Κανόνες ορθογραφίας της νέας ελληνικής: τόνος, τελικό -ν, ομόηχα και καταλήξεις

Η ορθογραφία της νέας ελληνικής στηρίζεται στο μονοτονικό σύστημα (Π.Δ. 297/1982): ένας τόνος στις πολυσύλλαβες λέξεις, κανένας στις μονοσύλλαβες εκτός από τα ή, πού, πώς. Τα περισσότερα λάθη βγαίνουν από το τελικό -ν, από τα ομόηχα γράμματα (ι, η, υ, ει, οι · ο, ω) και από τις καταλήξεις των ρημάτων. Κάθε κανόνας έχει εδώ πίνακα λάθος/σωστό.

Η σύντομη απάντηση

Για να γράψετε σωστά ελληνικά χρειάζεστε πέντε πράγματα, με αυτή τη σειρά:

1. Τόνος: το μονοτονικό σύστημα βάζει έναν τόνο σε κάθε πολυσύλλαβη λέξη και κανέναν στις μονοσύλλαβες (πια, μια, για), εκτός από τα ή, πού, πώς.
2. Τελικό -ν: τα τη(ν), δε(ν), μη(ν) κρατούν το -ν μπροστά από φωνήεν και από κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ.
3. Ομόηχα γράμματα: ο ήχος /i/ γράφεται ι, η, υ, ει ή οι και ο ήχος /o/ γράφεται ο ή ω· τον καθορίζει η κατάληξη ή η οικογένεια της λέξης.
4. Διπλά σύμφωνα: γράφονται όπου τα απαιτεί η ετυμολογία (θάλασσα, αλλιώς, γράμμα), και το λεξικό είναι ο κριτής.
5. Καταλήξεις ρημάτων: γράφει, γράφεις, γράφουμε, γράφετε, γράφονται, γράφοντας.

Η βάση είναι το μονοτονικό σύστημα, που καθιερώθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 297/1982 (η δημοτική είχε γίνει επίσημη γλώσσα του κράτους το 1976). Ως αρχές αναφοράς χρησιμοποιούμε το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) του ΑΠΘ και το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, που φιλοξενεί online το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής. Όπου ένας κανόνας δεν καλύπτει μια λέξη, αποφασίζει το λήμμα του λεξικού, όχι η προφορά.

Γιατί η ελληνική ορθογραφία θέλει κανόνες

Η ελληνική γράφεται όπως προφερόταν παλιότερα, όχι όπως προφέρεται σήμερα. Ο φθόγγος /i/ έχει πέντε γραφές, ο /o/ έχει δύο και ο /e/ έχει δύο (ε, αι). Γι' αυτό η προφορά δεν αρκεί και ένας μαθητής του Λυκείου, ένας φοιτητής που γράφει πτυχιακή ή ένας υπάλληλος που στέλνει email πρέπει να βασιστεί σε ένα μικρό σύνολο κανόνων και σε ένα λεξικό.

Τα καλά νέα: οι κανόνες που αφορούν τις καταλήξεις και τα μικρά λειτουργικά λόγια (άρθρα, αρνήσεις, σύνδεσμοι) καλύπτουν τα περισσότερα λάθη που βλέπουμε στις εργασίες και στα μηνύματα. Οι λέξεις «με υ» ή «με διπλό σύμφωνο» είναι λίγες συγκριτικά, αλλά θέλουν απομνημόνευση ή λεξικό.

Ο τόνος στο μονοτονικό σύστημα

Από το 1982 η ελληνική γράφεται με έναν τόνο (΄) και τα διαλυτικά (¨). Τα πνεύματα και η περισπωμένη του πολυτονικού καταργήθηκαν στη γραφή της κοινής γλώσσας.

Πού μπαίνει ο τόνος

• Κάθε πολυσύλλαβη λέξη παίρνει τόνο σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές: άνθρωπος, ανθρώπου, ανθρωπότητα.
• Οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν τονίζονται: για, να, θα, με, σε, και, το, τα, πια, μια, πιο, τι.
• Εξαιρούνται τα ή (διαζευκτικός σύνδεσμος), πού και πώς (ερωτηματικά), που τονίζονται για να ξεχωρίζουν από το άρθρο η και από τους συνδέσμους που και πως.
• Όταν ο τόνος πέφτει σε κεφαλαίο στην αρχή της λέξης, γράφεται μπροστά από το γράμμα: Άννα, Έλενα, Όμηρος.
• Τα διαλυτικά δείχνουν ότι δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά: παϊδάκια, ναΐφ, προϋπόθεση.

