Ejaan Basa Jawa miturut PUEBJ: dh, th, é, è, lan Aturan Liyané

Ejaan Latin Basa Jawa diatur dening PUEBJ, pedoman saka Balai Bahasa Provinsi DIY. Pokokė ana papat: dh lan th ditulis kanggo swara retrofleks, vokal é, è, lan e dibédakaké, swara [ɔ] ing pungkasan tembung ditulis a (apa, dudu opo), lan tembung ulang nganggo tandha hubung. Pandhuan iki ngringkes aturan kuwi karo tabel kleru lan bener.

Wangsulan cekak: apa aturan ejaan Basa Jawa sing paling penting?

Ejaan baku Basa Jawa aksara Latin diatur dening Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (PUEBJ), diterbitaké Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta. Ana papat aturan sing paling kerep kepèngin: (1) huruf dh lan th ditulis kanggo swara retrofleks, mula dhuwit lan kathok, dudu duwit lan katok; (2) vokal é, è, lan e (pepet) dibédakaké; (3) swara [ɔ] ing pungkasan tembung ditulis a, mula apa, sapa, sega, dudu opo, sopo, sego; (4) tembung ulang ditulis nganggo tandha hubung, kayata bocah-bocah.

Pandhuan iki ngringkes papat aturan kuwi lan nambahi aturan aksara gedhé, tembung ulang, lan pamisahan tembung. Saben aturan ana tabel kleru lan bener. Yen sampéyan butuh pandhuan sing luwih jero kanggo pasangan tembung, waca Tembung Jawa sing Kerep Kleru lan seri tembung baku.

Sumber aturan lan cathetan jujur

PUEBJ iku pedoman ejaan kanggo Basa Jawa sing ditulis nganggo huruf Latin. Edhisi 1991 disiapaké kanggo Kongres Basa Jawa I, banjur direvisi (cathetan sing kita duwé nyebutaké 2006, 2011, lan 2015). Kanggo teges lan wujud tembung, rujukan sing lumrah yaiku Bausastra Jawa (Poerwadarminta), sing bisa dipriksa ing leksikon sastra.org.

Cathetan jujur ing tanggal 2026-11-01: PDF PUEBJ edhisi 2011 bisa dijupuk saka arsip, nanging kita durung mriksa saben aturan ing kéné baris-baris karo teks pedoman. Mula pandhuan iki njlentrehaké aturan kanthi basa kita dhéwé lan ora ngutip pasal. Entri ing kaca tembung baku AdeptWrite uga isih ditandhani durung dicek langsung. Kanggo skripsi, layang dinas, utawa tugas sing dinilai, cocogna maneh karo PUEBJ edhisi anyar lan pedoman sekolah utawa kampusmu.

Siji prinsip sing perlu dingerteni saka wiwitan: ejaan baku ora mung niru lafal. Akèh wong Jawa ngucapaké apa kaya "opo", nanging tulisan baku tetep apa. Ucapan lan tulisan ora kudu padha.

Aturan 1: huruf dh lan th

Basa Jawa nduwèni rong pasang konsonan sing dibédakaké: d lan dh, t lan th. D lan t iku swara dental (ilat nyenggol untu), dene dh lan th iku swara retrofleks (ilat ditekuk munggah). Beda iki mbédakaké teges tembung.

Pasangan wedhi lan wedi iku bukti paling cetha. Bocah-bocah dolanan wedhi ing pinggir pantai tegesé dolanan pasir, dene Bocah-bocah wedi ing pinggir pantai tegesé padha ajrih. Yen dh ora ditulis, pamaca kudu nebak saka ukara.

Kleru sing kerep: ngeculaké h nalika ngetik cepet ing ponsel utawa kibor sing ora gampang nulis dh. Cara gampang: simpen tembung-tembung mau ing kamus kibor utawa nggunakna Cek Ejaan Jawa kanggo nyaring sakwisé nulis.

Aturan 2: vokal é, è, lan e

Ing Basa Jawa ana telung swara sing ditulis nganggo huruf e ing kibor biasa. Ejaan lengkap mbédakaké telu mau:

Telu-telune ana ing tembung padinan: kowé lan dhéwé nganggo taling é, sèket lan bèbèk nganggo taling è, dene sega lan bener nganggo pepet. Yen diakritik dibuwang, pamaca kudu nebak lafalé saka konteks, lan iku sebabé kamus lan buku pelajaran nulis diakritik.

Cathetan: ing praktik, akèh buku, koran, lan layang sing nulis taling nganggo e polos amarga ngarepake pamaca wis ngerti saka konteks. PUEBJ nyaranaké diakritik kanggo ngindhari rancu. Kanggo tulisan sekolah lan kampus, tulis diakritik ing tembung sing bisa rancu, lan ajeg saka wiwitan nganti pungkasan.

Cara ngetik é lan è ing piranti

• Ponsel Android lan iOS: tahan huruf e ing kibor nganti menu pilihan metu, banjur pilih é utawa è.
• Windows: tahan Alt lan ketik kode (Alt+130 kanggo é, Alt+138 kanggo è), utawa tambahaké kibor "United States-International".
• Mac: tahan tombol e, banjur pilih angka ing ngisor huruf.
• Word lan Google Docs: sisipake nganggo menu simbol, utawa nganggo AutoCorrect supaya dhewe dadi dhéwé.

Aturan 3: swara [ɔ] ing pungkasan tembung ditulis a

Iki aturan sing paling kerep dilanggar ing chat. Swara kaya "o" ing pungkasan tembung ngucapaké (ing akèh dialek) ditulis a ing ejaan baku.

Aturan iki ora nglarang ragam cakapan ing omongan. Kowé bisa ngucapaké "opo" nalika guneman, ing tulisan baku ditulis apa. Ing tulisan santai kaya chat utawa caption, wong akèh nulis opo; iku pilihan gaya, dudu kleru gedhé, nanging ora cocog kanggo tugas sekolah lan layang resmi.

Waspadai tembung sing pancen nganggo o

Ora kabèh tembung kanthi o ing pungkasan iku kleru. Akèh tembung nganggo o sing bener, kayata loro (angka 2) lan wolu (angka 8). Lan ana serapan lan jeneng panggonan kayata Solo, radio, lan video. Aturan ngganti o dadi a mung dienggo kanggo tembung Jawa asli sing ucapané [ɔ], dudu kanggo serapan utawa jeneng panggonan.

Mula sadurungé ngganti, pikir: apa tembung iki Jawa asli? Apa o iku ana ing suku pungkasan? Yen ragu, cocogna karo Bausastra Jawa utawa Cek Tembung Baku.

Aturan 4: tembung ulang nganggo tandha hubung

Tembung ulang ditulis nganggo tandha hubung (-) ing antarané. Iki cocog karo praktik ejaan Indonesia sing dienggo bareng ing Jawa.

Dwilingga iku tembung sing diulang sakabèhé, kayata bocah-bocah. Ana uga dwipurwa (suku wiwitan diulang, kayata tetuku saka tuku) lan dwiwasana. Dwipurwa lan dwiwasana ora nganggo tandha hubung amarga wis dadi siji tembung. Mung dwilingga lan dwilingga salin swara sing nganggo tandha hubung.

Piranti AdeptWrite nduwèni aturan mekanik kanggo iki: yen ana tembung diulang tanpa tandha hubung, kayata bocah bocah, mesin ejaan nyaranaké bocah-bocah. Aturan iki ngecek pola, dudu teges, mula tembung sing diulang kanthi sengaja (kayata ing geguritan) kudu dipriksa sampéyan dhéwé.

Aturan 5: aksara gedhé

Aksara gedhé (huruf kapital) ing Basa Jawa dienggo kanthi pola sing meh padha karo Basa Indonesia:

1. Wiwitan ukara. Simbah lagi lunga menyang pasar.
2. Jeneng wong lan jeneng panggonan. Pak Sutrisno, Ngayogyakarta, Surakarta, Gunung Merapi.
3. Jeneng dina, sasi, lan preinan. Setu, Sura, Lebaran.
4. Jeneng basa lan bangsa. Basa Jawa, Basa Indonesia.
5. Sapaan lan gelar nalika nunjuk wong tartamtu. Bapak Lurah, Ibu Guru, Mas Bagas.
6. Jeneng instansi lan dokumen resmi. Balai Bahasa Provinsi DIY, Pedoman Umum Ejaan.

Aksara gedhé ora dienggo kanggo tembung umum ing tengah ukara. Tulisen aku arep takon marang bapak yen bapak iku sebutan umum, nanging Bapak Sutrisno yen jeneng lan gelar.

Aturan 6: pamisahan lan panggandheng tembung

Ing ejaan Indonesia lan Jawa sing dienggo bareng, ana pola sing ajeg:

• Ater-ater lan panambang ditulis nyambung karo tembung dhasar: dijupuk, kepéngin, ditulisaké, panulisan.
• Tembung ancer-ancer (preposisi) ditulis pisah: ing omah, saka kutha, menyang pasar, kanggo kowé.
• Tembung ganti dudu panambang. Tembung -ku, -mu, lan -é nyambung karo tembung sadurungé: bukuku, bukumu, bukuné.
• Tembung "ning" lan "ing". Ing tulisan baku, ing sing dienggo. Ning kuwi ragam cakapan.

Dibuwang iku ater-ater di- (pasif), dudu ing. Kleru bab iki kerep ana nalika wong nulis cepet.

