingaké telung ragam, nuduhaké siji pesen ditulis ing telung tingkat (kanggo guru, pak lurah, lan atasan), nerangaké kapan sing tepat nganggo Basa Jawa utawa Indonesia ing dokumen dinas, lan menehi dhaptar priksa. Kanggo tembung lan sapaan sing luwih jangkep, waca Unggah-ungguh Basa Jawa.

Telung ragam sing paling kerep dienggo

Sawetara cathetan:

• Jeneng lan wates tingkat tutur beda-beda gumantung buku utawa guru (ana sing ngomong krama lugu, ana sing krama madya). Yen sampéyan nulis tugas sekolah, tututi istilah ing buku ajar.
• Ngoko ora padha karo kasar. Ngoko alus, yaiku ngoko sing dicampur tembung inggil kanggo wong liya, lumrah dienggo marang wong tuwa sing akrab.
• Krama ora padha karo "luwih apik". Krama sing salah bisa luwih ngganggu tinimbang ngoko sing bener.

Siji pesen ing telung tingkat: layang menyang guru, pak lurah, lan atasan

Latihan paling apik yaiku nulis pesen sing padha ing telung ragam. Conto ing ngisor direka kanggo latihan.

Kahanan 1: ora bisa mlebu sekolah

Ngoko (marang kanca): Aku ora bisa mlebu dina iki, awakku lara. Tulung kandhakna Bu Guru yen aku ijin.

Krama madya (marang kanca sing luwih tuwa utawa wali kelas sing durung akrab): Kula mboten saged mlebet dinten menika, badan kula gerah. Tulung dipunaturaken dhateng Bu Guru bilih kula ijin.

Krama alus (layang menyang guru): Nuwun, Bu Guru. Kula [jeneng], siswa kelas [kelas], nyuwun pirsa saha ngaturaken ijin awit dinten menika kula gerah, mila boten saged tumut pasinaon. Matur nuwun sanget awit kawigatosan Ibu.

Wigatiné: ing layang menyang guru, awaké dhéwé nganggo kula lan nyuwun, dene guru disapa nganggo Ibu lan tembung kaya kawigatosan sing luhur. Aja nganggo dhahar utawa tindak kanggo awaké dhéwé.

Kahanan 2: njaluk surat keterangan menyang kelurahan

Ngoko (marang kanca sing ngurus): Aku arep njaluk surat keterangan domisili, syarate apa waé?

Krama madya (marang tanggi sing dadi pengurus RT): Kula badhé nyuwun surat keterangan domisili, sarat-saratipun punapa kémawon?

Krama alus (marang pak lurah utawa perangkat desa): Kanthi hormat, kula nyuwun pirsa bab tata cara ngurus surat keterangan domisili. Mugi Bapak Lurah kersa maringi katrangan bab sarat-sarat lan wekdal pelayanan. Matur nuwun.

Kahanan 3: njaluk ijin saka kantor

Ngoko (marang kanca kerja sing sepantaran): Aku esuk iki telat, motorku mogok. Mengko aku nyusul.

Krama madya (marang kanca kerja sing luwih tuwa): Kula enjing menika telat, motor kula mogok. Mangké kula nyusul.

Krama alus (marang atasan): Nuwun sèwu, Bapak. Kula badhé ngaturaken bilih enjing menika kula telat awit motor kula mogok. Kula badhé nyusul sakwisipun perkawis menika rampung. Matur nuwun.

Dibandhingaké siji-siji, katon pola: saya dhuwur wong sing disapa, saya akèh tembung pambuka (Nuwun, Kanthi hormat, Nuwun sèwu), tembung andhap kanggo awaké dhéwé (kula, nyuwun, ngaturaken), lan tembung luhur kanggo wong liya (kersa, maringi, Ibu, Bapak).

Kapan nganggo Basa Jawa lan kapan Basa Indonesia?

Iki pitakon sing kerep ora diomongaké. Basa Jawa gedhé ing omah lan paguyuban, nanging dokumen dinas lumrahé nganggo Basa Indonesia baku. Pedoman umum:

• Basa Jawa: pesen paguyuban, undhangan acara adat (pinanggih manten, tahlilan, kerja bakti), pidato atur pambagya, cerkak, geguritan, tulisan mata pelajaran Basa Jawa, lan chat karo kulawarga.
• Basa Indonesia baku: surat lamaran kerja ing perusahaan, surat dinas kelurahan, kantor, lan sekolah negeri, laporan, skripsi, lan email resmi, kajaba lembaga utawa dosen mbutuhaké Basa Jawa (umpamané skripsi jurusan Basa Jawa).
• Campuran sing dikarepaké: ora kabeh dokumen kudu murni. Salam pambuka (Nuwun, Sugeng enjing) bisa dienggo ing layang Indonesia, nanging isiné tetep siji basa.

Yen ragu, takon pangaturé acara, guru, utawa dosen pembimbing. Pedoman lembaga luwih dhuwur tinimbang kabiasaan pribadi.

Ana uga bedane struktur: Basa Indonesia baku ora nduwèni tingkat tutur kaya Jawa, mula sopan santun diwujudaké liwat pilihan sapaan (Bapak/Ibu, Saudara), tembung ganti, lan formula layang. Tinimbang nerjemahaké krama menyang Indonesia, nulis dhéwé nganggo formula Indonesia baku.

Conto liyane: pengumuman grup RT lan undhangan

Tulisan sing dibaca akèh wong, kayata pengumuman grup RT utawa undhangan kerja bakti, butuh ragam sing ora kaku nanging tetep sopan, amarga sing maca ana sing enom lan ana sing sepuh. Ing kahanan iki krama madya biasané paling pas. Conto (direka kanggo latihan):

Ngoko (grup kanca enom): Kerja bakti dina Minggu jam 07.00, ayo kabèh teka. Gawa sapu lan cangkul dhéwé-dhéwé.

Krama madya (grup RT): Kerja bakti dinten Minggu jam 07.00. Para warga dipunaturi rawuh, saha mbetha sapu lan pacul piyambak-piyambak.

Krama alus (undhangan resmi saka pengurus): Para warga ingkang minulya, kanthi punika kula ngaturi panjenengan sedaya tumut kerja bakti ing dinten Minggu, jam 07.00. Mugi sedaya kersa rawuh. Matur nuwun.

Kanggo pengumuman, ukara cendhak luwih migunani tinimbang ukara dawa. Sebutna dina, jam, panggonan, lan perkara sing kudu digawa ing wiwitan, banjur nuli pambuka sopan. Yen pesen iki bakal disebar menyang akèh grup, cek maneh ejaan jeneng dusun, dina, lan wektu, amarga salah cilik ing kene kerep ngganggu warga.

Tembung ganti ing telung ragam

Tembung ganti iku "tandha" sing paling cepet katon ing tulisan. Tabel ngisor nuduhaké pilihan sing lumrah:

Ora kudu nganggo tembung ganti ing saben ukara. Basa Jawa lan Indonesia padha-padha nglilani tembung ganti dibuwang yen wis cetha. Ing layang resmi, malah luwih alus nyebut jabatan: Bapak Kepala Sekolah kersa maringi katrangan, tinimbang panjenengan kersa.

Ejaan ing telung ragam

Ragam ora ngowahi aturan ejaan. Ing ngoko, krama, lan krama alus, ejaan baku (PUEBJ) tetep dienggo: dh lan th ora dibusak, taling é ditulis, lan swara [ɔ] ing pungkasan tembung ditulis a.

Ejaan cakapan sah ing dialog cerkak lan chat akrab, nanging layang menyang guru utawa lurah kudu baku. Waca bahasan dhasar ing Tembung Jawa sing Kerep Kleru.

Kesalahan sing paling kerep ing tulisan

1. Wiwit krama, mungkasi ngoko. Layang diwiwiti Nuwun, Bapak, nanging pungkasané Aku matur nuwun ya. Pilih siji.
2. Kula kanggo ukara, nanging tembung liyané ngoko. Kula arep nulis kudu Kula badhé nyerat (utawa Kula badhé nulis).
3. Nganggo inggil kanggo awaké dhéwé. Kula dhahar kudu Kula nedha; kula tindak kudu kula késah.
4. Ngowahi ngoko kanthi mung nambahi "-ipun". Krama ora mung tambahan wuri; akèh tembung ganti lengkap (omah dadi griya).
5. Basa Jawa kanggo dokumen sing njaluk Indonesia. Lamaran kerja ing perusahaan lumrahé ditulis Indonesia baku.
6. Ngandelaké terjemahan mesin tanpa dibaca. Tembung inggil gampang ketuker.

Dhaptar priksa sadurungé ngirim

• Sapa sing maca? Wis dipilih siji ragam?
• Awaké dhéwé nganggo tembung andhap lan wong liya nganggo tembung luhur?
• Apa pambuka lan panutup cocog (Nuwun, Kanthi hormat, Matur nuwun)?
• Apa ejaané baku (dh, th, é, a ing pungkasan)?
• Apa dokumen iki kudu nganggo Jawa utawa Indonesia?
• Apa jeneng lan jabatan wong sing disapa ditulis bener lan lengkap?

Nganggo piranti AdeptWrite kanggo nyunting ragam

AdeptWrite bisa nulung, nanging ora ngganti pangrasa basa. Tegesé:

• Ganti Nada ngowahi tulisan antarane nada resmi, kantor, lan santai. Asilé perkiraan, lan ora dijamin pas kanggo tembung krama inggil. Mula wacanen maneh asilé lan cocogna karo conto ing ndhuwur.
• Cek Ejaan Jawa nemokaké ejaan cakapan (opo, sopo, duwit) miturut daftar pasangan PUEBJ. Piranti iki ora ngecek manawa ragam tutur wis bener.
• Rapèkaké Ukara bisa nulung nata ukara sing kebèlit-bèlit.
• Cek Tata Basa ngecek tata basa lan tandha waca. Asilé perkiraan lan butuh dicek maneh.

Kanggo layang penting, jaluken wong sing mangerti unggah-ungguh (guru, dosen, utawa wong tuwa) maca pungkasané. Rujukan ejaan: PUEBJ saka Balai Bahasa Provinsi DIY; teges tembung: Bausastra Jawa (Poerwadarminta).

Pitakon sing kerep ditakokaké

Wangsulan cekak ana ing FAQ ngisor. Kanggo aturan ejaan sing nglengkapi, waca Ejaan Basa Jawa miturut PUEBJ.

← Kabèh pandhuan