Για τα ζεύγη που ξεχωρίζουν από τον τόνο έχουμε χωριστό οδηγό: λέξεις που μπερδεύονται στα ελληνικά.

Ο τόνος και η αλλαγή της λέξης

Όταν μια λέξη αλλάζει μορφή, ο τόνος μπορεί να μετακινηθεί, αλλά δεν βγαίνει ποτέ έξω από τις τρεις τελευταίες συλλαβές: θάλασσα, θάλασσας, θαλασσών. Για ονόματα προσώπων και τόπων, ο έλεγχος είναι το λεξικό και η επίσημη ονομασία.

Το τελικό -ν

Το -ν στα τη(ν), δε(ν), μη(ν) και στο τον δεν είναι διακοσμητικό: έχει κανόνα.

Κανόνας: κρατάμε το -ν όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από κ, π, τ, ξ, ψ και από τους συνδυασμούς μπ, ντ, γκ, τσ, τζ. Το αφήνουμε να πέσει όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από οποιοδήποτε άλλο σύμφωνο (β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, φ, χ).

Τα συνηθισμένα λάθη, από παράλειψη του -ν:

Δύο προσοχές:

• Το «τον» (αρσενικό άρθρο στην αιτιατική) κρατά πάντα το -ν: τον άνθρωπο, τον δρόμο, τον καθηγητή. Μη μπερδεύετε το «τον άνθρωπο» με το «το άνθρωπο», που είναι λάθος, αφού το «το» είναι ουδέτερο άρθρο.
• Στην καθημερινή γραφή πολλοί κρατούν το -ν παντού («δεν θέλω», «την θάλασσα»). Σε σχολικό ή επίσημο κείμενο ακολουθήστε τον κανόνα που περιγράφουμε εδώ ή ό,τι ζητά ο διδάσκων ή ο φορέας σας, και μείνετε συνεπείς σε όλο το κείμενο.

Ένα πρακτικό κόλπο: διαβάστε φωναχτά την επόμενη λέξη. Αν ο πρώτος ήχος είναι «κ, π, τ, ξ, ψ» ή φωνήεν, βάλτε -ν.

Τα ομόηχα γράμματα

Ο ήχος /i/: ι, η, υ, ει, οι

Δεν υπάρχει ενιαίος κανόνας για όλες τις λέξεις, αλλά υπάρχουν σταθερές καταλήξεις:

Για λέξεις χωρίς κανόνα ψάχνετε τη συγγενική λέξη: κλείνω → κλειδί, κλειστός αλλά κλίνω → κλίση, κλίμακα· πεινώ → πείνα αλλά πίνω → πόση, ποτό. Αναλυτικά ζεύγη και ασκήσεις θα βρείτε στον οδηγό για τις ομόηχες λέξεις.

Ο ήχος /o/: ο ή ω

Πέντε σταθερά σημεία λύνουν τα περισσότερα προβλήματα:

• Γενική πληθυντικού: πάντα -ων (των φοιτητών, των εργασιών, των παιδιών).
• 1ο πρόσωπο ενικού: -ω ή -ώ (γράφω, ευχαριστώ, αγαπώ).
• 1ο πρόσωπο πληθυντικού: -ουμε (γράφουμε, κάνουμε, θέλουμε)· ο τύπος -ομε είναι παλαιότερος.
• Μετοχή ενεργητικής φωνής: -οντας (γράφοντας, τρέχοντας) ή -ώντας στα συνηρημένα (αγαπώντας, περνώντας).
• Παθητική φωνή, 3ο πληθυντικό: -ονται (γράφονται, έρχονται).

Δεν υπάρχει κανόνας για λέξεις όπως ώρα, χώρα, χώρος έναντι χορός· εδώ αποφασίζουν το νόημα και το λεξικό: το «χώρος» (τόπος) και το «χορός» (χορευτές, τραγουδιστές) προφέρονται ίδια αλλά γράφονται διαφορετικά.

Τα διπλά σύμφωνα

Τα διπλά σύμφωνα (σσ, λλ, μμ, ππ, ττ, ρρ, νν, κκ) δεν προφέρονται διπλά, γι' αυτό είναι πηγή λαθών. Δεν υπάρχει γενικός κανόνας για όλες τις λέξεις, αλλά υπάρχουν λέξεις-σταθμοί που αξίζει να έχετε στο μυαλό σας:

Για τα σύνθετα ρήματα και ουσιαστικά με πρόθεση (συγχωρώ, συλλογή, συμμετοχή) ο κανόνας λέει ότι η πρόθεση συν- προσαρμόζεται στο σύμφωνο που ακολουθεί: συν + χαίρω = συγχαίρω, συν + λέγω = συλλέγω. Αν ξέρετε αυτή την αρχή, θυμάστε γιατί γράφουμε «συμβαίνει», «συγγραφέας», «συλλογή».

Οι καταλήξεις των ρημάτων

Πολλά ορθογραφικά λάθη είναι λάθη στην κατάληξη. Η παρακάτω τάξη βοηθά:

Προσέξτε τα τρία ζεύγη που μπερδεύονται συχνότερα:

• -ει / -η: «Ο καθηγητής γράφει» (ρήμα) αλλά «η γραφή», «η νίκη» (ουσιαστικά).
• -εται / -ετε: «Το κείμενο γράφεται» αλλά «Εσείς γράφετε». Αν το υποκείμενο είναι ένα πράγμα, ψάξτε για -εται· αν είναι «εσείς», για -ετε.
• -ηκε / -τηκε: «Το έγγραφο γράφτηκε» και όχι «γράφηκε». Ο αόριστος της παθητικής φωνής σχηματίζεται συνήθως με -θηκε ή -τηκε.

Ένα παράδειγμα πριν και μετά

Ακολουθεί σύντομο επινοημένο κείμενο με τυπικά λάθη, όπως θα το έγραφε μαθητής ή φοιτητής βιαστικά από το κινητό:

Πριν: Δε ξέρω αν θα προλάβω την παράδοση της εργασίας γιά το μάθημα. Χθες πήγα στη βιβλιοθήκη αλλά ήταν κλειστή. Θα κάνω πρώτα μια βόλτα στη θάλασα να καθαρίσει το μυαλό μου. Τι λέτε, μπορούμε να τη δώσουμε την Δευτέρα? Εσείς γράφεται το κείμενο πιο γρήγορα;

Μετά: Δεν ξέρω αν θα προλάβω την παράδοση της εργασίας για το μάθημα. Χθες πήγα στη βιβλιοθήκη αλλά ήταν κλειστή. Θα κάνω πρώτα μια βόλτα στη θάλασσα να καθαρίσει το μυαλό μου. Τι λέτε, μπορούμε να τη δώσουμε τη Δευτέρα; Εσείς γράφετε το κείμενο πιο γρήγορα;

Τα σημεία που διορθώθηκαν: «δε ξέρω» → «δεν ξέρω» (το -ν πριν από ξ), «γιά» → «για» (μονοσύλλαβη), «θάλασα» → «θάλασσα» (διπλό σσ), «την Δευτέρα» → «τη Δευτέρα» (το -ν πέφτει πριν από δ), το «?» που στα ελληνικά γίνεται «;» και το «γράφεται» → «γράφετε» (εσείς).

Τι πιάνει ο ορθογραφικός έλεγχος και τι όχι

Ο ορθογραφικός έλεγχος του AdeptWrite λειτουργεί στον browser σας και συνδυάζει το λεξικό el_GR (Hunspell) με κανόνες για τα τυπικά ελληνικά λάθη. Έτσι μπορεί να επισημάνει λέξεις που λείπουν από το λεξικό, λάθη τονισμού στις μονοσύλλαβες (πιά, μιά), το τελικό -ν, το ελληνικό ερωτηματικό (;), διπλά κενά και επαναλαμβανόμενες λέξεις.

Τι δεν μπορεί να κάνει:

• Δεν κρίνει κάθε λέξη στα συμφραζόμενα. Αν γράψετε «πως πας;» ή «Θα έρθω η αύριο», οι λέξεις υπάρχουν στο λεξικό και μπορεί να μην επισημανθούν.
• Δεν αντικαθιστά τον έλεγχο στο λεξικό όταν αμφιβάλλετε για μια λέξη με υ, ει ή διπλό σύμφωνο.
• Δεν ξέρει τους κανόνες του διδάσκοντα ή του φορέα σας (π.χ. αν ζητούν «δεν» παντού).
• Δεν είναι πλήρης γραμματικός έλεγχος· για σύνταξη και ύφος δοκιμάστε τον γραμματικό έλεγχο.