Tabel kleru lan bener sing dicek karo mesin ejaan

Tabel ngisor iki nglumpukaké pasangan sing dicek AdeptWrite nganggo daftar pasangan lan aturan mekanik. Siji pasangan ditaut menyang kaca tembung baku sing luwih jero.

Conto sadurungé lan sakwisé

Chat sing ditulis niru lafal:

Mas, sopo sing arep teko nang rapat sesuk? Aku lungo ning Solo, duwit wis tak transfer.

Sakwisé dibenerake miturut PUEBJ:

Mas, sapa sing arep teka ing rapat sesuk? Aku lunga menyang Solo, dhuwit wis dak transfer.

Owahan sing ditindakaké: sopo dadi sapa, teko dadi teka, nang dadi ing, lungo dadi lunga, ning dadi menyang (amarga arah), duwit dadi dhuwit, lan tak dadi dak (ater-ater tembung ganti kapisan). Panggunaan tak utawa dak gumantung pedoman sing dienggo; ing akèh buku sekolah, dak sing ditulis.

Paragraf cekak saka tugas sekolah:

Bocah bocah ing desaku seneng dolanan wedi ing pinggir kali. Gede-gedene ora sepira nanging banyuné adhem.

Sakwisé dibenerake:

Bocah-bocah ing desaku seneng dolanan wedhi ing pinggir kali. Gedhéné ora sepira nanging banyuné adhem.

Ing kéné ana telung owahan: tandha hubung ing bocah-bocah, dh ing wedhi, lan gedhé ngganti gede. Yen wedi ditinggal tanpa h, pamaca bisa mikir bocah-bocah padha ajrih ing pinggir kali.

Tuntunan praktis kanggo siswa lan mahasiswa

Basa Jawa isih dadi pelajaran ing akèh sekolah ing Jawa Tengah, Daerah Istimewa Yogyakarta, lan Jawa Timur. Guru biasané nilai ejaan nalika nulis karangan, geguritan, lan cerkak. Ana sawetara kabiasaan sing mbiyantu:

1. Tulis dhisik, priksa mengko. Aja mikir ejaan nalika konsep. Sakwisé rampung, maca maneh mung kanggo ejaan.
2. Gawé dhaptar pasangan pribadi. Catet limang nganti sepuluh tembung sing kerep kleru kanggo sampéyan, kayata dhuwit, kathok, gedhé.
3. Cocogna karo kamus. Kanggo tembung sing durung tamtu, goleka ing Bausastra Jawa sadurungé yakin.
4. Ajeg. Yen guru mrentah nganggo diakritik, nganggo ing saindenging tulisan. Aja campur.
5. Bédakna ragam. Tulisan chat boleh santai, nanging tugas lan layang resmi kudu baku.

Kanggo mahasiswa sing nulis skripsi Basa Jawa, ejaan mung siji bagéan saka pedoman fakultas. Format, sitasi, lan bab-bab kudu nuruti pedoman kampus. Waca uga Unggah-ungguh Basa Jawa kanggo milih ragam tutur sing cocog ing tulisan resmi.

Dhaptar priksa ejaan sadurungé ngirim

• Apa dh lan th wis ditulis ing tembung kayata dhuwit, kathok, wedhi, gedhé?
• Apa é, è, lan e wis ajeg ing saindenging tulisan?
• Apa swara [ɔ] ing pungkasan tembung Jawa asli wis ditulis a (apa, sapa, sega)?
• Apa tembung ulang kayata bocah-bocah wis nganggo tandha hubung?
• Apa aksara gedhé ana ing wiwitan ukara, jeneng wong, lan jeneng panggonan?
• Apa ater-ater di- lan panambang kayata -ake, -ana wis nyambung?
• Apa ing lan menyang kapisah saka tembung sing ngetutaké?

Apa sing bisa lan ora bisa dicek AdeptWrite

Basa Jawa isih durung nduwèni kamus Hunspell sing bisa dienggo bebas, mula Cek Ejaan Jawa ora mriksa saben tembung. Piranti iki mung nggoleki kleru nganggo rong cara: daftar pasangan tembung (kayata opo dadi apa, duwit dadi dhuwit) lan aturan mekanik (spasi dobel, spasi sakdurungé tandha waca, tembung ulang tanpa tandha hubung, tandha kutip). Tembung sing ora ana ing daftar ora bakal ditandhani, sanajan salah.

• Cek Ejaan Jawa nggoleki pasangan lan pola mau, langsung ing browser.
• Cek Tembung Baku mbantu mriksa apa sawijining tembung baku, lan nuduhaké teges saka sumber sing kasedhiya.
• Cek Tata Basa nambahi priksa tata basa lan tandha waca. Asilé perkiraan, mula tetep wacanen maneh.

Pirantiné mbantu nyaring kleru sing cetha, nanging ora ngganti guru, dosen, utawa kamus.

← Kabèh pandhuan