ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੇ ਨਿਯਮ: ਅੱਧਕ, ਟਿੱਪੀ, ਬਿੰਦੀ ਤੇ ਨੁਕਤਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਭੁੱਲਾਂ ਅੱਧਕ, ਟਿੱਪੀ-ਬਿੰਦੀ, ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸਿਹਾਰੀ-ਬਿਹਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਾਈਡ ਹਰ ਨਿਯਮ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭੁੱਲਾਂ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਧਕ (ੱ) ਦੋਹਰੀ ਧੁਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ। ਟਿੱਪੀ (ੰ) ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ (ਂ) ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਸ੍ਵਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਨੁਕਤਾ (਼) ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰ। ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਅਤੇ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ) ਦੀ ਚੋਣ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੂਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ।
ਇੱਕ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਵੀਂ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕੋਸ਼-ਕਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਸਮੇਤ) ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਿਆਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਕੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ (punjabipedia.org) ਹਨ। ਇਸ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਯਮ ਇਸੇ ਆਮ ਚਲਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪਣੇ ਬੋਰਡ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਛਪੇ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰੋ।
| ਨਿਯਮ | ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਸਹੀ | ਗਲਤ |
|---|---|---|---|
| ਅੱਧਕ (ੱ) | ਅਗਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦੁੱਗਣੀ | ਸੱਚ, ਮਿੱਠਾ, ਉੱਤੇ | ਸਚ, ਮਿਠਾ, ਉਤੇ |
| ਟਿੱਪੀ (ੰ) | ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ, ਛੋਟੇ ਸ੍ਵਰ ਜਾਂ ਸ੍ਵਰ-ਰਹਿਤ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ | ਕੰਮ, ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੰਘ | ਕਮ (ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ), ਪਜਾਬੀ |
| ਬਿੰਦੀ (ਂ) | ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ, ਲੰਮੇ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨਾਲ | ਮਾਂ, ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ | ਮਾ, ਨਹੀ, ਕਿਉ |
| ਨੁਕਤਾ (਼) | ਜ਼ ਖ਼ ਗ਼ ਫ਼ ਸ਼ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਧੁਨੀਆਂ | ਜ਼ਰੂਰ, ਖ਼ਬਰ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ | ਜਰੂਰ, ਖਬਰ, ਸੁਕਰੀਆ |
| ਸਿਹਾਰੀ / ਬਿਹਾਰੀ | ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਈ-ਧੁਨੀ | ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ | ਪਰੀਵਾਰ, ਸਿਖਿਆ |
ਇਸ ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਜੋੜੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਡੇਟਾ ਵਿਚਲੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਨਿਯਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
1. ਅੱਧਕ (ੱ): ਦੋਹਰੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਅੱਧਕ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਰੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। "ਸੱਚ" ਨੂੰ ਬੋਲੋ ਤਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਚ" ਦੋ ਵਾਰ ਬੋਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਸਚ੍ਚ), ਪਰ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ "ਚ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧਕ ਪਿਛਲੇ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਹੀ ਜੋੜ: ਸੱਚ, ਪੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ, ਉੱਤੇ, ਸਿੱਖਿਆ, ਬੱਚਾ, ਹੱਥ, ਅੱਖ, ਦੱਸ, ਅੱਠ, ਚਿੱਠੀ, ਕੁੱਤਾ।
ਗਲਤ ਜੋੜ (ਜੋ ਅਕਸਰ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ): ਸਚ, ਪਕਾ, ਮਿਠਾ, ਉਤੇ, ਸਿਖਿਆ, ਬਚਾ, ਹਥ, ਅਖ।
ਅੱਧਕ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ?
- ਲੰਮੇ ਸ੍ਵਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਾ, ਬੀ, ਪੂ, ਰੋ, ਕਾ ਵਰਗੇ ਅੱਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਧਕ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਛੋਟੇ ਸ੍ਵਰ (ਅ, ਇ, ਉ, ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ) ਨਾਲ ਹੈ।
- ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਅੱਧਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਯਾਦ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਧਕ ਨਾਲ ਅਰਥ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਜੋੜੇ
ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧਕ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਪੱਕਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਪਕਾ" ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ("ਰੋਟੀ ਪਕਾ")। ਇਸ ਲਈ "ਪੱਕਾ ਘਰ" ਲਿਖਣ ਦੀ ਥਾਂ "ਪਕਾ ਘਰ" ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋੜੇ ਵੇਖੋ: ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਚ, ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਪਕਾ, ਮਿੱਠਾ ਜਾਂ ਮਿਠਾ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਉਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਿਖਿਆ।
ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਡੀ ਘੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:
- ਗਲਤ: ਉਹ ਮਿਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਸਹੀ: ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਟਿੱਪੀ (ੰ) ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ (ਂ): ਕਿਹੜੀ ਕਦੋਂ?
ਦੋਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ:
- ਬਿੰਦੀ (ਂ) ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਕੰਨਾ (ਾ), ਬਿਹਾਰੀ (ੀ), ਲਾਂ (ੇ), ਦੁਲਾਵਾਂ (ੈ), ਹੋੜਾ (ੋ), ਕਨੌੜਾ (ੌ)। ਮਿਸਾਲਾਂ: ਮਾਂ, ਹਾਂ, ਨਹੀਂ, ਮੈਂ, ਕਿਉਂ।
- ਟਿੱਪੀ (ੰ) ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ੍ਵਰ-ਰਹਿਤ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ (ਿ), ਔਂਕੜ (ੁ)। ਮਿਸਾਲਾਂ: ਕੰਮ, ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ, ਸੁੰਦਰ, ਧੰਨਵਾਦ।
- ਲੰਮੇ ਊੜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਦੁਲੈਂਕੜ ੂ) ਵਿੱਚ ਟਿੱਪੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ, ਮੂੰਹ।
ਨਿਯਮ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਰ ਵੇਖੋ, ਫਿਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚੁਣੋ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਟਿੱਪੀ-ਬਿੰਦੀ ਦੇ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਜੋੜੇ
| ਸਹੀ | ਗਲਤ | ਟਿੱਪਣੀ |
|---|---|---|
| ਕੰਮ | ਕਮ | ਇੱਥੇ ਟਿੱਪੀ ਅਰਥ ਬਦਲਦੀ ਹੈ: ਕੰਮ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਕਮ ਦਾ ਅਰਥ ਘੱਟ ਹੈ |
| ਪੰਜਾਬੀ | ਪਜਾਬੀ | ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪੀ |
| ਧੰਨਵਾਦ | ਧਨਵਾਦ | "ਧਨ" ਦੌਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਟਿੱਪੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
| ਕਿਉਂ | ਕਿਉ | ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ |
| ਨਹੀਂ | ਨਹੀ | ਬਿੰਦੀ ਭੁੱਲਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਗਲਤੀ ਹੈ |
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪੰਨੇ ਹਨ: ਕੰਮ ਜਾਂ ਕਮ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਪਜਾਬੀ, ਧੰਨਵਾਦ ਜਾਂ ਧਨਵਾਦ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾਂ ਕਿਉ।
ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ
ਮੋਬਾਈਲ ਕੀਬੋਰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪੀ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਜੀ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜੋ ਸਵਰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੱਕੀ ਥਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਮੂਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੁਝ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਊੜੇ ਵਾਲੇ ਤੂੰ, ਮੂੰਹ) ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਆਪ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੋ।
3. ਨੁਕਤਾ (਼): ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ (ਨੁਕਤਾ) ਲਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਅੱਖਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
| ਅੱਖਰ | ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਧਾਰ | ਉਦਾਹਰਨ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|---|
| ਸ਼ | ਸ ਦਾ "ਸ਼" ਵਾਲਾ ਰੂਪ | ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ, ਸ਼ਾਮ |
| ਖ਼ | ਖ ਦਾ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ | ਖ਼ਬਰ, ਖ਼ਾਸ, ਖ਼ੁਸ਼ |
| ਗ਼ | ਗ ਦਾ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ | ਗ਼ਲਤ, ਗ਼ਰੀਬ |
| ਜ਼ | ਜ ਦਾ "ਜ਼" ਵਾਲਾ ਰੂਪ | ਜ਼ਰੂਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |
| ਫ਼ | ਫ ਦਾ "ਫ਼" ਵਾਲਾ ਰੂਪ | ਫ਼ੈਸਲਾ, ਫ਼ਰਕ, ਫ਼ਸਲ |
| ਲ਼ | ਮੂਰਧਨੀ ਲ | ਕਾਲ਼ਾ, ਪਾਲ਼ਾ (ਕੁਝ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ) |
ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਲ਼ ਉਧਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੂਰਧਨੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਲ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨੁਕਤੇ ਬਾਰੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਗੱਲ
ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਛਪਾਈਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨੁਕਤੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: "ਜਰੂਰ", "ਖਬਰ", "ਜਿੰਦਗੀ"। ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਇਹ ਚਲਨ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਇਹ ਗਲਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਡੇਟਾ ਵਿਚਲਾ ਨਿਰਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ, ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਸੂਚੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਨੇ: ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂ ਜਰੂਰ, ਖ਼ਬਰ ਜਾਂ ਖਬਰ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਜਾਂ ਸੁਕਰੀਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਜਿੰਦਗੀ।
ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ
ਯੂਨੀਕੋਡ ਵਿੱਚ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਟੋਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਅੱਖਰ (ਪੂਰਵ-ਜੋੜਿਆ) ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਤੇ ਨੁਕਤੇ (U+0A3C) ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਜੋਂ। ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਾਂਚ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
4. ਸਿਹਾਰੀ (ਿ) ਅਤੇ ਬਿਹਾਰੀ (ੀ): ਛੋਟੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਈ
ਸਿਹਾਰੀ ਛੋਟੀ ਇ-ਧੁਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰੀ ਲੰਮੀ ਈ-ਧੁਨੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਪਰਿਵਾਰ (ਸਿਹਾਰੀ) ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰੀਵਾਰ (ਬਿਹਾਰੀ) ਗਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਵਿਤਾ (ਸਿਹਾਰੀ) ਅਤੇ ਕਵੀ (ਬਿਹਾਰੀ) ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ।
- ਸ਼ਕਤੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਚੀ, ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਦੀ ਬਿਹਾਰੀ ਸਥਾਪਤ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਿਹਾਰੀ-ਬਿਹਾਰੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਯਮ ਘੱਟ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੌਖਾ ਸੁਝਾਅ: ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਵਾਰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੂਚੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਨਾ: ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਪਰੀਵਾਰ।
5. ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਿੱਥੇ ਕੋਸ਼ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਗਾਈਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਨ:
- ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਸਕੂਲ ਬੋਰਡ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
- ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ। ਭਾਰਤ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਪਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
- ਡਿਜੀਟਲ ਲਿਖਤ। ਫ਼ੌਂਟ, ਕੀਬੋਰਡ ਤੇ ਸਹੂਲਤ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਛਪਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਧੁਨਿਕ ਗੱਦ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੱਦ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ ("ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ" ਜਾਂ "ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ", ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ), ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਲਓ। ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਹਰ ਇੰਦਰਾਜ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਬਾਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਹੋਰ ਆਮ ਭੁੱਲਾਂ: ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ: ਪ੍ਰ, ਕ੍ਰ, ਸ੍ਵ, ਕ੍ਹ ਵਰਗੇ ਜੋੜ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਰ, ਹ ਜਾਂ ਵ ਲਾ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ: ਪ੍ਰੀਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕੱਲ੍ਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ "ਪਰੀਖਿਆ" ਲਿਖਣਾ ਆਮ ਗਲਤੀ ਹੈ।
- ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਉਚਾਰਨ: ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖਰੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਮਾਝੀ, ਮਾਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ ਵਿੱਚ)। ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਵਰਤੋ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਬੋਲੀ ਦਿਖਾਉਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
- ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ ਲਿਖਣਾ: "ਕਰਕੇ" ਅਤੇ "ਕਰ ਕੇ", "ਇਸ ਲਈ" ਅਤੇ "ਇਸਲਈ"। ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਰਹੋ।
- ਵਿਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ: ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਤੇ ਕਾਮੇ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਗਾਈਡ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।
ਸਹੀ ਜੋੜ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ
- ਬੋਲ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਅੱਧਕ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਧੁਨੀ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੜੋ: ਸੱਚ, ਪੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ।
- ਸ੍ਵਰ ਵੇਖੋ। ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਰ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟਿੱਪੀ ਜਾਂ ਬਿੰਦੀ ਚੁਣੋ।
- ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਪਛਾਣੋ। ਜ਼ਰੂਰ, ਖ਼ਬਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਉਰਦੂ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਤੁਸੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਲਤ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
- ਪੜ੍ਹੋ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਾਂਚ ਟੂਲ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਾਂਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬਣੀ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ੀਨੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਵੰਡਣਯੋਗ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹਰ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਫੜਦੀ।
ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ:
