Unggah-ungguh Basa Jawa: Cara Nyapa lan Nulis marang Wong Tuwa, Guru, lan Atasan

Unggah-ungguh Basa Jawa iku aturan milih tembung manut sapa sing diajak guneman. Ngoko kanggo kanca lan wong sing luwih enom, krama kanggo wong sing dihormati, lan krama inggil kanggo ngluhuraké wong sing disapa. Awaké dhéwé kudu tetep andhap asor. Pandhuan iki nyedhiyakaké tabel tembung, sapaan, lan templat layang.

Wangsulan cekak: kapan nganggo ngoko, krama, utawa krama inggil?

Aturan paling gampang ana telu. Ngoko dienggo marang kanca sepantaran, adhi, lan wong sing luwih enom. Krama dienggo marang wong sing luwih tuwa, guru, atasan, lan wong sing durung kenal. Krama inggil ora dienggo kanggo awaké dhéwé, nanging kanggo tumindak lan darbeking wong sing disapa, supaya wong iku diluhuraké. Dene awaké dhéwé dirandhekaké nganggo tembung andhap, kayata kula, matur, lan sowan.

Yen isih bingung, pakéa krama alus kanthi cekak lan jelas. Luwih aman muni kaku sethithik tinimbang kasar. Ing tulisan, ragam tutur kudu dipilih sadurungé ngetik, dudu sawisé rampung, amarga siji ukara sing campur gampang katon.

Pandhuan iki nerangaké tingkat tutur, sapaan, tabel tembung sing kerep dienggo, telung templat (layang resmi, pesen chat, lan layang menyang guru), kesalahan sing lumrah, lan carané nganggo piranti AdeptWrite kanthi jujur. Kanggo bahasan ragam ing tulisan, waca uga Ngoko, Krama Madya, lan Krama Alus ing Tulisan.

Apa iku unggah-ungguh basa?

Unggah-ungguh basa yaiku tata cara milih basa manut kahanan lan sapa sing diajak guneman. Sing dipikirake ora mung tembung, nanging uga usia, pangkat, jarak kenalan, lan panggonan (omah, sekolah, kantor, kraton, pasamuwan). Wong sing nganggo ngoko marang kanca nanging krama marang guru ora lagi "ganti basa" kanthi sengaja: iku pancèn kabiasaan sing dilatih wiwit cilik.

Tradhisi ngerteni tingkat tutur nyebutaké patang golongan gedhé: ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu (kerep disebut krama madya), lan krama alus. Ing sekolah, sing paling kerep diwulangaké yaiku telu iki:

• Ngoko: tembung-tembung dhasar tanpa ukara luhur, kayata aku wis mangan.
• Krama (madya): tembung krama kanggo kabèh kriya lan tembung ganti, kayata kula sampun nedha.
• Krama alus/inggil: krama ditambah tembung inggil kanggo wong liya, kayata Bapak sampun dhahar.

Cathetan: sumber beda-beda nyebut jeneng lan wates tingkat (umpamané madya vs lugu). Mula yen sampéyan nulis tugas sekolah utawa skripsi, tututi istilah ing buku ajar utawa pedoman pembimbing.

Tabel tembung: ngoko, krama, krama inggil

Tabel iki isi tembung sing paling kerep dienggo ing layang lan chat. Tembung krama inggil mung dienggo kanggo wong liya, ora kanggo awaké dhéwé.

Ing dhaftar iki, bagéan sing ditulis "padha karo krama" tegesé tembung kasebut ora duwé wangun inggil pisah; kowé nganggo wujud krama waé. Kanggo tembung liyané, Bausastra Jawa lan kamus sekolah tetep dadi rujukan sing luwih lengkap.

Tembung andhap: kanggo awaké dhéwé

Ing krama, awaké dhéwé ora dianggo inggil. Kanggo ngandhakake tumindak dhéwé marang wong sing dihormati, dienggo tembung andhap:

• matur (ngomong marang wong sing dihormati): Kula matur dhumateng Bapak.
• sowan (nemoni wong sing dihormati): Kula badhé sowan Bapak Lurah.
• nyuwun (njaluk): Kula nyuwun pirsa.
• dalem utawa kula kanggo "aku", gumantung ragam lan panggonan.

Kleru sing paling kerep: nganggo inggil kanggo awaké dhéwé, umpamané kula dhahar utawa kula tindak. Sing bener kula nedha lan kula késah, dene Bapak dhahar lan Bapak tindak.

Sapaan: Bapak, Ibu, Pak, Bu, Mas, Mbak, Kang, Yu

Pilihan sapaan ngatonaké jarak lan pakurmatan. Pedoman ringkes:

Sapaan ing layang resmi biasané ditulis lengkap lan ora diwènèhi singkatan: Bapak Kepala Sekolah, ora Pak Kep. Sek. Sapaan lan jeneng uga kudu ajeg ing saindhenging layang. Aja nyampur Bapak karo Mas kanggo wong siji ing layang sing padha.

Sampéyan utawa panjenengan?

Ing basa krama, panjenengan luwih luhur tinimbang sampéyan. Ing akèh daerah sampéyan isih sopan marang wong sing luwih tuwa nanging ora adoh (kayata tanggi utawa kanca kerja), dene panjenengan dienggo marang wong sing diajèni banget. Ing tulisan, yen ragu, pilih panjenengan utawa tembung sapaan (Bapak, Ibu) tinimbang tembung ganti. Basa Jawa asring ngilangi tembung ganti kanthi nyebut jabatan: Bapak badhé dhahar punapa?

Conto: siji pesen ing telung tingkat

Pesen: "Aku arep nginep ing omahmu, aku bakal teka sesuk esuk." Ditulis kanggo telu wong beda (ukara direka kanggo latihan).

Marang kanca sepantaran (ngoko): Aku arep nginep ing omahmu. Sesuk esuk aku teka, ya.

Marang tanggi sing luwih tuwa (krama madya): Kula badhé nginep wonten griya panjenengan. Benjing enjing kula dugi, inggih.

Marang guru utawa Pak Lurah (krama alus): Kula nyuwun palilah nginep wonten griya Bapak. Benjing enjing kula badhé dugi. Ing kéné griya kanggo omahé Bapak, dene dugi kanggo teka-ku dhéwé. Yen sing teka Bapak, tembungé rawuh, dudu dugi.

Conto kaping telu nuduhaké titik sing angel: ora saben tembung kudu inggil. Sing penting wong sing disapa diluhuraké (griya Bapak), dene awaké dhéwé andhap asor (kula nyuwun palilah, kula dugi).

Templat sing bisa dienggo

Templat 1: layang resmi menyang atasan utawa lurah

Kanthi hormat,

Kula, [jeneng], warga [dusun/kelurahan], nyuwun pirsa bab tata cara ngurus surat keterangan domisili. Mugi Bapak [jabatan] kersa maringi katrangan bab sarana lan wekdal pelayanan.

Matur nuwun sanget awit kawigatosan Bapak.

Hormat kula, [jeneng]

Ing layang resmi, wiwitan nganggo Kanthi hormat utawa Nuwun sèwu, panutup nganggo Matur nuwun, lan jeneng ditulis lengkap. Yen layang dinas dienggo ing lembaga sing nganggo basa Indonesia (kantor kelurahan, sekolah negeri, utawa kementerian), banjur Basa Indonesia baku sing dienggo. Waca bagéan kapan nganggo Jawa lan kapan Indonesia ing pandhuan ngoko-krama.

Templat 2: pesen chat marang wong tuwa utawa guru

Nuwun, Bu Guru. Kula [jeneng] saking kelas [kelas]. Kula badhé nyuwun pirsa punapa tugas basa Jawa saged dipunklumpukaken dinten Senen. Matur nuwun.

Chat bisa luwih cekak, nanging aja nganggo ngoko utawa singkatan kayata "mtr nwn" marang guru. Rong kalimat krama cekak luwih sopan tinimbang siji paragraf campuran.

Templat 3: undhangan kanggo kanca

Aku arep ngundang kowé teka ing sinau bareng dina Setu jam 10.00 ing omahku. Yen kowé ora lunga, sing gawa bukuné ya.

Ing tulisan ngoko iki, aku lan kowé wajar. Ngoko ora kasar yen pacelathoné kanca, nanging marang wong sing luwih tuwa utawa durung kenal, ngoko bisa dianggep ora sopan.

Kesalahan sing paling kerep

1. Campur ngoko lan krama ing siji ukara. Contoné Kula arep dhahar: kula krama, arep ngoko, lan dhahar inggil kanggo wong liya. Bener: Kula badhé nedha.
2. Nganggo krama inggil kanggo awaké dhéwé. Kula tindak kudu kula késah.
3. Ngilangi sapaan. Ing layang marang guru, wiwiti kanthi Bapak/Ibu, ora langsung ngomong.
4. Nganggo ejaan cakapan ing layang resmi. Opo, sopo, lan duwit kudu apa, sapa, lan dhuwit. Waca Tembung Jawa sing Kerep Kleru.
5. Ngira krama mesthi luwih apik. Krama sing kebanyakan lan salah luwih ngganggu tinimbang ngoko alus sing bener.
6. Nerjemahaké saka Indonesia tembung-saka-tembung. Basa Jawa duwé tembung ganti lan struktur dhéwé; "Anda" ora ana padha-padhané sing pas, mula nganggoa Bapak/Ibu utawa jenengé.

Dhaptar priksa sadurungé ngirim

• Wong sing dituju luwih tuwa, atasan, utawa durung kenal? Pakéa krama.
• Apa sapaané lengkap lan ajeg saka wiwitan nganti pungkasan?
• Apa tembung inggil mung dienggo kanggo wong liya?
• Apa awaké dhéwé nganggo tembung andhap (matur, sowan, nyuwun)?
• Apa ejaané baku (dh, th, é, lan a ing pungkasan tembung)?
• Apa layang iki luwih cocog nganggo Indonesia baku, kayata ing sekolah negeri utawa kantor?

Nganggo piranti AdeptWrite kanthi jujur

AdeptWrite ora ngerti kabiasaan kulawarga utawa kantormu, mula pirantiné mung dadi pambiyantu, dudu penentu. Perkara sing bisa lan ora bisa:

• Cek Ejaan Jawa nggoleki ejaan cakapan miturut daftar pasangan PUEBJ, kayata opo dadi apa. Piranti iki ora ngecek unggah-ungguh.
• Ganti Nada ngowahi nada resmi lan santai. Asilé perkiraan: ora dijamin tepat ing tembung krama inggil, mula wacanen maneh lan cocogna karo tabel ing ndhuwur.
• Panulis Email & Layang bisa dienggo kanggo nyusun kerangka layang. Ngganti utawa nambahi sapaan lan panutup manut kabiasaan panggonanmu.
• Cek Tata Basa ngecek tata basa lan tandha waca, nanging asilé uga perkiraan.

Kanggo tulisan penting (layang lamaran, surat dinas, skripsi basa Jawa), mintaa guru, dosen, utawa wong tuwa sing paham unggah-ungguh maca pungkasané. Sumber rujukan ejaan lan teges tembung yaiku PUEBJ (Balai Bahasa Provinsi DIY) lan Bausastra Jawa (Poerwadarminta).

Pitakon sing kerep ditakokaké

Wangsulan cekak ana ing FAQ ngisor. Kanggo aturan ejaan sing nglengkapi layang, waca Ejaan Basa Jawa miturut PUEBJ.

← Kabèh pandhuan