Για μια λέξη για την οποία δεν είστε σίγουροι, ανοίξτε το ορθογραφικό λεξικό: ελέγχει αν η λέξη υπάρχει στο λεξικό, προτείνει διορθώσεις και δείχνει ορισμούς από το Βικιλεξικό. Για την τελική απόφαση σε αμφίβολες περιπτώσεις, δείτε το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής στην Πύλη για την ελληνική γλώσσα.

Λίστα ελέγχου πριν παραδώσετε ένα κείμενο

• Οι μονοσύλλαβες είναι χωρίς τόνο, εκτός από ή, πού, πώς.
• Κάθε πολυσύλλαβη λέξη έχει έναν τόνο και στη σωστή συλλαβή.
• Τα τη(ν), δε(ν), μη(ν) ακολουθούν τον κανόνα του τελικού -ν, ή έχετε επιλέξει συνειδητά να γράφετε παντού «δεν» και «μην».
• Τα ρήματα έχουν τις σωστές καταλήξεις (-ει, -εις, -ουμε, -ετε, -ονται).
• Οι λέξεις με διπλά σύμφωνα και με υ/ει/οι ελέγχθηκαν στο λεξικό.
• Το ερωτηματικό είναι «;» και όχι «?».
• Η απόστροφος είναι ’ (π.χ. απ’ τον) και όχι ο τόνος ΄.
• Δεν υπάρχουν διπλά κενά ή κενό πριν από κόμμα και τελεία.

Συχνά λάθη που βλέπουμε σε εργασίες και email

1. Τονισμός μονοσυλλάβων από το αυτόματο συμπλήρωμα του κινητού: πιά, μιά, γιά.
2. Τελικό -ν: «τη πόλη», «δε ξέρω», «την θάλασσα».
3. Ει/η στα ρήματα: «γράφη», «θέλη», «κάνη».
4. Εσείς γράφεται αντί για εσείς γράφετε.
5. «Εξ αιτίας» και «κατ' ευθείαν» σε δύο λέξεις αντί για μία.
6. «Ότι» και «ό,τι» στη θέση του άλλου, και «πως/πώς», «που/πού» χωρίς τόνο ή με τόνο εκεί που δεν χρειάζεται.
7. Λατινικό ερωτηματικό «?» σε ελληνική πρόταση.
8. Μίξη πολυτονικού και μονοτονικού σε ένα κείμενο (αν ένα αντιγραμμένο απόσπασμα έχει πνεύματα και περισπωμένες, μετατρέψτε το στη μονοτονική γραφή, εκτός αν παραθέτετε αρχαίο κείμενο).

Πώς να αποκτήσετε ορθογραφική ασφάλεια

Οι κανόνες βοηθούν, αλλά τη σιγουριά τη δίνει η συνήθεια. Τρεις πρακτικές που δουλεύουν:

• Διαβάστε αργά το τελικό κείμενο μία φορά μόνο για ορθογραφία, χωρίς να σκέφτεστε το περιεχόμενο. Έτσι τα μάτια πιάνουν τα γράμματα και όχι το νόημα.
• Κρατήστε τη δική σας λίστα λέξεων που σας δυσκολεύουν. Δέκα λέξεις που ξαναγράφετε σωστά αρκούν για να εξαφανιστούν τα πιο συχνά σας λάθη.
• Ψάξτε τη λέξη σε λεξικό μόλις αμφιβάλλετε. Η αμφιβολία είναι το σήμα. Το να ξοδέψετε δέκα δευτερόλεπτα στο Λεξικό της κοινής νεοελληνικής είναι φθηνότερο από μια διορθωμένη εργασία.

Αν διδάσκετε ή επιμελείστε κείμενα, κρατήστε μία σταθερή πολιτική για τα σημεία όπου οι πηγές διαφέρουν (π.χ. τελικό -ν), ώστε το έγγραφο να είναι συνεπές από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα.

Πού να συνεχίσετε

Ο παρών οδηγός είναι ο χάρτης. Για πιο αναλυτική εξάσκηση ανά θέμα:

• Ομόηχες λέξεις στα ελληνικά: ι, η, υ, ει, οι και ο, ω με πίνακες καταλήξεων.
• Λέξεις που μπερδεύονται: πού/που, πώς/πως, ή/η, ότι/ό,τι.
• Σημεία στίξης στα ελληνικά: κόμμα, άνω τελεία, ελληνικό ερωτηματικό.
• Το ευρετήριο ορθογραφίας με μεμονωμένες λέξεις και τον λόγο της σωστής γραφής.

Ημερομηνία ελέγχου των πηγών και του οδηγού: 2026-11-01.

← Όλοι οι οδηγοί