- ਆਪਣਾ ਨਿਬੰਧ, ਅਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਲੇਖ ਪੇਸਟ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 6,000 ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੰਮੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ।
- ਸੁਝਾਅ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੇਖੋ।
- ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਉਹ ਮੰਨੋ, ਬਾਕੀ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਜਾਂ ਛਪੇ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਵੋ।
- ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹੋ।
ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਕਰਨ ਜਾਂਚ ਵੱਖਰਾ ਟੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਂ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਗਿਣਤੀ ਟੂਲ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ
ਸਕੂਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ, ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਉੱਤਰ-ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਜ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਨਿਗਰਾਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ-ਸੂਚੀ ਪੁੱਛ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਈਮੇਲ ਵਿੱਚ ਨਾਂ, ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਪਤੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈੱਕਲਿਸਟ
- ਕੀ ਅੱਧਕ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ (ਸੱਚ, ਪੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ, ਉੱਤੇ, ਸਿੱਖਿਆ) ਸਹੀ ਲਿਖੇ ਗਏ?
- ਕੀ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਲਈ ਸ੍ਵਰ ਮੁਤਾਬਕ ਟਿੱਪੀ ਜਾਂ ਬਿੰਦੀ ਲੱਗੀ ਹੈ (ਕੰਮ, ਪੰਜਾਬੀ, ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ)?
- ਕੀ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਤੇ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕਸਾਰ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ?
- ਕੀ ਸਿਹਾਰੀ-ਬਿਹਾਰੀ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਈ ਗਈ?
- ਕੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਪੂਰੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ?
- ਕੀ ਸ਼ੱਕੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਗਏ?
ਬਾਕੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਤ: ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀਏ ਦੀ ਗਾਈਡ।
ਟੂਲ ਅਜ਼ਮਾਓ
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧਕ ਕਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
ਅੱਧਕ ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਗਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦੁੱਗਣੀ ਬੋਲੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ, ਮਿੱਠਾ, ਉੱਤੇ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਸ੍ਵਰ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਪਕਾ।
ਟਿੱਪੀ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਟਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ ਤੇ ਕਨੌੜਾ ਨਾਲ ਬਿੰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਮਾਂ, ਨਹੀਂ) ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ-ਰਹਿਤ ਅੱਖਰ, ਸਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਔਂਕੜ ਨਾਲ ਟਿੱਪੀ (ਕੰਮ, ਸਿੰਘ)। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਪਵਾਦ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਸ਼ ਵੇਖੋ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਿਆਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ?
ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਤੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਤੇ ਖ਼ਬਰ। ਚੈਟ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਲਈ ਨੁਕਤੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਾਈਡਾਂ
- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ: ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ (।), ਕਾਮਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ — ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ (।) ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਿੰਦੀ (.) ਨਹੀਂ। ਕਾਮਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੌਲਨ ਤੇ ਉਦਰਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਗਰੇ…
- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ: ਅੱਧਕ, ਟਿੱਪੀ, ਬਿੰਦੀ ਅਤੇ ਨੁਕਤਾ — ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਚਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ: ਅੱਧਕ (ਸੱਚ, ਪੱਕਾ), ਟਿੱਪੀ ਤੇ ਬਿੰਦੀ (ਕੰਮ, ਕਿਉਂ), ਨੁਕਤਾ (ਜ਼ਰੂਰ, ਖ਼ਬਰ) ਅਤੇ…
- ਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀਏ: ਪੈਰੇ ਦਾ ਸਾਰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਦਮ ਤੇ ਨਮੂਨੇ — ਸਾਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪੈਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ। ਪਹਿਲਾਂ …
- ਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀਏ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਕਦਮ — ਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਆਵੇਗਾ। ਸਕੂਲੀ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਹਾਵਤ ਜਾਂ ਤੁਕ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ…